Урокі роднага слова
Васіль Вітка
Памер: 264с.
Мінск 2008
ы. Араты спыніў каня. Хоць дзяўчынка і адводзіла вочы і, не могучы аддыхацца ад хуткае бягі, яшчэ не вымавіла ніводнага слова, брат ужо здагадаўся, што ізноў жахлівы госць. Зусім нядаўна памёр бацька — без пары, без часу. Надарваўся на гэтым вось панскім полі, карчуючы расцяробы і варочаючы каменне. А неўзабаве зноў няшчасце — увалілася шкарлятына. Злеглі ўсе дзеці. Заўчора памёр Казік. Ледзь падняліся Маня, Анця і вось Лёдзя. Сабіна і Гэля ляжаць плазам. Раніцай, калі ён выязджаў у поле, сёстры былі ў непрытомнасці.
— Чаму ты маўчыш? — у трывозе пытаецца Янка.
Малая, усё яшчэ цяжка дыхаючы, падае яму біклагу.
Араты, адкінуўшы назад галаву, прагна п’е ваду, якая льецца па змарнелым твары, па грудзіне, па чорнай ад поту сарочцы.
— Чаму ты маўчыш? — перапытвае ён і падымае на сястру насцярожаныя вочы.
Лёдзя раптам заходзіцца плачам.
— Няма ўжо, братка, іх. Памерлі Сабіна і Гэля.„
Калі Янка прыбег дадому, малыя нябожчыцы ляжалі ўжо на стале, накрытыя белым паркалём. Над імі стаялі заплаканыя сёстры, слабыя, знясіленыя хваробай. Ломячы ў роспачы рукі, галасіла маці:
А вочанькі ж мае ясныя, Як рана вы закрыліся;
9а*
243
А ножанькі ж мае лёгкія, Як рана вы стаміліся;
А ручанькі ж мае белыя, Як рана вы счапіліся...
— Hex бэндзе пахвалёны...— пачулася з парога.
У хату ўвайшоў ксёндз. Ніхто яго не зваў. Ен сам не мог мінуць такога здарэння. Па нудным абавязку ён хрысціць нябожчыц, потым Янку, сясцёр, гаспадыню.
— За што нам такая кара? — пытаецца маці.— За што? Слуга Божы не асабліва зважае на гора і адчай маці. Сам ён далёкі ад чужое бяды. Робячы засмучаны выгляд, ён моршчыць лоб, намагаючыся нешта разлічыць і ўзважыць, потым падыходзіць да Янкі:
— Пахаванне вам абыдзецца ўдвая даражэй...
Да маці яшчэ не дайшоў сэнс гэтых жахлівых слоў. Яна чакае спагады, спачування ў сваім невыказным горы, але ксёндз спакойна тлумачыць:
— Адна плата за адну галаву, а за дзве...
Янка ўвесь аж скалануўся.
— Тут не кірмаш! — ледзь стрымаўся ён ад абурэння.
— Hex бэндзе пахвалёны...— прамармытаў ксёндз, адступаючы да дзвярэй, і па той бок парога пагразіў пальцам: — Пабойся Бога!
244
Бровар
Зноў дарога. 3 клункам за плячыма, з арэхавым кійком ідзе Янка. Лета ў самай сваёй гарачай пары. Цяжкі, глухі стогн разлягаецца над сенажаццю. Звон мянташак, посвіст кос — і нацятая, як струна, цішыня спякотнага поўдня: усё зліваецца ў адвечнай песні, сэнс і лад якой зразумелы толькі таму, хто з малых гадоў зазнаў гаркоту і радасць, пакуту і асалоду працы.
Ад дарогі разбягаюцца вузкія палосы вяскоўцаў. Стрыміць на жытнім палетку без пары збялелы колас. Сямтам ужо стаяць першыя снапы. Па каліву ловіць сярпом свой вузкі загон жанчына. Пры ёй на козлах у начоўках заходзіцца з плачу дзіця. Двое мурзатых малых сядзяць у прыдарожным пяску і дапытліва глядзяць на вандроўніка.
Янка здымае шапку і вітаецца з жанчынай.
Усё знаходзіць сваё месца ў яго душы: і самотная жняя, і гурт касцоў на лузе, і палявая дзічка на мяжы, і тужлівая калыханка, якую спявае маці.
Высокім комінам дыміць панскі бровар. Увайшоўшы ў вароты, па дзядзінцы, зарослым густым трыпутнікам, Янка паварочвае ў кантору. He сустрэўшы прыказчыка, пастукаў у дзверы. Па грозных выкрыках, якія чуліся адтуль, ён зразумеў, што крычыць, пэўна, той, хто распараджаецца. Яму ж якраз і патрэбен распарадчык.
