Віцебшчына
Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў
Аляксей Ненадавец
Выдавец: Беларусь
Памер: 478с.
Мінск 2000
— Што, з галавой не ўсё добра? He ўспрымае складанага? — зноў не ўтрымаўся нехта.
Астатнія весела зарагаталі, але той, хто прапаноўваў, не пакрыўдзіўся, наадварот, працягваў далей:
— Мы проста... Проста прасочым.
— Думаеш,атрымаецца? Нічыпар жа не дурань...
— Ведама што. Але ж і мы не дурні. Думаю, што з ночы трэба засесці ў засаду непадалёку ад ягонай леснічоўкі і ўважліва за ўсім сачыць.
— Справу гаворыш.
— Доўга сядзець давядзецца.
— Затое даведаемся, як ён са сваім лесавіком кантачыць.
— Дык так і зробім. Ніхто ж нічога іншага не прапаноўвае, на гэтым і спынімся.
389
— А калі збірацца?
— Давайце з самага вечара, у мяне. Бо ад майго падворка да Нічыпаравага ці не сама бліжэй будзе.
— Тады дамовіліся. А зараз, браткі, па хатах.
Падбадзёраныя такім рашэннем, палясоўшчыкі дружна пакіравалі па дамах, каб праз некалькі гадзін зноў сабрацца.
Нічыпар пачакаў, пакуль яны разышліся, і вылез са сваёй схованкі. «Так, значыцца, я ўжо і з лесавіком сябрую... Цяпер будуць сачыць, як я гэтую самую сувязь здзяйсняю... Няхай паглядзяць, няхай пачакаюць, а я абавязкова штонебудзь прыдумаю. Прыдумаю...»
Так пагаманіў сам з сабою, а потым пабег. Бег ды пасмейваўся: «Запомняць яны на ўсё жыццё, як за мною сачыць... Я ім зраблю...»
Прыджгаў палясоўшчык дахаты і да жонкі:
— А дзе хлопцы?
— Ляда карчуюць, а што?
— Нічога.
— Садзіся есці.
— He да гэтага.
Прыбег бацька на ляда і да сыноў:
— Пайшлі дамоў, хлопцы, праца неадкладная ёсць.
Тыя прызвычаіліся, што ўсім кіраваў бацька, і нават пытанняў ніякіх не задалі. Ля хаціны гаспадар прамовіў:
— Сыночкі, трэба саломы панакладаць у невялікія копны... Вось там... У пяць...
— А чаму ў пяць?
— Бо вас у засадзе будзе пяцёра... Я ў хаціне застануся...
Зрабілі гэтую справу, тады палясоўшчык далей даводзіць:
— Цяпер вазьміце па добраму цурбалку і схавайцеся. Госці прыйдуць, дык адразу не чапайце, знак падам я. Хавайцеся.
Палясоўшчыкі, дачакаўшыся змяркання, сунуліся да Нічыпаравай леснічоўкі. Заўважылі копны з саломай, і нехта ціха зашаптаў:
— Як для нас зроблена... Хаваемся ў іх.
Пазашываліся ў салому і пазіраюць на хаціну. А ноч ужо глухая стаіць. Раптам адчыніліся дзверы,і на парозе, у водсвеце агню, з’явіўся гаспадар з вялізным чыгуном у руках. Да засаднікаў данеслася:
390
— Куды ты гэта прэш?
— Аднос лесавіку нясу...
Палясоўшчыкі напрагліся. He чакалі, што гэтак хутка далучацца да чужой таямніцы.
А Нічыпар борздзенька пакрочыў да адной з копнаў. Падышоў і... лінуў кіпень на салому. У адказ разнёсся дзікі крык і з капны вылецела двое леснікоў.
— Лупі іх, хлопцы! — данеслася да астатніх.
Спачатку і не зразумелі, што да чаго, але калі іх пачалі лупцаваць цурбалкамі ды дапамагаць яшчэ і кулакамі Нічыпаравы сыны, то тады дайшло да палясоўшчыкаў, што іх купілі. Плетанулі яны ўцякаць, але мала каму не перапала ў бакі.
Пазбіраліся, можа, праз пару гадзін ля той самай хаціны, адкуль рушылі ў засаду. Усе чухаліся, войкалі, абмацвалі гузакі, а нехта ўсё стагнаў:
— Але ж і кулакі! Кулакі! Што вёдры!
— Сапраўдныя кулакі! Ці ж так біць за тое, што падглядзець хацелі?
3 таго часу палясоўшчыкі паміж сабою пачалі клікаць Нічыпара Кулаком. Потым людзі назвалі так невялікае паселішча, якое ўтварылася на месцы невялічкай леснічоўкі. Так і вёска пайшла — Кулакі. Пазней перайменавалі ў Лесіна.
