Віцебшчына
Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў
Аляксей Ненадавец
Выдавец: Беларусь
Памер: 478с.
Мінск 2000
— Нічога, гарэлка сваю справу зробіць, — заспакоіў усіх стары дзед, які і прапанаваў такім чынам пакараць сквапных гандляроў.
— Глядзі, калі не атрымаецца, то ты ў нас сам бочку кіслай капусты з’ясі.
— He атрымаецца — з’ем. А зараз не перашкаджайце іншым яе есці.
Фёдар з Якімам працягвалі піць і гэтак жа актыўна закусваць. Магло падацца, што яны першы раз у жыцці ядуць гэткую смачную капусту. На самай справе яна была разлезлая, смярдзючая. Нарэшце людзі заўважылі, што браты ўжо не вельмі разумна ўсміхаюцца. Тады паднеслі яшчэ па кварце, па апошняй, на большае грошай не хапіла. Праўда, Моўшакарчмар заспакоіў:
— Калі і гэтая не возьме, дык я сваёй кварту дадам.
Гэтая ўзяла. Фёдар з Якімам амаль адначасова спаўзлі пад стол і пачалі там нешта шукаць. Адтуль даносіліся не вельмі прыемныя і смярдзючыя гукістрэлы. Недзе хвілін праз дзесяць Моўша загарлаў:
— Людцы добрыя! Выкіньце іх пад плот, далей ад карчмы, бо зза гэтых качаноў смярдзючых потым у хату не зайсці будзе!..
— Качаны смярдзючыя! — засмяяліся вяскоўцы, хапаючы абпаскуджаных гандляроў за што папала. — Качаны... Смярдзючыя...
Так з таго здарэння і сталі зваць двух братоў Качанамі Смярдзючымі, дакладней, мянушку такую прыляпілі. Але
407
потым, можа, у другім ці ў трэцім пакаленні, мянушка гэтая абкарацілася і засталося проста — Качаны. I вёска ад іх пайшла.
ЛАБУНОЎШЧЫНА
Вёска наша называецца ад імя аднаго чалавека. Жылабыла тут некалі вельмі страшная варажбітка. He тым страшная, што для людзей благое рабіла, а тым, што непрыгожая была. Варажбітка ж яна была спагадлівая, чуллівая, нікому ў дапамозе не адмаўляла, у любую пагоду ішла да хворага, а плату за свае паслугі не брала.
Звалі тую варажбітку Ганна. Да яе так звярталіся і старыя, і малыя, нягледзячы на_тое, што яна дзецям, напрыклад, у мацеркі падыходзіла.
Аднаго разу па вёсцы пранеслася навіна:
— Ганна цяжарная...
Спачатку ўсе не паверылі, а потым вырашылі ўсё ж праверыць. Паслалі да варажбіткі старую сялянку, якая сама добра ўсялякія хваробы замаўляла і памыліцца ў такім выпадку не магла. Пайшла старая, а астатнія чакаць засталіся.
Доўга бабы не было. Ужо змяркацца пачало, і маладзіцы занепакоіліся, што час каровак даіць, а яны тут сядзяць.
Нарэшце нехта заўважыў старую, і усе ўсхапіліся. Яна джгала так, нібыта за ёю гналася добрая гайня ваўкоў.
— Ну што? — пасыпаліся пытанні на старую, якая ніяк не магла дух перавесці. — Праўда гэта, ці не?
— Ага. Цяжарная.
Народ аслупянеў, ніхто і слова не мог прамовіць. Тады ўзялася тлумачыць старая:
— Хутка нарадзіць павінна. 3 гэтай нагоды нідзе і не паказваецца.
— А бацька хто ж?
— Мужык.
Натоўп выбухнуў рогатам.
— Ведама ж, не казёл.
Смяялася і сама бабця, шырока раскрываючы бяззубы рот. Відаць, была задаволена тым, што гэтак удала пажартавала, сама таго не жадаючы.
— А што яшчэ?
408
— Болей нічога цікавага не даведалася. Як ні выпытвала, так і не адкрылася мне.
— А ты што, non, каб табе грахі спавядаць?
— He non, але ж...
Пагаманілі так і разышліся па хацінах.
Недзе праз месяц усяго Ганна нарадзіла. Навіну гэтую прынесла тая самая старая.
— Хлопчыка нарадзіла. I такога прыгожага...
— Як сама?
— Каб табе язык твой загарнуўся. Каб ты вечарам жонкі баяўся, дурында, — накінулася бабця на таго, хто засумняваўся было ў яе словах. — Калі я сказала, што прыгожага, значыцца, так яно і ёсць.
