Віцебшчына
Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў
Аляксей Ненадавец
Выдавец: Беларусь
Памер: 478с.
Мінск 2000
— Якое? А такое! Паеж і давай вядзі кабылку пасвіцца на начлег. Хоць які ўжо тут начлег, калі хутка віднець пачне.
— He пачне, восень жа на двары, ночы доўгія...
— Ночы доўгія, а дні затое кароткія, дык ты і іх прасыпаеш. Каб ты і на начлезе не заснуў, я з табой Паўліка адпраўлю (Паўлік быў іхнім старэйшым сынам).
— Ты, сыночак, там хоць не засні.
160
— He, матуля, не засну. Хіба ж я першы раз кабылку пасвіць павяду? А тут яшчэ з татам. He засну.
— I яму, лайдаку, спаць не давай, сам лепей прыдрамні...
Даеў Архіп, вылізаў міску і пачаў моўчкі збірацца. Ведаў, што калі закране зараз жонку, то такога атрымае, што і ў завязаныя штаны не ўлезе. Лепей выбрацца паціху, а там ужо ўсё рабіць пасвойму.
Паўлік стаяў ля печы ўжо апрануты і чакаў бацьку. Гаспадыня і гэтага не даравала мужу:
— Дзіця апранулася за хвіліну, і лапцікі абула, а гэты будзе гадзіну кешкацца, пакуль шапку знойдзе. Скажы яшчэ, што нешта згубіў.
— А ты адкуль ведаеш?
— Гавары хутчэй!
— Люлькі ніяк не знайду. Недзе паклаў...
— А ў зубах ты што трымаеш, боўдзіла рыжае?!
— А і сапраўды. Як жа я гэта...
Прамовіўшы апошнія словы, Архіп пакіраваў за дзверы.
Заехалі яны на луг, і тут бацька і пытаецца:
— Сынку, ты спаць не хочаш?
— He, тата.
— А я за цэлы дзень так натаміўся, што вочы зліпаюцца. Дык ты, можа, папасві адзін, а я крыху падрамлю, потым пераменімся. Імжа сыпле... Спаць добра...
— А якая яна, імжа? — запытаўся сын.
— Шэрая, — адказаў Архіп, ужо пахропваючы.
Сядзіць хлапчынка адзін і раптам бачыць — нейкі шэры звер да іхняй кабылкі падкрадаецца.
— Тата, тата, — пачаў катурхаць ён Архіпа, — імжачка ідзе.
— Няхай ідзе, сынку, гэта не самае страшнае.
Сказаў так і зноў захроп.
— Тата, тата, тая імжачка да кабылкі скача.
— Толькі тае і бяды... Няхай сабе скача. Шкуру не праб’е.
— Тата, тата, дык яна кабылку паваліла.
— I гэта не страшна. Няхай сабе паляжыць.
— Але ж мне страшна...
— Ты ж са мной, не бойся.
— Тата, тата, а тая імжачка кабылку нашу на кавалкі рве.
6 Віцебшчына
161
Бацька перавярнуўся на другі бок і яшчэ грамчэй захроп.
— Тата, тата, ужо і кроў палілася...
Усхапіўся Архіп — ажно гэта воўк.
— А чаму ж ты, Паўлік, не казаў мне раней?
— Я ж казаў, што імжачка ідзе... Я ж думаў, што гэта яна... Ты сам сказаў, што імжачка шэрая...
— Гэта ж воўк. I ён нашу кабылку задушыў. Што мы цяпер рабіць будзем? — ледзьве не завыў уголас Архіп. — Нам жа араць не будзе на чым... Сена ці дроў якіх прывезці — таксама... Маці нас з хаціны прагоніць...
— Але ж я будзіў цябе, татка, — захліпаў хлапчынка.
— To ты ідзі дамоў, а я не пайду. Пайду куды вочы глядзяць ды дзенебудзь утаплюся.
— He трэба, татка, не трэба...
Архіп борздзенька падаўся ў бок лесу. Ён ішоў і яшчэ сам добра не ўсведамляў, што будзе рабіць у бліжэйшы час, проста яго гнала ад таго страшнага месца.
Па дарозе са злосцю размахнуўся і як лупянуў нагою ў купіну, то тая ажно ўгару падкінулася і... зазвінела. Спачатку Архіп і ўвагі на гэта не звярнуў, але калі ўбачыў нешта бліскучае, то нахіліўся, а як нахіліўся — дык загарлаў:
— Паўлік, сынок! Да мяне! Да мяне бяжы!
Той падскочыў і аслупянеў: бацька збіраў нешта ў шапку і рагатаў.
— Што ты робіш, тата?