ПАЛЯВАЯ (Манастыры)
Даўней цэрквы былі рэдка. Трэба было пару дзесяткаў вёрст адмераць, каб памаліцца Богу ды прынесці яму якія ахвяраванні. Дарма кажуць, што толькі пры язычніцтве ахвяры прыносілі. I нашыя бацькі некалі таксама і ў праваслаўныя храмы неслі ўсё, што дома было. Бацюшка ніколі не адмаўляўся, глядзеў, наадварот, кабхто не ўхіліўся ад такіх прынашэнняў.
Мне самой не выпадала хадзіць да царквы, бо я пастаянна хварэла. Нарадзілася такая.
Бацькі, бывала, на ўсяночную як пойдуць, дык да самай раніцы няма. Сяджу тады адна дома. I страшна мне, і сумна, і плакаць з такой нагоды хочацца. Колькі слёз я праліла — гэта аднаму Богу вядома.
I вось аднаго разу здарылася такое, адкуль і пачалася ўся гэтая гісторыя. Справа была якраз перад Вялікаднем.
391
Mae ўжо пакіравалі да царквы разам з суседзямі, каб не так маркотна было тыя вёрсты мераць.
Царква была тады прыгожая, вялікая, мураваная. Здалёк яе было відаць, свяціласягарэла на сонейку.
Mae пайшлі, а я выйшла на ганак, потым на прызбу прысела і заплакала. Крыўдна стала, за што на мяне такое пакаранне абрынулася? Ажно падалося мне, што HexTa насупраць мяне стаў і ўважліва пазірае. Узняла галаву;і сапраўды — сусед наш, Цімох, стаіць і пасміхваецца. Выцерла я твар, але ж супакоіцца адразу не магу. Тады сусед і пытаецца:
— Чаго гэта ты, Тадорка (так мяне завуць), плачаш? Гавары, не саромейся. Я, можа, не з таго смяюся, што ты плачаш...
— А з чаго? — вырвалася ў мяне.
— 3 таго, што ўсё гэта дробязі ў параўнанні з вялікай бядой.
— У мяне, значыцца, бяда невялікая? Я цяжка хварэю, не магу з людзьмі ў царкву пайсці, а ты сцвярджаеш, што бяда невялікая?..
— Канечне.
— Ты мне лепей скажы, чаго ты не пайшоў да царквы? Усе падаліся, старыя ды малыя дома засталіся, і ты з імі...
— А што я там забыў? — пытаннем на пытанне адказаў Цімох.
— Як што? А малебны, а людзі навокал, а свята?..
— He люблю я ўсё гэта. Тлумна там. Крычаць, штурхаюцца, кірхаюць, хоць усе сцвярджаюць, што прыйшлі з адзінай мэтай — памаліцца Богу. Лепей дома пасядзець, спакайней.
— Але ж і памаліцца час ад часу трэба.
— Я і малюся.
— Дома?
— Ды не. Дома яснае сонейка перашкаджае.
— He зразумела...
— Тады скажу больш зразумела — на малебен свой хаджу ў наш лес.
— У лес?.. Але ж гэта грэх...
— Ніякага граху ў гэтым не бачу. Я ж нікому не пе. рашкаджаю да Усявышняга звяртацца, няхай і мне не замінаюць. Я пра гэта не расказваю, дык ніхто і не ведае.
— Ой, як жа гэта...
392
— Вельмі проста: сам сабе і Бога выбраў, і царкву пабудаваў.
— Добра табе. Ты здаровы, хадзіць паўсюдна можаш. А што мне казаць...
— Давай я і табе дапамагу.
— Ты?.. Дапаможаш?.. He смяшы, Цімох, мне ўжо каго толькі ў хату не прыводзілі, а лягчэй ад гэтага не зрабілася. He жартуй, грэх гэта.
— Я сур’ёзна кажу. Што, ты мне не верыш?
— Нешта вагаюся...
— Дзякуй, што шчыра адказала. Мне лягчэй будзе выправіць тваю хваробу.
— А што для гэтага трэба?
— Нічога асаблівага. Вось пачакаем з паўгадзіны і пойдзем на маё месца.
Доўга вёў мяне сусед. Я ўжо і спалохалася крыху, ноч жа была на дварэ. Але Цімох упэўнена вёў наперад. Я стамілася і запрасілася:
— Цяжка мне ісці, галава кружыцца...
— To давай перадыхнём, але табе абавязкова трэба дайсці. Слухайся мяне,і я цябе пастаўлю на ногі.
Нарэшце мы спыніліся і Цімох выдыхнуў:
— Тут...
— Але тут жа нічога няма... Звычайны лес навокал...