Ішоў час. Паступова Ганна зноў стала з’яўляцца на людзях. Гледзячы на яе, вяскоўцы дзівіліся: яна нібы перарадзілася, нібы гадоў з плячэй скінула.
— Ганна, як сынок?
— Расце, дзякуй Богу.
— Дай Бог яму здароўя.
— Дзякуй, людцы, дзякуй, родненькія. He забуду я вашу спагаду. Калі што якое, клічце мяне, адразу прыбягу
— Паклічам. Але і ты да нас звяртайся, не саромейся.
Непрыкметна праляцела гадоў дваццаць. Сын у Ганны вырас сапраўдным прыгажуном. He хлусіла тады бабця, калі сцвярджала, што немаўля прыгожае. Валасы — пшанічнага колеру, вочы — нібы з бяздоннай крыніцы вады чыстай налілі, сам здаравенны, высокага росту. Паважна ішоў вуліцаю і з усімі вітаўся, а поруч з ім, подбегам, крочыла шчаслівая матуля.
Сяляне часта запрашалі іх у госці, асабліва тыя, каму варажбітка дабро рабіла.
Часам, і заходзілі, а часам, і адмаўляліся, спасылаючыся на неадкладныя справы.
Звалі таго хлапчыну Юрасём, але людзі прыляпілі яму мянушку — Лабун. Справа ў тым, што ён, як дзве кроплі вады, быў падобны на вясковага каваля, якога дражнілі Лабуном.
Хлапчына не крыўдаваў. Што тут ад лёсу адмаўляцца, калі ён усім кіруе.
Так і жыла Ганна з сынам, але аднаго разу здарылася страшнае гора, пра якое яшчэ доўгадоўга згадвалі вяс
409
коўцы, пераказвалі яго з пакалення ў пакаленне, нават да нашага часу тая показка захавалася.
Пайшоў Юрась на луг, да возера. Тады яно было на месцы нашай вёскі, а сама вёска знаходзілася крыху ўбаку. Нешта там хацеў рабіць. Менавіта ў гэты час адна з вясковых дзяўчатпрыгажунь вырашыла пакатацца на чоўне па возеры, а сілы не разлічыла, човен нахіліўся, і яна ўпала ў ваду. Пачала клікаць на дапамогу.
Юрась пачуў крык і пабег праз луг да возера. А луг нізкаваты быў, балоцісты. Пакуль дабег да берага, то ці мала часу прайшло, але дзяўчына яшчэ жывая была. Паплыў да яе і давай ньіраць, бо бедалага ужо на дно пайшла. Ды сцягнула яму нагу. Атрымалася так, што і дзяўчыну не выратаваў, і сам утапіўся. Калі пра гэта даведалася Ганна, то закляла тое возера:
— Каб па табе хвалі болей не бегалі... Каб па табе чаўны не плавалі, а стала ты роўным полем...
Так яно ўсё і зрабілася. А назва засталася ад таго мужнага хлапчыны — Лабуноўшчына.
РЫБАКІ
Адбылося гэта даўно, можа, стагоддзяў пяць таму, a можа, і болей.
Дзе зараз наша вёска стаіць, тады паселішча не было. Возера, рачулка, лугібалаты і ўсё на гэтым. Ды яшчэ, праўда, густое кустоўе, якое непрыкметна пераходзіла ў стары непралазны лес. Мала хто сюды забіваўся. Баяліся людзі глухіх мясцін, стараліся абыходзіць іх бокам, каб на якое ліха не напароцца.
Потым пачалі з’яўляцца на возеры рыбакі. Прыязджалі яны сюды толькі ўзімку, калі ўсё наваколле пакрывалася густым пластом снегу, а водную прастору надзейна скоўваў таўшчэразны лёд. Лавілі людзі тут рыбу. Казалі, што гэтулькі яе нідзе не было, як у нашым возеры і ў рэчцы. Самы былі, што тыя чаўны. Дык вось, наловяць рыбы, намарозяць яе цэлы абоз і кіруюць да роднай вёскі, каб і дня лішняга ў нашай мясціне не заставацца. Чаго яны баяліся?
Сцвярджалі, што тут нешта спрадвеку палохала. Днём яшчэ не так, а вось ноччу... Тады і заснуць нельга было. Толькі самкнеш вочы, а ўжо нясецца:
410
— Ary! Ary! Іду!
Спалоханыя людзі перашэптваліся:
— Чуеце? Ідзе... Уцякаць трэба...
— Куды ты ноччу папнешся? Дзенебудзь у «чортава акно» правалішся ці заблукаеш у лесе і потым замерзнеш.
— А што ж рабіць?