Але, адчыніўшы дзверы, Янка сумеўся ад неспадзяванасці. За сталом стаяў сам гаспадар маёнтка, а перад ім у зашмальцаванай, закапцелай тужурцы — броварны качагар. У гнеўным узрушэнні памешчык нават не звярнуў увагі на старонняга, а можа, палічыў за канторшчыка.
245
Раз’юшаны ад злосці, памешчык размахваў лістком паперы, час ад часу падносячы яго да твару качагара.
— Чыя работа? — ужо не валодаючы сабой, закрычаў ён.
Узяўшы лісток, качагар доўга разглядаў, доўга чытаў па словах рэвалюцыйныя заклікі, паварочваў лісток у розныя бакі, нават падняў і праверыў на святло.
— Чыя? — нецярпліва перапытаў гаспадар.
— Ваша,— спакойна сказаў качагар.
Памешчык падхапіўся і грукнуў кулаком па стале:
— Ты людзей бунтуеш?
— Голад бунтуе,— сказаў качагар. I на твары яго не скранулася ні адна жылка.
Памешчык выбег зза стала. Ён ужо страціў уладу над сабой.
— Дык што,— закрычаў ён прарэзліва на ўсю кантору,— я павінен садраць з сябе апошнюю кашулю і аддаць табе?! Нна! — і ў ашалелай злосці ўхапіўся за каўнер, які трэснуў і астаўся ў руцэ.
Качагар весела зарагатаў. He вытрымаў і Янка. Убачыўшы нарэшце, што гэта не канторшчык, памешчык шпурнуў дадолу свой белы каўнерык і ўтаропіўся вачамі ў Янку:
— Табе чаго?
— Чуў, работа ёсць.
— Адкуль? Чый?
— Іван Луцэвіч завуся. А адкуль — і сам не ведаю,— горка ўсміхнуўся ён.
Памешчык на хвіліну задумаўся, нешта ўспамінаў:
— Луцэвіч? Можа, сын таго, што ў мяне на арэндзе жыў?
— Сын.
246
На твары пана паявілася не то цікаўнасць, не то здзіўленне. Можна падумаць, што яму прыемна бачыць сына свайго колішняга арандатара.
— Ай, яй, яй, як час ляціць,— дзівіцца памешчык.— Ну, а сам Луцэвіч?
— Памёр бацька.
— Добра,— пераходзіць ён адразу ж на гаспадарскі тон.— Ёсць работа. Я пастаўлю цябе прыказчыкам. Будзеш глядзець, каб парадак быў...— і кідае гнеўны пагляд на качагара.
— He,— рашуча гаворыць Янка.
— На чорную работу! — злосна крыкнуў памешчык і павярнуўся да дзвярэй.
— Ну, што ж,— сказаў Янка.— Дзякуй і за чорную. Толькі б сумленне было чыстае.
Мужык
У цеснай бакоўцы трымціць агеньчык газоўкі. Пры яе цьмяным святле Янка схіліўся над спісаным лістком паперы.
Ноч. Усе даўно спяць. Добра ў цішыні. Думкі бягуць адна за адной — лёгка і вольна.
Незаўважна ў пакойчык уваходзіць маці.
— Ты не спіш, мама? — здзіўлена пытаецца Янка.
— Кагадзе ўстала, сынок. Світае ўжо.
— А я і не згледзеў, як ноч мінула.
— Усё кнігі чытаеш?
— Кнігі, мама, вучаць, як жыць. Паны і падпанкі нас за людзей не лічаць, але яны яшчэ ўбачаць — хто мы. Ты паслухай, мама:
Што я мужык, усе тут знаюць,
I як ёсць гэты свет вялік,
247
3 мяне смяюцца, пагарджаюць,— Бо я мужык, дурны мужык...
У цеснай баковачцы звініць малады, смелы і горды голас:
Але хоць колькі жыць тут буду, Як будзе век тут мой вялік, Ніколі, браткі, не забуду, Што чалавек я, хоць мужык.
Маці, падпёршы рукой твар, ловіць кожнае слова — такое блізкае і зразумелае. На вачах яе выступаюць слёзы.
I кожны, хто мяне спытае, Пачуе толькі адзін крык: Што хоць мной кожны пагарджае, Я буду жыць — бо я мужык!
— Хто гэтак напісаў пра нас, сынку?
Сумеўшыся ад нечаканага запытання, Янка пераводзіць пагляд на подпіс, які пастаўлены пад вершам, і паціху гаворыць:
— Янка Купала, мама.
— Харошы чалавек,— сказала маці.— Яму можна верыць.