— Грошы, сынку, грошы... Гэта ж нехта іх тут некалі захаваў, а я нагою лупянуў, золата і рассыпалася. Дапамагай, усё трэба сабраць, усё, да адзінай манеткі. Цяпер мы зажывём як людзі...
Прынеслі дамоў тое золата, і мужык яшчэ з парога заявіў:
— Ты, жонка, як хочаш, але я куплю і той кавалак зямлі, дзе мне сёння пашанцавала.
— Як хочаш, так і рабі, — радасна адказала тая.
— Хоць там і беразно, але тым не меней куплю. Трэба ж, каб памяць засталася.
Разбагацеў тады Архіп, заможна зажыў. I, што самае галоўнае, усе свае шматлікія вялікія будынкі паставіў ля таго самага лугу, у тым самым беразняку. Людзі ўжо сталі зваць ягоны хутар — Беразном, ад яго ж слова. Потым, з цягам часу, перайначылася назва і зрабілася — Беразіно, але гэта было значна пазней, калі цэлае паселішча на
162
тым месцы вырасла. Да гэтага часу жывуць тут нашчадкі таго гультая Архіпа, але яны, у адрозненне ад далёкага продка, працалюбівыя.
БІРУЛІ
Было гэта вельмі даўно, у тыя яшчэ гады, калі Бог са сваімі святымі як простыя людзі па зямлі хадзілі. Добра тады ўсім было. Штонебудзь не атрымліваецца ў працы ці зямля не родзіць, то проста папросішся:
— Божачка, дапамажы. Тут такое, што неўраджай ды неўраджай і наесціся не заўсёды выпадае. Зрабі так, каб зямля радзіла, як у іншых мясцінах.
— Добра, — адказвае той, але выконваць просьбу не спяшаецца, а сам пачынае да ўсяго дапытвацца:
— А ці добра ты, чалавеча, зямлю гэтую апрацоўваеш?
— Колькі сіл маю, столькі на яе і трачу. Як мяне бацькі навучылі, так і я дзяцей сваіх вучу, каб яны да зямлімацеркі з павагай адносіліся. 1 працую, і вучу, а адплаты шчырай не атрымліваю. Каб яшчэ сам жыў, дык іншая справа, а то ж сям’я, а сям’ю карміць трэба...
— Зразумелая справа, — адзавецца Усявышні, а сам павернецца да каго са святых, якія абавязкова яго суправаджалі то па двое, а то і па адным, і ўдакладніць, ці праўду чалавек сказаў, ці не падманвае.
— He, Божа, гэты мужык шчыруе на ніве ад рання да змяркання і яму сапраўды не шанцуе. У суседзяў зямля родзіць, як надзіва, а ў яго ўсё то высушвае, то залівае, a то проста неўраджаем сыходзіць.
— Болей такога, чалавеча, у цябе не здарыцца, бо гэта і сапраўды не справядліва: ты добра працуеш, а ўзамен атрымліваецца, што зямля цябе падманвае. Зародзіць і ў цябе зямелька, як і ў многіх іншых.
Бог са святымі кіраваў далей, а земляроб падаў на калені і маліўся ўслед:
— Дзякуй табе, Усявышні, што выслухаў маю жальбу і што паабяцаў дапамагчы, а я ўжо цябе ў сваіх малітвах ніколі не забуду і дзецям накажу, каб цябе заўжды славілі. Для нас жа самае важнае — зямля, і абавязкова каб яна радзіла, іначай як нам жыць...
Аднаго разу Бог хадзіў па зямлі з Пятром, якога ён больш за ўсіх святых любіў. Стаміліся абодва. Усявышні і гаворыць:
163
— Давай прыпынімся дзе ды паляжым якую гадзіну, каб спёка спала (а справа, бачыце, летам была, у самую гарачыню, калі на зямлі жніво распачалося), потым далей пакіруем.
— А можа, яшчэ крыху пройдзем, там і адпачнём? Чуеш, нехта жніўную песню жаласліва выцягвае? Там і спынімся ды пагамонім...
— Няхай патвойму будзе, Пётра. Падыдзем яшчэ крыху, толькі надта не спяшайся, а то я зусім ногі пазбіваў, ажно смыляць.
— Памыць бы іх зараз не шкодзіла, то палову стомы як рукой зняло б.
— Ды дзе ты ў такую спёку ваду знойдзеш? Каб хоць цянёчак які — і то добра. Пячэсмаліць сонца бязлітасна. Бедалагіжнейкі ў такой спякоце жнуць... Як толькі яны вытрымліваюць?..
— Нездарма ж гаворыцца сярод людзей, што ў nonane і поце будзеце здабываць хлеб свой... Вось і даводзіцца ім за ўсё салёным потам плаціць.
