XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
XIX
СТАГОДДЗЕ
Навукова-літаратурны альманах
КНІГА ПЕРШАЯ
XIX
СТАГОДдэд
Навукова-літаратурны альманах
КНІГА ПЕРШАЯ
Мінск БДУ 1999
Выданне кафсдры гісторыі бсларускае літаратуры Бслдзяржупіверсітэта
Укладанне, уступныя артыкулы, надрыхгоўка тэкстаў, пераклад з польскае мовы і каментар Міколы Хаўсіовіча
XIX СТАГОДДЗЕ: Навукова-літаратурны альманах. Кніга псршая. Мн.: БДУ. 1999. 214 с.
Альманах мас быць люстэркам літаратурнага працэсу на Беларусі ў XIX стагоддзі. Альманах гэта вяртанне ў кантэкст беларускае літаратуры корпуса тэкстаў, створаных беларусамі пераважна на Беларусі, пра беларусаў ды Беларусь і дзеля бсларусаў.
ОУкладаннс. М.Хаўстовіч
ДА ЧЫТАЧА
XIX стагоддзе... Яно такое далскас і таямнічае. Што мы всдаем пра яго? Псрадусім, што мы всдаем нра тых людзей, якія нарадзіліся па нашай зямлі ды звязалі свой лёс з літаратураю, з прыгожым пісьменствам? А было такіх людзсй шмат. Упершыню так шмат. Нібы які чараўнік праляцеў над нашым красм ды жменямі рассыпаў столькі зорак і зорачак. Відаць, чараўнік ведаў, піто нашаму народу патрэбпы паэты і пісьменнікі. Тыя, хто зможа пачуць голас народа і выявіць у мастацкай форме спрадвечныя мары ды памкненні яго. Бо ж толькі ііа Вышэйшаму наканаванню нараджаюцца паэты і пісьмеішікі. Сапраўды, ці ж мог тагачасны homo sapiens дабраахвотна абраць прафесію літараіара, калі нісьменншкая праца нс ўзнагароджвалася, а каралася? Філамаш і філарэты выгпаныя з роднай зямлі; літаратары а яны, звычайна, удзсльнікі нелегальных таварыстваў, змоваў, паўстанняў караюцца смсрцю, высылаюцца ці самі мусяць падавацца на эміі'рацыю. Такога паняцця як ганарар не існус. Тадэвуш Лада-Заблоцкі ўласныя ірошы, сабраныя на вяртанне з Каўказу, выдаткоўвае на зборнік паэзіі, бо выдавсц нс мас сродкаў надрукаваць кнігу, пе кажучы, каб плаціць паэту ганарар. Восіп Сяпкоўскі, што напачатку пісаў па-польску, надрукаваўшы ў рассйскім часопісс свой артыкул, атрымаў ганарар. Ды такі, што па-польску больш не пісаў. Чаму ж балыпыня літаратараў Бсларусі пс пераходзіць на дзяржаўную мову імпсрыі, па «обшспонятный язык»?
XIX стагоддзе гэта стагоддзс надзсй і спадзяванняў. Всра ў тос, што край трапіць на пармальны сўрапейскі шлях. У гэта верыла амаль уся адукаваная частка беларуска-ліцьвінскага грамадства. Дзеля балыпыш гэтага грамадства, асабліва народжаных ў XIX стаі оддзі, рансйшас жыццс было невядомым, нябачаным. Але яно жыло ў іх апавяданнямі бацькоў і дзядоў. Жыло гутаркаю-гавэндаю пра шляхепіых людзей, прыгожыя ўчынкі, пабожныя справы. Складвалася ўражанпе, што нсдзс там, не так ужо й далска, у мінулым стагоддзі, існавала дзівоснае каралеўства — справядлівае, шчаснае, залатос. Там бсларус-ліцьвін быў гаспадаром на свасй зямлі. Гаспадару нс трэба было прасіцца (кажучы
4
словамі Сцяпана Алсксандровіча), каб яму дазволілі псраначаваць ва ўласнай хацс дзе-небудзь у кутку на лаве. А цяпер гаспадарамі ў ліцьвінска-беларускім краі начуваюцца іншаземцы. Яны кіруюць. Яны узпагароджваюць і караюць. Хто здолее выслужыцца атрымас падзяку, ордэн, а то й пасаду высокую дзе-небудзь у цэнтральнай губерні альбо пават і ў сталіцы імперыі. Толькі служы ды будзь удзячны. Заўсёды кажы «дзякуй», калі ў цябс бяруць тваю працу, івой розум. Ці ж кожны мог згадзіцца з такім жыццём? Ці ж кожпы хацеў звіпець лапцугамі, якімі чужынсц спавіў рукі, ногі, думкі?