У людзі
Гэту карчму на гасцінцы Янка памятае з дзіцячых год. 3 бацькам яны спыняліся тут, каб перабыць ноч. Сюды сыходзіцца розны люд, каб напытаць работу, пачуць, што робіцца на свеце. Суботнім вечарам, ідучы да маці, Янка не мог мінуць даўняга прытулку.
Яшчэ з парога ён убачыў постаць сівога жабрака, што сядзеў з ліраю на каленях. Па тым, як стары белымі
248
застылымі вачамі глядзеў перад сабою, Янка зразумеў, што лірнік аслеп. Пры ім сядзеў малы хлопчык. Ён быў дзеду за павадыра. Але сляпы меў, відаць, чуйны слых. На кожны скрып дзвярэй паварочваў галаву і пра нешта пытаўся ў хлопчыка. Старому цікавы быў кожны прышлы чалавек.
— Добры вечар, дзеду,— падыходзячы да лірніка, прывітаўся Янка.— Даўнодаўно вас тут не было...
— Дзіва што, свет вялікі...— няпэўна адказаў стары.
— Я ж вас яшчэ малым хлопчыкам слухаў,— сказаў Янка. I, нахіліўшыся, дадаў: — Пра Каліноўскага расказвалі...
— Што ты, голубе?.. Што ты?..— спалохана зашаптаў сляпы жабрак.— Ніякага Каліноўскага я не бачыў і не знаў.
Пачуўшы Янкаву размову з жабраком, з лавы падняўся пажылы, трапяткой натуры чалавек.
— А я ж чуў, браткі...— і, сумеўшыся, спыніўся.— He ведаю, ці казаць...— і, пачухаўшы патыліцу, дапытліва паглядзеў на Янку.
— Кажыце, дзядзька Раман...— сказаў Янка.
— Чуў я, браткі, што зноў павяленне было ад самога гасудараімператара — маніхвест. Ты, Іван,— граматны, то ці праўда?
— Быў маніфест,— сказаў Янка.
— А Божа ж мой! — пляснуў рукамі Раман і аж закалаціўся ўвесь.
— To гэта зноў будуць страляць?
— Каго? — падаў з кутка спалоханы голас гаспадар.
— За што? — абступілі Рамана спалоханыя падарожнікі.
— А жыцця б яны не ведалі, за што...— сказаў Раман.— Гэта ж яшчэ як той першы маніхвест выйшаў, дык колькі людзей у Мінску палажылі...
249
Загаварыў, нарэшце, і лірнік, які ўвесь час маўчаў.
— Чуў і я, людцы пра гэта,— вымавіў ён і, крануўшы корбу, паціху заспяваў:
Чуў, як у Мінску было бліз вакзала:
Крыві нямала зямля папівала;
Трупаў, калекаў няшчасных без ліку К зямлі прыпала, а з енку і крыку Вокал гудзела, як дзе на пажары, Аж нават сонца схавалася ў хмары. Вось тут пазнай, ці свабоду нам далі, Ці ашуканствам у бойню загналі...
Цяпер жа ўсякі пасвойму тут судзе: Адны талкуюць, што горш яшчэ будзе, Што цяпер стрэльбы грымяць каля хатаў. Будуць жа потым паліць і з гарматаў, А іншы кажа, што цар нацарыўся, Што досыць крыві ён нявіннай напіўся...
Янка ўжо не можа схаваць свайго ўзрушэння.
— Ну вось,— гаворыць ён паціху самому сабе,— ну вось і я пайшоў па сваёй зямлі... Дзе вы ўзялі гэтыя словы, дзядуля?
— Між людзей наслухаўся, дзеткі. Семдзесят гадоў хаджу па свеце. Што чую, пра тое і расказваю.
— «Досыць крыві ён нявіннай напіўся...» — шэпча нечаканыя, страшныя словы дзядзька Раман, але ранейшага страху ўжо няма ў яго вачах. Давер за давер, шчырасць за шчырасць' — і ён ужо ўсёй істотай горнецца да людзей, каб выказаць усё, што не дае спакою.
— А я ж і яшчэ чуў...— пошапкам вымаўляе ён і азіраецца наўкола.
Цікаўныя абступаюць Рамана.
— Што ты чуў? — нецярпліва перапытвае барадаты мужык, трымаючы перад сабою ў лубках пілу.
250
— Яно мо і няпраўда,— не адважваецца Раман.— Боязна і казаць.
— Тут усе свае людзі,— падбадзёрвае Янка.
Пераходзячы зусім на шэпт, Раман нарэшце давярае сваю тайну.
— Чуў я, мужчынкі, што законнага цара ўжо няма...
Збіты з панталыку такой неспадзяванкай, карчомны люд на нейкую хвіліну нямее. Чуецца невыразнае мармытанне, здзіўленыя перамовы, потым нецярплівыя галасы:
КНІГІ ОНЛАЙН
