XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Напачатку 60-х гадоў нашага стагоддзя Гснадзь Кісялёў у кнізе «Ссйбіты всчнага» зрабіў спробу далучыць асобныя тэксты паўстанцкае агітацыйнае літаратуры да беларускага прыгожага пісьмснства. Перадусім, «Гу іарку старога дзсда». Як-ніяк цэлы шэраг фактаў сведчыў, пгто нарадзілася яна ў асяроддзі вядомых бсларускіх літаратараў сярэдзіны XIX ст. Яіпчэ Яўхімам Карскім Вінцэсь Каратынскі называўся аўтарам^і зтаі а гвбра. Вьіяўлсны Г.Кісялсвым у матэрыялах архіва ПІ аддзялс^ дійкх^^ сучаснікі прышсвалі
аутарства «Гутаркі» В.Дуніііу-Марцшксвічу: «ІІядаўна гэпш самы ' Марцінкевіч напісаў твор на народнай мове пад загалоўкам «Гутарка старога дзеда», дзе пйказнае лёс Літвы ў вершах йд 1796 сода дй цяперашняга часу, выказваючы ўсе прыцясненні, якія толькі маглі быць на сялян, і прыпісваючы ўсе гэтыя прыцясненні ўраду. 1 эты твор ужо даволі ' распаўсюджаны і так перакапалыіа дзейнічае на сялян, што дзе толькі ён паявіўся, шо сяляне пакіпулі быць прывязанымі да гасудара, якозсі punch бласлаўлялі, і пачалі шукаць заступніцтва памешчыкаў. Цяпер яшчэ Марцінкевіч пераклаў нй народную мову гімн «Ьожа, што ПoJlьшчы...» (Кісялёў Г. Сейбіты вечнага. Мн., 1963. C.136). Сведчанне дастаткова абазнанага агснта падмацоўвалася аналізам паэтыкі твораў В.Дуніна-Марцінкевіча. Уражвала падабенства творчае мансры, паказвала на руку аднаго творны. Відаць, усё гэта садзейнічала актывізацыі пошукавай працы ў дадзеным напрамку. У выніку было выяўлена, што «Гутарка»
«Цянср маскаль пяс...»
29
бшіа выдадзена двочы (1. Hutarka staroha dzieda. [Nakladem A.Kurnatowskiego z Imberowa pad Obornikami, czcionkami N.Kamienskiego i spolki w PozneniuJ, 1861. 12 s. i 2. Hularka staroho dzieda. Paryz 1862. Lutego 27 (15) dnia. 24 s.), апрача таго яна «хадзіла» ў рукапісных копіях, мслася таксама літаграфавапае выданне.
У мсмуарнай літаратуры пра паўстанне адшукаліся звссткі, што «Гутарку» надрукаваў у Беластоку Браніслаў Шварцэ, кіраўнік тамтэйшас паўстанскае арганізацыі, а таксама тое, што Мікалай Акялевіч-Акялайціс пераклаў яс на лстувіскую мову. (Расейская даследчыца З.Тальвірская нрыйшла да высновы, піто й беларускі, і летувіскі тэксты з’яўляюцца перакладамі з нсвядомага сёння польскага арыгінала).
Усё гэта дало падставы Г.Кісялёву (нс выключаючы таго, што «Гутарка старога дзеда» калектыўны твор) лічыць В.Дуніна-Марцінксвіча найбольш рэалыіым прэдэнтэптам па аўтарсіва гэтага вершаванага тэксту. А вось А.Мальдзіс («Перазовы сяброўскіх галасоў». С.53) і В.Рагойша (грунтуючыся на ўспамінах Бруна Каратынскага) называюць аўтарам «Гугаркі старога дзеда» Вінцэся Каратыпскага. Тас ж думкі й У.Мархель, які змясціў фрагмснты з гутаркі ў двух выдапнях «Твораў» паэта (праўда, у раздзсле «Творы, якія прыпісваюцца ....»).
Справа з аўтарствам «Гутаркі старога дзеда» ўяўляецца няпросгаю. I сапраўды, чаму гэта «гутарка» старога дзсда? Тэкст нс дае аніякіх падставаў дзеля такіх высноў. (Па сведчанні З.Тальвірскас летувіская «Pasaka senelio» пабудавана як адказы старога абазнанага чалавека па нытанні пэўнага недасвсдчанаі а маладзёна.) У бсларускамоўпай «Гутарцы» толькі ў трох першых строфах можна бачыць «сляды» дыялогу. Увесь астатні тэкст маналог ці то аўіара, ці то лірычнага героя.
