Віцебшчына
Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў
Аляксей Ненадавец
Выдавец: Беларусь
Памер: 478с.
Мінск 2000
— Чаму ж не, памятаю. Некалі ў дзяцінстве з нябожчыкамбацькам там быў. Даўнавата, праўда, у памяці ўсё сцерлася. Але адзін раз быў дакладна, бо назва дужа знаёмая.
— Давялося, значыцца, і вам падарожнічаць многа? А я таму і стаміўся сёння, што хацеў як мага болей прайсці. Заўтра ад самае раніцы зноў у дарогу. Толькі пераначаваць бы дзе — і далей...
— А чаго ўжо так спяшацца?
— Ды справа прыспешвае.
Памаўчалі крыху, потым Міцька пачаў дапытвацца:
347
— Як жа вас завуць? Апрануты вы, як заможны пан, a пехам ідзяце.
— Так ужо атрымалася.
— Гаварыць не хочаце? Ваша справа, калі так.
Той паніч круціўся, круціўся пад бокам і не вытрымаў:
— Скажу я табе, чалавеча. Толькі ты нікому гэтага не гавары. Згода?
— Згода. На мяне ў гэтым плане можаце смела разлічваць.
Незнаёмец азірнуўся, хоць навокал было зусім цёмна, потым нахіліўся да селяніна і выразна прашаптаў:
— Я пошасць.
— Ды ну? He, не веру.
— Чаму гэта?
— Бо ўсялякая пошасць ці паморак жаночы выгляд мае. А перада мною паніч. У нас адна старая бабулька на ўласныя вочы бачыла, як паморак людзей касіў. Дык вось яна казала, што гэта была непрыгожая, жудасная на выгляд жанчына. А тут...
— Як сабе хочаш, гаспадар, але я чыстую праўду гавару.
— Жартуеш ты, паніч, за дурня мяне лічыш, ды дарма.
— Ну то і не будзем болей пра гэта. Слухай, а ты не падкажаш, у каго ў вас пераначаваць можна?
— Гэта справа простая. Можаш і ў мяне, месца ўсім хапае.
— Вось дзякуй табе, чалавеча. А табе пару залатовак за гэта дам.
— Ды што ўжо там...
Міцька сказаць сказаў, але калі пра залатоўкі пачуў, дык адразу скеміў, што не абыкаго вязе, а багатага чалавека.
Прыехаў Міцька дамоў з нечаканым госцем, перакусілі, і адвёў гаспадар паніча спаць у хлеў, на свежае, духмянае сена. Даў чым накрыцца і сказаў, каб той з раніцы адыходзіць не спяшаўся, а завітаў у хату і паснедаў з гаспадарамі.
Сам вярнуўся ў хату і распавёў жонцы пра ўсё. Тая адразу пачала жагнацца:
— Вечна ты кагонебудзь на нашу галаву прысунеш. Трэба была табе зараз гэтая пошасць. Навошта ты яе прывалок?
348
— Ды я... To што ж рабіць?
— He ведаю.
— Але ж гэтая пошасць багатая.
— На самай справе? Тады... Вазьмі сякеру і...
— А потым?
— Потым табе за тое, што ты пошасць са свету белага звёў, людзі будуць кланяцца ды дзякуй казаць. Грошы, каштоўнасці забяры сабе, а труп на месцы пакінь. Потым я сама ўсё зраблю, калі ты баішся.
Узяў Міцька сякеру і, забраўшыся ціхенька ў хлеў, забіў там таго паніча, які сябе выдаваў за пошасць. Грошы ўсе павыбіраў у шапку, а калі тая напоўнілася, то за пазуху і ў кішэні. Прынёс у хаціну, і жонка ўсё забрала і захавала. Як толькі развіднела, гаспадыня паджгала па вёсцы і давай усім гаварыць:
— Мой Міцька сёння ноччу пошасць засек.
— Праўда?
— Ідзіце да нас у хлеў ды паглядзіце.
Пайшлі людзі глядзець, а там не пошасць, а паніч багаты ляжыць. Нехта здагадаўся і пазваў стражнікаў.
Прыехалі тыя, паглядзелі на забітага і кажуць:
— Ды гэта не пошасць, гэта — вядомы злодзей, якога мы даўно шукалі. Дзякуй табе, чалавеча, што ты яго пакараў.
Так і стаў Міцька багатым селянінам. Зямлі прыкупіў, на хутар перабраўся. Потым там паселішча ўтварылася, і назвалі яго Міцькава, але, пасмейваючыся, суседзі пастаянна павучалі:
— He Міцькава, а Мыцькава.
