Віцебшчына
Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў
Аляксей Ненадавец
Выдавец: Беларусь
Памер: 478с.
Мінск 2000
А ўпершыню, сцвярджаюць, слова гэтае выкарысталі ў адносінах да карчмара. Стаяла яго карчомка на раздарожжы. Месца, вядома ж, выгоднае — людзей заўсёды многа. Той гаспадар быў яўрэй, і звалі яго Меер.
Сям’ю меў такую вялікую, што, можа, і сам добра не ведаў, колькі ў яго дзяцей. Бегаюць — і няхай сабе бегаюць, такія ўжо клопаты ў дзяцей, і не толькі ў яўрэйскіх. Калі хто з вельмі цікаўных пытаўся: «Меер, а колькі ж у цябе дзяцей?» — то той, пачухаўшы сваю рыжую ўскудлачаную бародку, мовіў: «А хто ж іх, братка, ведае... У мяне бегаюць — значыцца, мае. Двара не шкода, няхай бегаюць».
Так і вырашаліся ўсе пытанні. Жонка Меерава, Сора, была поўнай супрацьлегласцю мужу — таўшчэразная, але надзіва ўвішная — усюды паспявала. Вось гэтая самая Сора і перахрысціла свайго ж мужа тым дзіўным словам — цялепа. Нешта прымусіла зрабіць гаспадара, а той пакуль з сялянамі пагаманіў, пакуль тудысюды пахадзіў, то і дзень прайшоў. Вечарам, калі за стол паселі, жонка і пытаецца:
— Меер, а ці зрабіў ты тое, што я прасіла?
— А што ты прасіла?
— Ды няўжо не памятаеш? Як жа мне гэты цялепа надакучыў! Толькі і робіць, што целяпаецца па двары ды з сабакамі языкі чэша.
— 3 якімі сабакамі? Ты пра што? — абурыўся Меер.
— Маўчы, лепей маўчы, іначай дрэнна будзе!
— Ой, за што мне такі крык, — заціснуў вушы Меер.
Ды гаспадыня не звяртала на ягоны манеўр увагі, гарлала так, быццам бы некага забілі і яна ўбіваецца зза гэтага. Потым да яе крыку далучылі свае галасы дзеці, і Меер выскачыў на вуліцу.
— Што ж мне рабіць? Як далей жыць? Гэта ж кожны дзень на мяне крычыць, і горла ёй не запухне...
— Што, што ты сказаў? — нечакана пачуўся ззаду жончын голас.
51
Меер зніякавеў.
— Кажу... гэта... крычаць крычыш, а што мне рабіць — не гаворыш, — нарэшце выціснуў ён.
— Што рабіць, пытаешся?
— Так, трэба ж нешта рабіць. Што без працы сядзець? Хоць і вечар на дварэ, але працы заўсёды хапае.
— Ой, чуйце? Мой муж просіць, каб яму працу далі! — у голасе Соры чуліся і здзек, і крыўда.
— Кажы, што рабіць, ды я пабягу. Потым крычы.
— Прэч з вачэй, цялепа няшчасны. Бяры нашу казу ды папасві яе хоць пару гадзін. Зараз і камароў не будзе, і спёкі няма...
Згорбіўся Меер і паджгаў да хлеўчука. Адчыніў дзверы, вывеў казу і пагнаў пасвіць. Гоніць і аглядваецца, куды б далей загнаць, каб жончын крык не чуць. Адышоўся, можа, за вярсту, адпусціў казу, а сам сеў на купіну і ўзрадаваўся, што можа спакойна адпачыць ад хатняга вэрхалу. Сядзеў — і непрыкметна задрамаў, а потым лёг на бок і захроп.
Тым часам воўк падкраўся да казы і давай яе душыць. Тая, бедная, ва ўсе бакі кідаецца, крычыць: «Меее! Меее! Меее!»
Ды што было крычаць? Гаспадар так соладка спаў, нібы тры мяхі пшаніцы задарма недзе ўмыкнуў.
Раніцай толькі прадзёр вочы Меер — няма казы. Туды прабег, сюды — няма. Потым убачыў костачкі ды шэрстку і ўсё зразумеў. Ледзьве не заплакаў гаспадар. Ведаў, што яго дома чакае, ды і казы шкада было. Сеў ён на купіну і загараваў:
— Гэта ж яна, небарака, мяне на дапамогу клікала... Я і чуў, як яна крычала: «Меер! Меер!», але каб жа здагадаўся, што пагражае жывёліне, то ўмомант ускочыў бы, a так... Будзе мне цяпер...