Адію відавочпа: узнікнеіше «Гутаркі старога дзсда» абумоўлсна тагачасным грамадска-палітычным стаповііпчам. Ідэя твора нарадзілася ў калектыўным розуме (якраз яго З.Тальвірская палічыла за польскамоўны арыгінал!) інтэлігенцыі з віленскага асяроддзя. Мепавіта тут паставілі перад паэтамі задачу стварыць цыкл всршаваных твораў на пародных, г.зн. бсларускай і летувіскай мовах. Псрадусім, па два творы былі папісаны. Так, на летувіскай мове існуюць іутаркі, па-першае, пра гісторыю краю апопініх дзесяцігоддзяў, а па-другое, пра варшаўскую разню 8 красавіка 1861 года. На падобныя тэмы мы маем і дзве беларускамоўныя гутаркі. Гэта паказвас, што існавала ідэя распавесці на «простанародных мовах» пра адны й тыя ж падзеі, данесці сялянству пэўныя думкі, сфармаваць пэўны светапогляд. I калі дзеля ўвасаблення ідэі па-летувіску ўся праца лягла на шіечы М.Акялевіча-Акялайціса, дык беларускія паэты маглі падзяліць гэтую працу на часткі. Напрыклад, асноўная праца над паэмаю «Плынуць ветры...» пра варшаўскія падзеі 8 красавіка 1861 года палежала В.Дуніну-Марцінкевічу і, мажліва, У.Сыракомлю. Болып складанаю ўяўлясцца справа з «Гутаркаю сгароіа
30
«Цяпер маскаль няе...»
дзсда», бо твор захаваўся ў нскалькіх варыянтах, ён мас выразныя «сляды» працы над сю некапькіх літарагараў рознай палітычнае ды нацыянальнае арыентацыі.
Вось, напрыклад:
Za szto z jany wajawali (Выданьне 1862 r.) Za szto z i my wajawali (Выданьне 1861 r.)
A6o:
Kali staniem z Palakami
(Выдапьне 1862 r.)
Bo jak staniem Palakami (Выданьне 1861 r.)
Ужо ў пададзепых радках адчувасцца, што ў нсршым вырыянце выяўляецца незалсжніцкі, беларускі погляд аўтара, ягонае імкненнс не атаясамліваць сябе з палякамі, у друпм паадварот, гучыць маіыў поўііас салідарызацыі з Варіпаваю, заклік «стань палякамі». Цікава, пііо другі варыянт быў надрукаваны першым, Прычым, двойчы: асобным выданпем і ў львоўскай газсце «Dziennik Litcracki». Ila напіу думку, гэты варыяні' не з’яўлясцца аўтарскім. Тут выдаўцы пастараліся ўнссці пэуныя карэктывы ў тэкст «Гутаркі старога дзеда». Відаць, з-за гэіас нрычыны аўтар (ui аўтары) падрыхтавалі другое выданнс твора. Што менавіта другос выданне (пазначапас як «парыскае» 1862 г.) рыхтавалася аўтарам сведчыць і больш правілыіая бсларуская мова, і меншая колькасць арфаграфічных памылак ды інш. Гэтае выданне, відавочпа, выйпіла пе ў друкарні Б.Шварцэ: «Гутарка старога дзеда» надрукавапа, здасцца, іншым іпрыфтам. Той факт, што ў гэтым «парыскім» выдашп масцца й верш Уладзіслава Сыракомлі «Добрыя всспі» пацвярджас нашую думку. беларускія паэты не згаджаюцца з тым тэкстам твора, які прапанаваў Б.Шварцэ й ягоныя адпадумцы, дык зпаходзяць мажлівасць выдаць свой псрпіасны варыянт. I зусім верагодна, што ў Вілыіі ў друкарні Адама Кіркора. Параўнаўчас даследаваннс шрыфтоў магло ўдакладніць гэтую ГІПОІ'ЭЗу.