Літаратура пайлсшп падыходзіла на ролю выяўлсння пратэсту, нязгоды. I гаму ледзь не ўся наша літаратура XIX стагоддзя гэта літаратура супраціву, Гэга літаратура патрыятычная. У той час як у суссдніх народаў на першы план выходзіць «забаўлялыіы» раман, беларусы-ліцьвіны могуць дазволіць сабе альбо песшо-заклік, песню-нракламацыю, альбо алегарычны твор, у якім галоўная думка всльмі добра схаваная. Так схаваная, што сёння часам толькі «пасвсчаны ў таямніцу» здольны знайсці гэтую думку.
У XIX стагоддзі амаль пс існавала такоіа паняцця як «беларуская літаратура». Нс было свас дзяржавы, нс было адмысловас ўстановы, дзс б клапатліва ўлічвалі ўсе праявы бсларускага літаратурнага жыцця. Але быў беларускі (ці бсларуска-ліцьвінскі) народ, меў іэты народ адукаваных людзсй (нс зважаючы, што вышэйшых навучальных устаноў у краі з ласкі імперыі нс было ды і сярэдніх не так іпмат), іптэлігенцыю, якая і стварала лігаратуру, якая думала нс толькі пра акраец хлеба штодзённага, але і выяўляла патасмныя мары народа, якая шукала той адзіны шлях, наканаваны народу Гісюрыяй. Шукала, увасабляла з дапамогаю літаратурных твораў у ідэі, абараняла гэтыя ідэі словам і справай.
Алсіллях, паканаваны беларусам, праглі паказаць суссдзі. ім падалося, што гэта яііы якраз всдаюць. А таму і літаратурныя здабыткі нашаіа краю пастараліся падрахаваць, раскласці ла палічках гэта вашас, беларусы, гэтым можацс цешыцца, а гэта ні-ні, лспш не всдайце пра яго; яно нс нра вас, яно нс вашас. I ііфаканалі. Беларусам паказалі, што іхняе, а што чужое, і япы, як паслухмяныя авечкі, паўтараюць на працягу ўсяго XX стагоддзя: чужое, чужое, чужое...
Ці сапраўды яно такос ўжо й чужос нам?
Давайма прыгледзімся!
I Іараджэіпіе беларушчыны
5
НАРАДЖЭННЕ БЕЛАРУШЧЫНЫ
У нашым грамадстве нытанне пра нараджэнне і станаўленне бсларускас нацыянальнае думкі да нядаўняга часу амаль пс закраналася. Адпо што рабіліся снробы знайсці ў пісьмовых помніках глыбокае старажытнасці тэрмін «Бслая Русь», а таксама вытлумачыць зпачэнне гэтага тэрміна. Палеміка філолагаў і гісторыкаў урэшце завяршылася выданнем зборніка «Імя тваё Бсларусь».
Аднак псльга лічыць слупіным імкнсннс асобных даследчыкаў звязваць станаўленнс беларускае нацыянальнае ідэі з першымі згадкамі Alba Russii ў пэўных іншамоўных крыніцах. Аніводзін усходпеславянскі летапіс XI XVII стагоддзяў нс всдае тэрміну «Белая Русь», дык зусім неверагодна, каб існаваў ён у мове жыхароў Полаччыны ці Магілёўшчыны як саманазва. Alba Russia з «Апісанпя зсмляў» (Дубліпскі рукапіс)1 толькі з вялікімі намаганнямі можна дастасаваць да тэрыторыі сучаснас Бсларусі. Даволі дзіўным здаецца той факт, піто місіянер Вайслан сустрэўся тут ... з карэлам. Больш праўданадобна, што Alba Russia зпаходзілася на іюўначы Русі (бслая ад снсгу?), паблізу ад карэльскіх земляў. Дарэчы, апісваючы землі, аўтар нічога не кажа пра размяшчэннс Alba Russii, хоць даволі дакладпа надас становііпча Літвы, Русі ды ііппых, нават дробных краін.