Так і павялося з таго даўняга часу. Пазней перайменавалі, і стала Перамога.
ЧЫРВОНАЕ ЗНАМЯ (Куляшова)
Жыў некалі ў нас вельмі хітры селянін. Такі ўжо кемлівы быў, што збярыце вы ўсю вёску разам, а ён усіх абдурыць ды яшчэ потым і пасмейвацца будзе:
— Ну што, злавілі ката за хваста, а коніка за рогі?
— Якія ж у каня рогі?
— А якія вы мне сапернікі?
Маўчалі сяляне, не адказвалі на такі здзек, бо што ж ты зробіш, калі не дадумаліся, як Куляша (так звалі таго хітруна) перамагчы.
349
Праўда, трэба адзначыць, што вясковец не надта да простых людзей вязаўся. Пасмяецца крыху і тут жа робіць выгляд, быццам бы нічога на самай справе і не здарылася, быццам бы ён такога і не памятае, а калі нехта напомніць, то Кулеш зморшчыць нос і прагугнявіць:
— Каб жа я ўсё памятаў... He, такога не было...
Потым нечага перастаў быў вясковец жартаваць, усё хадзіў хмурны, не адказваў на кепікі. Занепакоіліся сяляне:
— Што гэта з ім? Ці не захварэў незнарок чалавек?
— Каб даведаліся, дык, можа, чым і дапамаглі б...
— Але ж ці падыдзеш да яго...
— А чаму і не. Давайце ўсе і паспрабуем.
Зайшлі на падворак да Куляша і пачалі распытваць у гаспадара, што здарылася, што ён гэтакі невясёлы пастаянна ходзіць? Можа. чым дапамагчы трэба?
Селянін ажно праслязіўся:
— Людцы мае добрыя, даруйце мне, што неюалі з вас жартаваў. Колькі жыць буду, больш так не зраблю. Я з вас смяяўся, а вы да мяне з дапамогай прыйшлі...
— Чаго ты, чалавеча? Хіба мы не разумелі, што ты гэта робіш без злосці, проста каб пасмяяцца ды каб нас павесяліць. Што рабіць, калі і на самай справе так было? А раз высмееш, другі, дык і за галаву некаторыя пачалі брацца, думацьразважаць. Многае і нам гэта дало. Таму ніякай крыўды за тое на цябе не трымаем, не турбуйся. A дапамагаць табе бяромся ад шчырага сэрца. Раскажы толькі, што ў цябе здарылася?
— Што здарылася? Пан з зямлі зганяе.
— Вось табе і маеш... He надта вясёлыя справы. Паспрабуй тут выкруціцца.
— Але ж выкруціцца трэба, — рашуча адрэзаў стары дзед, які таксама прывалокся з маладзейшымі, — бо калі нічога не прыдумаем, то памешчык наздзекуецца з чалавека. Тут ужо не да жартаў будзе.
— А зза чаго ён да цябе чапляецца?
— Ды нехта данёс пану, што я з ягонай сям’і жартаваў. Вось і атрымалася, што даскакаўся я зза свайго языка.
— Нехта і цябе, выходзіць, добра падкусіў.
— Ды яшчэ як.
Доўга сядзелі і думалі вяскоўцы. I так прыкідвалі, і так бралі — нічога прыдумаць не маглі. Ажно і тут той самы стары дзед ляпнуў свой саламяны капялюш аб зям
350
лю і, тупнуўшы нагою, сказаў:
— Ты, Кулеш, пастаянна з нас жартаваў, а на гэты раз ты над панам пацешышся, — і распавёў, што ён прыдумаў.
Доўга рагаталі вяскоўцы, але нічога не гаварылі, баяліся, каб зноў хто не падслухаў ды памешчыку іхнюю таямніцу не раскрыў.
3 самае раніцы паджгаў Кулеш у двор да пана. Яшчэ сонца толькі абудзілася і лянотна выпаўзала зза старога, густога лесу. Пастаяў чалавек, пакруціўся — пан яшчэ спаў. He станеш жа проста так турбаваць гаспадара. Крыху адышоўся, прысеў на камень, закурыў сваю люлечку і стаў чакаць, калі нехта з панскай сям’і на падворак выгляне. Вяскоўцу пашанцавала. Недзе, можа, праз гадзіну сам гаспадар, выставіўшы вялізнае чэрава, выпаўз на ганак і стаў, соладка прыжмурваючы свае свіныя вочкі.
