XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Propose ria wiek z Maskalami? (Рук. i Dz. Lil.)
1 bratki (Dz. Lit. i Рук.)
1 Za szto z i my wajawali (Рук.)
1 Гаворка npa чыппасць Чатырохгадовага Сойму (1788-1792) і прыняцце Канстытуцыі 3 мая 1791 г. ~ ’
Гутарка старога дзеда
Sztob Palaka zwajawaci.1
I bilisia, wajawali,
Pakul Palaka prahnali;
Oj da panics swajo hore, Biedny Palak az za more, Da slaunaha, da narodu, Szto sam wyszaii na swabodu, Szto cely swiet jaho znaje I Prancuzom nazywaje.
Prancuz pryniau ich za braci, Ale nia moh ratawaci, Bo sam ciazka z Niemcom bilisia, Ad niawoh baraniusia.
Maskal u Polszczy razsieiisia, Oj da zaraz u kosci ujeusia, Stay padatki wybierac, U rekruty zabierac.
Wialeu sypacmagazyny, Niby dla hetaj pryczyny, Kab jak zdarycca patreba -Muzyk moh tarn dastac chleba.
A jak sam stau wajawac, Wialeu magazyn zabrac, U aboz wiazci usio zboze, A narod choc hih, niaboze!
A jak wozmiec usio z chaty, Jaszczo sam idzi u saldaty, Kidaj zonku, dzietki u domu, Jedi u kalodce da pryjomu. Jak wojska uzo nia treba. To saldat sam szukaj chleba, Szlec usich damoii me pytaje, Ci katory dom swoj maje.
Tolki wialic nic szatacca, Na prykaz tojczas jahlacca;
Nasi boty da halisia,
' Гаворка npa трэці падзел Рзчы ІІаспалітае ў 1795 г.
2 У «Dz. Lit.» дадатковая страфа:
Tam lob holoc і musztruiuc,
Lomiac, bijuc i katujuc,
Halodziac, htumiai jak skacinu
Na zarez bez daj pryczynu.
34
Гутарка старога дзеда
Choc ziamlu htyzi zywisia.1 Dauniej ludzi dobra zyh
I druhich dobra uczyli;
Maskal sam dabra nie znaje. To i licha naiiczaje.
Stau Kasciofy adbierac, Zaczaii ksiandzou razhaniac, Druhim wialcu bye Papami, Chadzic u ryzach z baradami.2 Bic paklony i uczycca, Jak pa maskousku malicca, Choc paciery, szto jon maje. To ich nichto nie zhadaje.’
Niechaj ze chto slowa skazyc, Maskal jaho zaraz zwiazyc, I zdarouja adbiraje, I na Sybir pasylaje.
A hdzie zandar zwankom zwiahnie, Ludziej dobrych u tunnu ciahnie. Ci hbohi, ci bahaty,
Walaczec ad siamji z chaty!
Czynouniki usie zbytkujuc, Abdzierajuc i katujuc, Hhimiac, kryudziac, razbiwajuc I plakac nie pazwalajuc.
Za Palakom, to bywala I padatka placisz mala, A chto mieu pana lichoha -Paszou sabie da druhoha.
Jak maskah k nam nastali, Usich u skazki papisah, Szlachcicou z muzykami Hhimiac, jak zachoczuc sami.
Z duszy rekrut i padatki, Choc ty hiri, a daj astatki, I kab usich zahubic,
1 Nasic boty, stryesia, brytsia, Choc nie majesz czym umytsia! (Рук.).
2 Маецца на ўвазе скасаванне Уніі ў 1839 г.
3 Choc paciery takie maje,
Szczo ich czort nie ponimaje! (Рук.).
Гутарка старога дзеда
Daj akcyzu stanawic.1
Ale z, bratcy, nia tuzycie!
Lepiej u Boha prasicie Milasiemaha, kab skora Pieramianiii nasze hora!
Palak usio heta znaje, Ciapier sily nabiraje: I Prancuzou padmaulaje, Pary sobie wyhladaje.2
Jak Palakou zwajawali,
Da Prancuza jak prahnali, Prancuzy chacieli sami Isci nazad z Palakami.3
I paszli i Maskwu uziali, Palakom Polszczu addali,4 No Maskal tut spachwyciusia, Daj z Niemcami zhawaryiisia.
I siudy-tudy krucili,
Wajawali i placili,
Pakul Prancuz nic paddausia, Znou u niawolu nie dastausia/ Jak Prancuz paszou u niawolu, Tady Maskal zmohsia u wolu.6
' I doreszty usich zhubili,
Jak akcyz ustanawili (Dz. Lit. i Рук.).
Далей y Dz. Lit. i Рук. маецца наступная страфа:
Polak usie heto znaje,
Horkije slozy proliwaje,
Tolki pomohczy nie maze,
Sam u czuzoj ztamli, niaboza!