— Чакаць, болей нічога не выпадае.
Пазней крыху прызвычаіліся, і палова людзей спала, дакладней, драмала, а другая палова засцерагала іхні трывожны адпачынак. Недзе пасля паўночы мяняліся. Можаце сабе ўявіць, які там адпачынак быў для стомленых рыбакоў. Назва адна, а не спакойны сон.
А аднаго разу здарылася бяда. Адзін з рыбакоў праваліўся ў палонку і моцна застудзіўся. Хварэў так, што нават вопытныя рыбакі, паміж сабою перамаўляючыся, сцвярджалі:
— He працягне і ночы. He працягне...
— Куды там... Хоць бы пару гадзін пражыў. Гарыць жа, трызніць...
Раней зза аднаго чалавека работу не спынялі, таму і хворыя, і параненыя чакалі, калі скончыцца лоў, і потым толькі ехалі назад. Так і тут вырашылі — пакласці хворага ў хляўчук, куды складвалі рыбацкае прычындалле, каб не пазабывацца, ды каб на зямлі не ляжала, бо ці снегам пазасыпае, ці ветрам куды паадносіць. Зрабілі там невялічкую грубку, палілі зрэдку, калі есці варылі.
Пакінулі беднага рыбака ў прамерзлым хляве на сасновых лапках ляжаць, а самі падаліся лавіць рыбу. Прайшлі суткі, а небарака не паміраў. Есці ён таксама нічога не еў, бо ў сябе не прыходзіў. Адно толькі ляжаў ды трызніў. Так прайшоў, можа, з тыдзень. Нарэшце рыбакі пачалі збірацца дамоў.
— А што з хворым рабіць? — запытаўся самы малодшы, якому шкада было жывога чалавека.
Астатнія зацята маўчалі.
— Што з хворым рабіць будзем? — перапытаў малодшы. — Нельга ж яго тут пакідаць...
— Дык што, з сабой везці? — злосна прамовіў чарнявы рыбак. Ён нам і тут начамі адпачыць не даваў, а па дарозе ўвогуле надакучыць.
— Але ж ён жывы...
— Засталося яму жыць... Ці не бачыш, у якім ён стане?
411
— I кідаць жа нельга...
— Чаму нельга?
— Ён жа замерзне.
— Шкадуеш? To заставайся з ім.
— А чаму менавіта я?
— Таму што думаць трэба. Яму мы ўжо нічым не дапаможам, а на тое месца, на якім ён на возе ляжаў бы, мы лепей пакладзём пару кулёў мёрзлай рыбы. Прадамо і пару залатовак будзе. Усё нейкая падтрымка ў нашай справе.
— Але ж жывы чалавек...
— Зноў ты за сваё ўзяўся? Памаўчы лепей і дапамагай увязваць вазы. Хочаш — заставайся, а калі з намі едзеш, то давай весялей рухайся.
Шкада было маладому рыбаку свайго таварыша. Разам жа ў дзяцінстве бегалі, а тут кідаць даводзіцца... Памкнуўся было застацца, але як прыгадаў тыя незразумелыя гукі, то страшна стала, забыўся пра сяброўства і пра тое, што чалавеку дрэнна, пабег да астатніх.
Так і пакінулі хворага рыбака аднаго. Ежы, праўда, нейкай паклалі, але нічога болей.
I што ж вы думаеце? Той рыбак не памёр, выжыў. Ці то нехта яму дапамог, ці то небам яму было наканавана жыць, але смерць адступіла. Калі ён апрытомнеў, то ніяк не мог зразумець, чаму застаўся адзін, чаму нікога няма. А калі зразумеў, то горкагорка заплакаў і пакляўся адпомсціць зласліўцам.
Неяк перанёс ён маразы, неяк узняўся на ногі і дачакаўся вясны. А калі ярка засвяціла сонейка, то вырашыў збудаваць сабе хаціну. Аднаму цяжка было рабіць, ды яшчэ знясіленаму, але ён узяўся, бо ведаў, што наступная зіма можа быць больш суровая. Выбраў удалую мясцінку — пагорачак на беразе, сярод лесу, і стаў туды бярвенні гладкія, ашкураныя падцягваць. Неяк і агораў хаціну, зрабіў печ маленькую і задаволена падсумаваў:
— Цяпер зусім іншая справа. Цяпер можна і жыць. He тое будзе, што гэтай зімой...
Ежы аднаму хапала. Навокал гэтулькі звяроў, птаства, рыбы, толькі не лянуйся. Харчоў сабе на зіму запас, зажыў спакойна. У гонар свайго выратавання паставіў высокі крыж.
КНІГІ ОНЛАЙН