Убачыў памешчыка Кулеш і што было сілы засучыў прама да падворка. Потым перапыніўся і пайшоў ужо спакойненька. Заўважыў вялізную пярэстую свінню, якая з дзесяткам парасят рохкала ў вялікай, смярдзючай лужыне, і... зняў шапку ды давай ёй нізканізка кланяцца. Жывёліна, ведама, не звяртала ўвагі на тое, што ёй аказвалі гэткі вялікі гонар, паранейшаму нешта шукала ў чорнай, густой твані і, знайшоўшы, узвышала голас, відаць, клікала парасят.
— Што гэта ты, дурань, робіш? — данеслася здзіўленае з ганка.
— Як што, паночку?
— Я ў цябе запытаўся, і адказвай.
— I адкажу, бо тут нічога мудрага няма. Гэта ж ваша свіння даводзіцца роднай цёткай маёй свінні.
— Ну і...
— Усіх родных трэба паважаць.
— I свінню?
— I свінню.
— Дык ты прыйшоў на падворак, каб маёй свінні пакланіцца?
— He толькі для гэтага, яшчэ прычына ёсць...
— Можа, мне грошы за зямлю прынёс?
— Пакуль што не, але мяркую праз пару дзён прынесці.
— Дык чаго ж ты прыпёрся?
— Мая свіння сваю дачку замуж аддае, дык я прыйшоў яе цётку на вяселле паклікаць.
351
— [ як жа гэта свінню да цябе загнаць на тое вяселле?
— Вельмі проста — звязаць ды ўкінуць на воз. Але ж я хачу яшчэ папрасіць... каб і дзетак яе прывезлі, няхай і яны там паласуюцца...
— А іх як?
— Яшчэ прасцей — у мяшок, і ўся справа.
— Але хто ж павязе?
— Я і сам магу. Толькі загадайце, каб пагрузілі свінню з парасятамі на воз.
Усё так зрабілі, як Кулеш прасіў, і паехаў ён дамоў. Едзе і па дарозе спяваекрычыць:
— Усё Куляшова! Усё Куляшова!
Людзі да яго, а ён:
— Прадаю парасятак! Прадаю парасятак!
Паглядзелі сяляне, што парасяты спраўныя, і за пару гадзін раскупілі, а свінню гаспадар дамоў завёз. Памешчык не вытрымаў да вечара, пасядзеў на двары ў сябе, a потым загадаў фурману везці да Куляша. Прыехалі, a той сядзіць сабе спакойненька і люльку пакурвае.
— Дзе мая свіння?
— Якая?
— Ты што, дурны?
— Ага.
— Дзе свіння?
— У мяне толькі свая. Тут усё Куляшова.
Убачыў пан, што нічога не атрымаецца, і паехаў назад. А хітры мужык прыкупіў зямлі і яшчэ грошай суседзям пазычыў. Вёску назвалі Куляшова, у гонар таго хітрага чалавека, які гэтак добра выкруціўся з цяжкага становішча. Пазней перайменавалі ў Чырвонае Знамя.
сянно
Гэта было ў тыя часы, калі татары крымскія напалі на нашу зямлю.
У аднаго беларускага князя, землі якога ляжалі якраз на месцы сучаснай Сенненшчыны, была прыгажуня жонка, і звалі яе Мар’я. Такая ўжо прыгожая нарадзілася, што і да гэтых дзён народ пра яе песні спявае. Вернай заставалася свайму князю Івану да апошняй хвіліны, нават перад смерцю не пабаялася адказаць татарскаму хану і сцвердзіць, што ва ўсім белым свеце кахае аднаго мужа. Але паслухайце пра ўсё па парадку.
Напалі татары на наш край, а бараніць яго не было каму ў той момант, бо мясцовага валадара не было ў замку. Дзе ён быў са сваёй дружынай, пра гэта народныя дарадцы нічога не даносяць. Вядома дакладна толькі адно: у замку заставалася толькі Мар’я з маленькай дачушкай і крыху большым сынком.
Калі разведчыкі паведамілі хану, што князя Івана няма дома, ён ажно языком зацмокаў ад задавальнення, але загадаў свайму мурзе яшчэ раз праверыць:
— Сам павядзеш невялікі атрад вояў. Праверыш на месцы, ці няма засады. Калі што, адразу ж вяртайся, a калі ніякіх ваякаў там не будзе, то заставайся, а да мяне прышлі толькі пару вершнікаў, каб паведамілі, што шлях вольны.
12 Віцебшчына
353
— Зараз адпраўляцца?
— He спяшайся. Я хачу яшчэ нешта табе сказаць, але каб астатнія не чулі. — I ўжо цішэй дадаў: — Галоўнае — даведайся, ці ў замку князёўна Мар’я. Кажу толькі табе, бо давяраю.
КНІГІ ОНЛАЙН