— Звычайны ён толькі на першы погляд, а для мяне тут усё святое: і гэтая палянка, як лапінка, і гэтыя дубкі, і, найперш, гэты здаравенны асілак, які ўзвышаецца над ляснымі абшарамі...
— Чаму?
— У яго маланка, Тадорка, пастаянна б’е. А хіба ты не чула, што дрэвы, у якія трапляюць вогненныя стрэлы Перуна, здольны вылечваць людзей ад самых цяжкіх хвароб?
Пагаманілі мы пару хвілін, і Цімох пачаў нешта нашэптваць. Потым сусед сказаў:
— Дам я табе крыху атрэсткаў ад дрэва і кары. Ты іх заварвай, нібы маліннік, і пі той узвар. Па тры разы на дзень. А ў наступную сўботу мы з табой зноў сюды прыйдзем. Праз пару месяцаў ад тваёй хваробы і следу не застанецца.
Так і вылечыў ён мяне. Як ён ні прасіў, я ўсё ж распавяла родным ды блізкім, хто мяне выратаваў. Тыя кінуліся, каб аддзякаваць суседу, але Цімох усё адмаўляў.
393
Пазней вяскоўцы даведаліся, што ён увогуле перабраўся жыць да таго, абагаўлёнага ім самім, дуба. Тое месца сталі называць Манастырок. Ад таго, што там, як манах, жыў просты чалавек. Казалі, што да яго яшчэ некалькі сялян далучылася. Тады ўжо назву перайначылі ў Манастыры. Значна пазней яна стала Палявой.
ЦАРКОВІШЧА
Жылі некалі маці з сынам. Беднавата жылі, цяжка ім даводзілася. А тады людзі таксама дзяцей крыху вучылі то грамаце, то як гаспадарку весці ды разжывацца. Таму і маці вырашыла павесці Сцяпанку свайго вучыць.
He надта ханелася малому, але што зробіш. Сабраліся яны і пайшлі, а дарога была не простая, далёкая, пакручастая. Прайшлі многа ці мала, стаміліся і вырашылі адпачыць.
— А дзе прысядзем? Мясцінкі прыдатнай паблізу не бачна, хіфа што... на могілках?
— А чаму б і не. Мы ж нічога благога рабіць не збіраемся,толькі адпачнём.
Падышлі да могілак, прыселі на вялікую магільную пліту, і маці горкагорка выдыхнула: «Ох...»
Ажно ў той жа самы момант выскачыў здаравенны дзяцюк:
— Клікалі?
— Каго?
— Мяне.
— А хто ты такі?
— Ды я і ёсць той самы Ох.
— Гэта я выпадкова прамовіла...
— Ты як сабе хочаш, але я павінен табе з гэтага моманту служыць.
Памаўчалі крыху, а потым Ох запытаўся:
— А куды гэта ты, гаспадыня, ідзеш?
— Вяду свайго Сцяпанку вучыць. Ды малы ён яшчэ, прытаміўся, сабраліся адпачыць. Таму тут селі, і вось што атрымалася...
— Зразумела... To давай я твайго сына і навучу.
— А ці не сапсуеш мне яго?
— Ды не, не бойся.
— To заставайся, Сцяпанка, з Охам.
— Баюся я, мамачка.
394
— He палохайся, сынку. Думаеш, у іншым месцы лягчэй будзе? Там жа таксама многае табе невядома. Заставайся.
Развіталася маці з сынам, а з Охам дамовілася, што прыйдзе роўна праз тры гады на гэтае самае месца, каб забраць Сцяпанку. Шкада ёй было пакідаць малога, тым болей што зусім жа не ведала Оха, ды нейкае пачуццё падказвала, каб не палохалася. Азірнулася матуля яшчэ пару разоў і паплялася дамоў.
Час гэты цягнуўся для жанчыны надзвычай марудна. He магла дачакацца, калі ж гэта тыя тры гады скончацца. Сумавала, бо раней хоць са Сцяпанкам магла ў хаціне пагаманіць, з ім разам у поле выйсці ці на луг, а тут — усё сама. Вельмі часта яна плакала. Дзе прыхінецца, там і плача. Вяскоўцы суцяшалі як маглі, але з гэтага мала што атрымлівалася.
— Ніяк не дачакаюся, людцы, калі да Сцяпанкі ісці трэба.
— Усё добра будзе, пабачыш.
— Можа, яно і так, ды вельмі перажываю, супакоіцца не магу.
Нарэшце прыспеў той дзень. Яшчэ да полудня, да тае часіны, калі павінен быў прыйсці Ох, жанчына ўжо пабегла да магілы. Села і цярпліва чакала. Сонца марудна паўзло па небе. Калі яно ўзнялося даволі высока, сялянка крыкнула: «Ох!..»
КНІГІ ОНЛАЙН