2 УDz. Lit. i Рук. маеіша наступная страфа:
Bo uze para nastupaje,
Szto Maskal moc pocieraje,
A jak heto toje budzie,
To biarycie z na um ludzie.
3 YDz. Lit. i Рук. маецца наступная страфа:
Jak Maskal toje daznausia,
To zaraz z Niemcam zwiazausia,
Daj z Prancuzom wojowaci
1 hraszyma padkuplaci.
1 Гаворка npa падзеі пачатку XIX стагоддзя войны Напалеона Банапарта.
3 Маецца на ўвазе дэтранізацыя ў 1814 г. Напалеона.
6 To Maskal znou uziau wolu (Dz. Lit.).
36
Гутарка старога дзеда
Znoii zaczou narod hlumic, Pa swajmu ludziej hubic.1 Prancuz tymczasam pawoli Stau wybiracca z niawoli, Prahnau Karala lichoha, Da wybraii sabie dmhoha.2 A jak tolka zmacawaiisia, To z Maskalom i zadraiisia Zaczau bici, wajewac,3 Swaju kryiidu uspaminac.
Oj bni. dakul wojska stala, I atniau ziamli niemala, Az Maskal musieii prasicca, Sztob z Prancuzom pahadzicca.
A Prancuz, jak pisau zhodu. To zasciaroh, kab narodu_ Usiakamu wolnosc daci, Nikoha nie prymuszaci.4 Maskali choc abiecali, Da taho nie datrymali, Bo Prancuz nia nueii spakoju, Paszou na Niemca wajnoju.
Bo i Niemiec u chitrosc uszyusia, Za Maskala nie zastupiusia. Da staii inszych zabierac, Na swoj zakon prymuszac.
Prancuzy heta jak zaznali, Talidy na Niemca napali, Daj znoii bicca, kab narodu Usiakomu dac swabodu.
Niemca saiisim zwajawali, Z czuzoj ziamli pierahnali,5 I na wieczny czas wialeli, Kab Niemcy tam isci nia smieli, Kab bolsz zloha nie rabili Da narodu me hhimili,
1 Polszczu dareszty hubici (Рук.).
2 Луі Напалеона Банапарта, які ў 1848 г. стаў прэзідэнтам рэспублікі, а ў 1852 г. імператарам.
3 Гаворка пра Крымскую вайну 1853-1856 гг.
4 У грамадстве доўгі час распаўсюджваліся такія чуткі, хоць у Парыскай мірнай дамове падобнае не зафіксавана.
' prohnali (Рук.).
'тарка старога дзсда
Kab Cary nia rnieli woli, Brae nikoha da niawoli.
Pa usim swiecie raspisali, Sztob usie ludzi skazali, Jak katory choeze bye, Padjakim zakonam zyc?!1
Papy ciapier durac-muciac, Prosty narod balamuciac, Maskal, kazuc, maje wolu, Palachczyc nam naszu dolu Oj! nia wiercie tamu ludzi, Niczoha z taho nia budzie, Kali b chacieii tak zrabic, Dauno b to musialo bye.
Maskal ciapier wolu maje, Jak zachocze, tak upraulaje, Ajak tolki szto nakaze, Musisz zrabic, jak prykaze. Katoryje pany spahadali, Wolnosc ludziam dac zadali, Tych u kleszczy Maskal zau„ A nas na Skarb zabieraii.
Najezdzajuc prosta zhraja. Asesarau, czort ich znaja, Bjuc, da duszac, da nuesiac, Na adndho panou dziesiac. Wot jakuju jon swabodu Choczyc rabic dla Narodu. Wot jak ludziam spahadau, Pakul Prancuz na kark siau.
' У Dz. Lit. i Рук. маюцца наступныя строфы: Czuc і u nas majuc pytacsia, Jak my choczam astawacsia, Czy byi uzo z Maskalami, Czy znou zyci z Palakami.
Pamiatajcie z u tuju poru. Jak pryjdzie da pryhaworu, Kab czasami me akpicsia, Na ~wiek wiakou nie zhubicsia. Pokincie horelku pici, Kab rozumu nie zduryci, Jak treba slowa skazaci, Dolu sobie wybiraci.
38
Гу і арка сгарога дзеда
Jak prycisnuli Maruchu, Jak zadali u Krymie duchu, Jak wialeinhe mieszac.
Wolnosc usim ludziam dac.
To ciapier Maskal piaje Mudraheliki swaje, Ciapier kryczyc: heta Ja! Chicier Dmicier jak zmieja!
Choc mudraki wymyslajuc,1 Szto pany pieraszkadzajuc, Szto krucili i placih I Maskala padkupili.
Na szto z jamu podkup brae, Kah tak, jak wialic dac, Skazuc zaplaci, niaboze, Tam krucielstwa nie pamoze.