He карыстаўся, а значыць не ведаў тэрміпу «Бслая Русь» Францыск Скарына палачапіп, патрыёт свайго краю. Усё гэта пацвярджае думку, што толькі панрыканцы XVII XVIII стагоддзяў гэтае найменнс замацавалася за жыхарамі Віцебшчыпы і Магілёўшчыны. I няма падставаў гаварыць пра «Белую Русь» як пра самапазву: тэрмінам у XIII
XVII стагоддзях карысталіся ці невыкліочна іншазсмцы. Чаму? Пытанне застаецца адкрытым. Саманазва_ж_тіашых продкаў х дноху Сярэднявсчча «літва», «ліцьвіны» альбо «русь», «русіны», Калі пагадзшца^ што літва гэта славянскас племя, дык усс стане на сваё месца, стане зразумелым, чаму наймеппс «русь» за параўнальна кароткі перыяд дастасавалася да аграмаднай прасторы. На пашу думку, звязана гэта з пашырэннсм хрысціяпства ўсходняга абраду сярод усходніх славян, у болыпай або меншай ступсні залежных ад Кісва. Тыя ліцьвіны, шго прынялі хрысціяпства, сталі называцца руссю, іншыя захавалі сваё рансйшас найменне. Утворанас на славянскіх землях у XIII стагоддзі Вялікас Княства Літоўскае толькі тады назвалася Рускім, калі ў яюны
' Гл.:Спадчына. 1993. №6. С.63-65.
6
Нараджэнне беларушчыны
склад увайшлі Кіеўскія землі першапачатковая Русь. А вось рускім называецца населыііцтва не толькі Кіеўшчыны, алс й праваслаўныя іншых частак Вялікага Кпяства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага.
Такім чыпам, дзякуючы царквс, канфесіёпім «русь» у хуткім часс ператварыўся ў этнонім.
Найменні «Белая Русь», «беларускі», «беларуссц» у адносінах да нашых зсмляў з’яўляюцца толькі напрыкапцы XVII стагоддзя ў часс войнаў Маскоўскае дзяржавы з Рэччу Паспалітаіо. Відаць, менавіта ад маскоўцаў зыходзіла ініцыятыва назваць насельнікаў сумежпаіа гаспадарства [тых, хто вызнаваў рускую (праваслаўнуіо) веру] беларусцамі. Пэўныя адрозненьні (мова, лад жыцця ды іншае) пс дазвалялі Маскве называць праваслаўных ліцьвінаў гэтак жа як і нассльнікаў уласнае дзяржавы. Таму выкарысташіе тэрміну «беларусы» было надзвычай удалым: гэта давала Расеі мажлівасць пераканаўча абгрунтаваць сваю захопніцкую палітыку.
У 1686 годзе Масковія і Рэч Паспалітая паднісалі Грымултоўскі трактат, паводлс якога кіеўскі мітрапаліт (Кіеў з 1654 года ў складзс Расеі) станавіўся на чале праваслаўнае царквы Вялікага Княства Літоўскага. Магілёўскі спіскап пачынае афіцыйна называцца беларускім. Суперніцтва цэркваў паспрыяла таму, што ў хуікім часе і каталіцкія іерархі ўсходніх рэгіёнаў называюцца беларускімі. Жорсткая рэлігійпая барацьба, ганенні на праваслаўных, каталізацыйная палітыка езуітаў і польскага касцёла усё гэта прымусіла «бсларусцаў» шукаць дапамогі. Праваслаўныя ісрархі (Іеранім Ваўчанскі, Мсльхіодэк Яворскі, Феафан Леантовіч) пачынаюць усё часцсй і часцей звяртацца да Масковіі. Яны дамагліся, што ў Варшаве нры расейскім паслу знаходзіўся спсцыяльны камісар, якому праваслаўныя дасылалі скаргі пра гапснпі. Часам гэзыя скаргі накіроўваліся пспасрэдна да цара. ІІайбольш яскравы прыклад -чалабітная Г.Каніскага на імя Кацярьшы II, дзе магілёўскі спіскап настойліва раіць імператрыцы даслаць каралю Рэчы Паспалітае ўльтыматыўную грамату, як зрабіў гэта ў 1722 годзс Пёір I.
Яшчэ больш катаарычпаю была заіііска Ф.Леантовіча ад 24 лістанада 1762 года, у якой ён адказваў на запыт «какая полнтнческая польза можст последовать Росснйскому нашему государству па случаю заіцшцення грекоросснйскнх напшх в польском государствс нсповедпнков» наступным чынам: «Россййскому нашему государству можно будет на 600 верст самой лучшей й плодородной землй, с бесчйсленным православным народом, перед всем светом праведно й правйльно у поляков отобрать»\ (В.Ключэўскі ў «Курсе русской нсторнн» падаў гэты факт, як нібыта сказанае адным з ігуменаў у часе каранацыі Кацярыны II).
Праваслаўныя іерархі абаранялі сваю всру і толькі всру. Сцвярджаць, як гэта робяць асобныя публіцысты, што ў XVIII стагоддзі «адзіным
КНІГІ ОНЛАЙН