Памаўчаў крыху і зноў пачаў:
— Але ж і разумная была... Гэта каб каму сказаў, што каза ведала, як мяне завуць, і сама нават звала, то ніхто не паверыў бы... А яна ж крычала: «Меер!» Яшчэ колькі часу ў мяне пажыла б — усіх родных ведала б па імёнах...
Пасядзеў, пасядзеў і пасунуўся дамоў. А там ужо Сора чакае:
— А дзе ж каза?
— Мяне самога ваўкі ледзьве не разарвалі, а яна пра казу пытаецца...
52
— Ды лепей бы яны цябе разарвалі, цялепа чортаў. Ад жывёліны хоць нейкі толк быў, а ад цябе?.. Ой, што ж мне рабіць з гэтым дурнем?..
Меер палічыў за лепшае адмаўчацца.
Прайшло дзён колькі, і Сора паелала мужа ў мястэчка, каб купіў усяго для карчмы, бо людзі прыходзяць — ім жа нешта трэба прадаваць, іначай для чаго ўсё гэта трымаць? Як выпраўляла — папярэдзіла:
— Глядзі ж, Меер, нічога ў гэты раз не выкінь...
— Ды не выкіну, не хвалюйся, ці ў першы раз еду? Сядзі спакойна дома, заўтра пад полудзень прыеду.
Запрог гаспадар коніка і паехаў. Добра ўсё атрымлівалася ў Меера: што трэба было — прадаў, чаго неставала — купіў, і, галоўнае, з вялікай выгодай. Падлічыў грошы і ажно засмяяўся.
— Bo, а тая дурніца мяне папярэджвала. Хай бы яна ўсё так лоўка абкруціла. Яна яшчэ даведаецца, хто такі Меер.
Упакаваў акуратна ўсё і выбраўся ехаць дамоў. Раніца. Сонца яснае свеціць. Баяцца няма каго. Меер сеў на воз і пагнаў коніка. Усё добра ішло. Ужо амаль і прыехаў, але раптам зпад моста выскачыў нейкі здаравенны чужынец і загарлаў:
— Давай грошы!
Меер моўчкі і аддаў яму ўсё, што выручыў.
Прыехаў карчмар дамоў, а там яго ўжо Сора з дзецьмі чакае.
— Ну што?
Дарма ты, жонка, баялася, нічога я не выкінуў.
— Нічога не здарылася? — не паверыла тая.
— Чаму ж не, але нарваўся зух на зуха. Я еду, а зпад моста рабаўнік: «Давай грошы!» А я яму: «На драбязу!»
Сора ашаломлена моргала і нічога не магла сказаць. Толькі потым яе прарвала:
— А дзе ж астатнія?
— Ой, ды яны ўсялякія для мяне драбяза...
Доўга чуліся ля карчмы праклёны і пагрозы, лаянка і стогны, не раз і не два згадвала Сора цялепу...
3 таго часу і прыжылося гэтае слова ў нашых мясцінах, а потым і назвай вёскі стала. Вось адкуль Цялепы пайшлі.
БРАСЛАЎ
У нейкім даўнім стагоддзі ўсё гэта адбывалася, нават і згадаць цяжка, у якім. Старыя людзі гамоняць, што папраўдзе ўсё так і было.
Жыў у нашых мясцінах багаты ці то пан, ці то князь. Казалі, столькі золатакаштоўнасцей меў, што тры самых вучаных чалавекі паўгода пералічвалі — не маглі да канца рады даць. Сям’я ў яго была невялікая: сам ды двое сыноў. Жонкі не было. Здарылася так, што неяк вырашыла яна паехаць да сяброўкі ў суседні маёнтак. Загадала закласці карэту шасцерыком і паехала. А коні нечага спалохаліся і панеслі. Нібы віхуры, ляцелі па палях дьі дарогах і ўляцелі на вялікай хуткасці ў рэчку. I самі ператапіліся, і гаспадыню сваю на дно звалаклі зусім маладой.
3 таго часу пан сам гадаваў дваіх сыноў, але здарылася з ім нешта дзіўнае — увесь час гаварыў з нябожчыцай жонкай. Каго толькі да яго ні прыводзілі, каго толькі ні клікалі — нічога не дапамагала. Толькі што — адразу звяртаўся да кагонебудзь:
— Ясенька... Ясенька... Што ж гэта ты не адгукаешся, не размаўляеш са мной?..
Толькі адзін чалавек знайшоў прычыну такіх паводзін — старыстары падарожны, які, можа, ужо сто гадоў
54
размяняў. Пэўны час ён уважліва сачыў за памешчыкам, а потым адказаў на запытанне яго сыноў:
— Спр.ава ў тым, шаноўныя панічы, што матуля вашая не пахавана, як таго патрабуе звычай. Яе вада некуды ўбок, відаць, аднесла... Так было?