Hdzie tarn pany prarabili?2 Ich u Sybir walaczyli, Usiu szlachtu kasawali, I majqtki adbirali...
Budzie tak i z muzykami, Bo Maskali choczuc sami, Kab Muzykou pilnawac, U niczom woli nie dawac.3
Sztob usiakaha najci h poru Da rekruckaha naboru, Kab schadniej bylo lawici Da i u pryjom wadzici.
A jak pryducca padatki, Zdziaruc z kazdaha astatki, Niechaj pany choc jak prawiac, Usio u dwor ahzakuciu stawiac.5
Uwazajci z dobra ludzi: Z Maskalom tolku nie budzie, A wiedajcic z szto rabic,
' Choc prastaki wymyszlajub (Dz. Lit.ki i Рук.).
2 Takpany nie prarabili (Dz. Lit. i Рук.).
3 Kab nas pany pilnawali,
Ciachacste me pazwalali (Dz. Lit. i Рук.).
‘ Zdzieruc z pana choc astatki (Dz. Lit. i Рук.).
5 Niachaj pany jak choczuc prawiac.
Ahzakuciu u damach stawiac (Dz. Lit. i Рук.).
Гутарка старога дзсда
39
Kab Ajczyznu baranic?!1
Na wiasnu jak dasc Boh hraniec Prancuz, Palak z zaunierami,2
I jak Polszcza usia ustamec -Idzioin i My z Palakami.
Kali staniem z Palakami, Budziem rounymi z panami, Usim szczascie Boh nam dasc, I prapadzie Maskouska ulasc!
' У Dz. Lit. i Рук. твор заканчваецца наступнымі радкамі:
Tak pomnicie, szto skazaci,
Jak nas buduc pytaci.
Krykmem usie. u adno siowa:
Niachaj Polsza budzie znowu,
Bo jak staniem Palakami,
Budziem rounyja z panami.
2 У літаграфаваным выданні (y ім мелася яшчэ і празаічная прадмова) гэты радок гучаў так:
Miroslauskij z zaunierami.
(Гл.: Тальвйрская З.Я. Некоторые вопросы обіцественного двйженйя в Лйтве й Белоруссйй в конце 50-х начале 60-х годов й подпольная лйтература // Революцйокная Россйя й революцйонная ГІолыйа. М., 1967.)
40
Крыўда і праўда
КРЫЎДА I ПРЛЎДА
KRYUDAIPRAUDA
/ — // — ) Hutarka bialaruskaja ЕР.
(Petersburg, 1863)
Bratcy, duza nam ni ladna! Za maskalom zyc niskladna. Nia to, szto za Polszczy-matki, Tahdy to byli paradki!
U wusim midi wyhodu, I Pan Boh dawaii urodu: Jak les, bywala, pszanica, Kolas zyta sirabrycca, Jaczmien, hreczka, i awios, I haroch, jak sciana ros, Aharodau ni prybrac, Szumic trawoj sinazac; Karoti, swiniej i awiec Powin, bywala, chlawiec. A koniki z to jakia?
Hniedzki, warancy, siwyja; Pczotki u wulach hudzieli, Miod d'atwahi pili-jeli, Hnulis pad fruchtam sady -To-to bywali lady! Za praklatym maskalom Nietu szczascia ni u czom; Boh urody ni dajec, Maskal pasledki hrabiec, Nia to, szto za Polszczy-matki, Skazac, to byli paradki!
Ni kudy nas ni haniali, Padatkau ni nakladali, Ni bylo nijakaj platni; Ciapier hrabuc hrosz astatni. Daiiniej i piwa waryli, WolnicaJ bfazkUkuryli, Susim makrutstwa ni znali, Na wajnu nas ni haniali, Szlachta za nas zastupala. Sama za nas waiwala; Aj da szlachta malajcy! Papy byli, jak ajcy, Tak nam backi hawaryli, Szto wot jak szczasliwy byli!
A ciapier naatwarot, Chud i biedzin nasz narod: Sztob u niekruty nas brae, Sztob padatki wydzirac, Sztoby dziarzac u niawoli I rabic pa swajej woli, Maskal trebuic z panoii, Spaiiniac ciazki ustanou.
Крыўда і нраўда
41
Maskalijak grugany1, Nia to, szto naszy pany: Jaduc nas, pjuc naszu kroii, To nada z ich hnac dalou Ad naszaj ziamli radnoj; Prahonim, budziec pakoj.
Jany i wieru swiatuju Ewiali u syzmu praklatuju, ZaSawali nam i muki, -Prywadzia nas da raziuki Ad naszaha z predkau Boha, Szto to byla za trywoha! Na nas dla hetych razhik, Ni adzin ssiekli lazy puk, -I ii lancuhi kawali, -I ii turmy zasazali.
КНІГІ ОНЛАЙН