— Так, тут я з табой цалкам пагаджаюся. Нялёгка людзям працы жывецца.
Гамоняць гэтак Бог з Пятром ды паціху па сцяжынцы наперад прабіраюцца. Вось недзе ўжо зусім, здаецца, побач голас жнейкі душу рве, і просіць, небарака, не многа: каб сонейка за бор высокі закацілася ды прыцемкі хутчэй надышлі, тады можна было б даць спачынак стомленаму целу, бо з самае раніцы зноў давядзецца на ніўку кіраваць.
— Песня сумная, але голас які... — задуменна прамовіў Пятро.
— I я хацеў гэта сказаць.
— Як гэта людзям удаецца так праспяваць, нібы ў самую душу зазірнуць і там усё перавярнуць...
— На тое яны і людзі.
— Так, што ні кажы, а і ў горы, і ў скрусе яны мужна трымаюцца. Гэтулькі ўсяго на іхнія плечы валіцца, але не згінаюцца — трымаюцца, да апошняга трымаюцца...
— Зараз вось да гэтай жанчынкі дабяромся і пра ўсё распытаемдаведаемся. Можа, яна нам нешта такое адкрые, чаго мы не ведаем, пра што нават і не здагадваемся.
Выйшлі на больш шырокую дарогу і адразу ўпёрліся ў жытнёвую ніву.
— Тут, мабыць, і спявала, — зазначыў Бог, бо недзе ж побач голас чуўся, а болей ніў і не відаць...
— Здаецца, што тут...
164
Ажно і сапраўды: недалёка ад сябе заўважылі жнейку, якая, не разгінаючыся, хуценька жала, толькі серп маланкаю мільгацеў у яе руках. I, што самае цікавае, яшчэ і спяваць ўмудралася.
Падышлі да яе Бог з Пятром і сталі за спінай. Пачакалі крыху, і, каб не напалохаць, Усявышні ціхенька прамовіў:
— Добры дзень табе, жнейка.
Тая павярнулася, і тады падарожныя ўбачылі, што ніякая гэта яшчэ не жанчына, а маладзенькая дзяўчына, ды гэткая прыгожая, што Пятро, нягледзячы на тое, што святы, ажно крэкнуў. Усявышняму няёмка стала за паводзіны свайго святога, і ён паспяшаўся загаварыць, каб неяк згладзіць няёмкае становішча:
— Дзе ж гэта ты так спяваць навучылася?
— Ад матулі.
— А чаму адна?
— Матуля хварэе, а тата памёр. Болей у нас нікога няма.
— Можа, ты хочаш чаго ў нас папрасіць?
— Папрасіць?..
Дзяўчына задумалася, а потым ціха сказала:
— Дайце мне каго ў помач, каб не самой тут гнуцца, a з кім удваіх. I весялей будзе, і хутчэй.
— Вось гэта мы для цябе зробім. Зараз пойдзем і каго спаткаем, таго да цябе і прышлём, каб дапамагаў. Ну, прабач нас, што адарвалі цябе ад працы, жні здаровенькая ды вясёленькая.
— I вы будзьце здаровыя, — пакланілася ім дзяўчына.
Адышліся Бог з Пятром і гавораць паміж сабою:
— Маладая, а такая працавітая.
— А як старэйшых паважае... Каго б да яе прыслаць...
— Мы ж паабяцалі: каго першага напаткаем — таго і пашлём.
Ідуць яны, ідуць і бачаць — пад старой грушайдзічкай ляжыць здаравенны хлапчына з разяўленым ротам. Ляжыць і не міргае нават.
— Чаго гэта ён, Пётра?
— Ды гэта лайдачына лянуецца грушу сарваць, дык вось лёг, рот разявіў і чакае, пакуль яна сама яму ўпадзе.
Успомніў тут Бог пра маладзенькую жнейку і вырашыў даць ёй у пару гэтага хлопца.
— Гэтага біруля? Ды ён жа рабіць нічога не стане, — усхадзіўся Пятро. — Лепей другога пашукаем, а гэты няхай чакае свайго часу.
— Разумееш, Пётра, усё, што ў жыцці людзей ні робіцца, — яно робіцца да лепшага.
ібэ
— Але ж дзяўчыну шкада...
— Дамо мы ёй гэтага хлопца, дык гультай будзе на працавітую глядзець і пачне ёй дапамагаць, а калі абое лянівыя, то з голаду памруць. Адкуль яны, бірулі, як ты кажаш, толькі на зямлі бяруцца?..
— Хто ж іх ведае...
КНІГІ ОНЛАЙН