— Так, — пагадзіўся старэйшы, — матулю і сапраўды не пахавалі, бо не знайшлі, хоць амаль тыдзень мноства людзей шукала. Так яе і не пахавалі. Толькі хусцінку, якая за лазовы корч зачапілася, у дамавіну паклалі...
— Яе не пахавалі, таму душа не можа знайсці сабе прытулку, блукае дзесьці непадалёку, толькі вы гэтага не адчуваеце. А бацька перажывае і пакутуе...
— I колькі гэта будзе доўжыцца?
— Хто ж яго ведае... У некаторых выпадках з цягам часу праходзіць, а ў некаторых...
— Што ў некаторых?
— А ў некаторых — толькі са смерцю. Вось памрэ ваш бацька, тады ягоная душа матуліну знойдзе, і яны супакояцца разам, ужо ніколі не разлучацца. Відаць, кахалі моцна адзін аднаго, калі такое адбываецца ўжо колькі гадоў запар...
— Дзякуй табе, старэча. Скажы, якая з нас плата патрабуецца?
— Якая плата? Вы запыталіся — я адказаў. Гэта мала хто ведае. Мне ад дзеда перайшло.
— Усё роўна, чалавеча, вазьмі хоць пару залатовак. Па дарогах ходзіш, не заўсёды і перакусіш, а так смялей сябе адчуваць будзеш.
— Дзякуй вам вялікае.
Развітаўся падарожны і пайшоў далей, а сыны засталіся ў пакоях. Сядзяць і разважаюць, як ім далей быць, як бацьку зберагчыўратаваць, бо калі так і далей цягнуцца будзе, то ён ці рукі на сябе накладзе, ці знойдзе смерць якім іншым шляхам.
Звалі тых братоў Сцяпан ды Іван. Харошыя былі хлопцы, разумныя, шчырыя, нічога, што панскія дзеці. Многае ўмелі рабіць і многім спачувалі ды дапамагалі.
— Будзем сачыць за ім па чарзе, прыслухоўвацца да ягоных слоў — так будзем ведаць яго думкі. Хоць і надзейныя ў нас слугі, але яны ж бацьку чужыя. Дзе ці праспяць, ці адвернуцца — сам разумееш... — прапанаваў Іван.
— Слушныя словы, браце, — пагадзіўся Сцяпан, — я і сам пра гэта думаў. Так і зробім.
55
3 самае раніцы за панам пачаў прыглядваць Іван. Яму нібыта цікава было хадзіць тудысюды з бацькам, слухаць ягоныя блытаныя размовы, адказваць на не вельмі зразумелыя пытанні. Пасля полудня яго падмяніў Сцяпан. Памешчык, відаць, і не здагадваўся пра намер сыноў сачыць за ім.
Прайшло, можа, з месяц. Усё было ў парадку: і бацька навідавоку, і сыны задаволеныя.
Аднаго разу стары пан і кажа Сцяпану:
— Давай мы заўтра ў горад з’ездзім.
— Давай, тата, — пагадзіўся той. — Я з табой таксама праедуся, бо і мне даўно ўжо не даводзілася ў горадзе быць.
Сцяпан з бацькам і яшчэ з дзесятак слуг пачалі збірацца, а раніцай, жартуючы ды смеючыся, развіталіся з Іванам. Ніхто і не падумаў, што апошні раз усе разам стаяць, гамоняць, што да раніцы наступнага дня многае пераменіцца ў іхніх лёсах. Каб жа ведалі наперад, што адбудзецца, то многае паіншаму зрабілі б. А так — паселі бацька са Сцяпанам у экіпаж, лёкаі ды слугі свае месцы занялі, і паімчалі коні, за якіх пару хвілін зніклі з вачэй.
Іван пастаяў крыху, памеркаваў нешта і пайшоў да палаца. Там паклікаў аканома і пачаў будзённымі справамі займацца. He прывык чалавек без працы сядзець. Ды і дзе тут пасядзіш, калі ўладанні вялікія, за імі ж вока ды вока трэба.
А коні імчалі па роўнай, убітай дарозе, толькі пасвістваў вецер за сценамі карэты ды бацька задаволена паціраў рукі. Сцяпан глядзеў на яго і бачыў, як той перамяніўся на вачах: то быў задуменны, прыбіты горам, а тут неяк адразу перайначыўся.
Лёкай нахіліўся да акенца і спытаўся:
— Пане, наперадзе рэчка, ці будзем спыняцца?
У іхняй сям’і ўжо ўвайшло ў звычку: калі пад’язджалі да рэчкі, то спыняліся на нейкую гадзіну, каб паглядзець, паплаваць, пасядзець на ўлонні прыроды.
КНІГІ ОНЛАЙН