Адпосна аўтарства «Гутарка старога дзсда» скажам, што аўтарам, відаць, нс мог з’яўляцца В.Дунін-Марцінкевіч. (Няглсдзячы нават на тое, што асобныя радкі «Гутаркі» пераклікаюцца з зваротамі беларускага дудара. Напрыклад, «Ej, skazycie, dobry ludzi!» i «Скажыце ж, добры людзі!» у «Ідыліі». Або: «Chicier Dmicier» і «Дурны Зьміцср, хоць хітры» ў «Вечарніцах». А таксама гой факт, што В.Дунін-Марцінкевіч у «Всчарніцах» сіварыў вобраз старога Ананія, які любіў «ілгаць» казкі ды гісторыі). Бо всрпі аўтара «Гугаркі старога дзеда» болын лёгкі, рыфма больш дакладпая, болып дакладпае словаўжыванне. А самае галоўнас, у тым жа 1861 годзе Ў.Сыракомля папракаў В.Дуніна-Марціпксвіча за «падаграванне старой непрыязні паміж грамадскімі класамі» (Kurjer
«Цяпер маскаль пяе...»
Wileriski. 1861, N 19-20). Вядома, з часоў напісання «Гапона» (1855) погляды В.Дуніна-Марцінксвіча маглі змяніцца, алс наўрад ці настолькі, каб сн узняўся да сцвярджэння: «Kali staniem z Palakami, // Budziem rounymi z panami».
Пэўныя пярэчанні выклікае й кандыдатура В.Каратынскага на аўтарства «Гутаркі старога дзсда». Прыгадайма, у 1858 г. ён сваім беларускамоўным всршам вітаў Аляксапдра I. Ды й ня толькі гэта. Паэіыка В.Каратынскага (як, дарэчы, і Ў.Сыракомлі) выпіэй на ўзровень за паэтыку «Гутаркі старога дзеда». Нават адрасаваіше твора малапісьменнаму чытачу й слухачу нс «знізіла б» талепт гэтых паэтаў.
Але ў той жа час бясспрэчна іое, што «Гутарка» ўзнікла ў асяроддзі, звязаным з В.Дуніным-Марцііікевічам, В.Каратынскім, У.Сыракомлем. Зусім верагодна, іпто аўтара «Гутаркі старога дзсда» мы павінны шукаць сярод маладзейіпых калегаў вышэйзгаданых па лаў, мажліва, сярод «ліцьвінаў, што запісаліся ў «Альбом» Арцёма Вярыгі-Дарэўскага. Перадусім, васьміскладовік «Гутаркі», на нашу думку, склаўся пад уплывам не толькі польскамоўнага сілабічпага всршаскладання, бсларускага народнаіа всріпа, але й расейскас паэзіі, якую всдалі вучні гімназій па Беларусі, а г.зн. і беларускія паэты, што навсдвалі гэтыя гімназіі пасля 1838 году, з якога пачалося шырокае выкладанне расейскае «славеснасці» ў нашым краі.
Гугарка F.P. (гэты крынтонім часам трасфармуюць у Ф.Пчыцкі) «Knida і Prauda» склалася пад беспасярэднім уплывам «Гутаркі старога дзеда». Аўтар здолсў нават падрыхтаваць літаграфаванае выданне свайго тэксту. Аднак гутарка ЕР. не атрымала аніякага распаўсюджання: наклад (калі, увогуле, сн і быў) нс дайшоў да чытача. Гісторыкі наўстання 1863 1864 гг. пс ведаюць гл ага выдашія, ад якога, здаецца, захаваліся адно толькі два-тры асобнікі.
Мы звсрнем увагу толькі па тос, ілто гэты твор нарадзіўся ў асяроддзі маладых патрыётаў. Як і «Гутарка старога дзеда», «Крыўда і праўда» харакіарызуецца не толькі адсутнасцто (ці то нязначнай колькасцю) наланізмаў, але й наяўнасцю русізмаў (асабліва ў «Крыўдзс і праўдзе»). Гэта яшчэ адно сведчаньне, што аўтары абодвух твораў набывалі адукацыю ў расейскамоўных навучальных установах.
Падаючы ўпсрпіыню поўныя тэксты двух твораў ананімнас літаратуры XIX стагоддзя, мы спадзяёмся, што дадзсная публікацыя паспрыяс атрыбуцыі як гэтых твораў, так і іншых тэкстаў апанімнае літаратуры.
32
Гутарка старога дзеда
ГУТАРКА СТАРОГА ДЗЕДА HUTARKA STAROHO DZIEDA
Г —//-— ’
Ej, skazycie, dobry ludzi!
Szto heta na swiecie budzie?
Czy Boh nie zmihijetsia nad nami
I dasc pahinuc pad Maskalami?1
Oj nie, bratcy!2 nia tuzycie;
Na tu poru ilspamianicie, Jak pred daiinimi hadami Biusia Palak z Maskalami.
Za szto z jany wajawali3, Stolki krowi razliwali?
Oj za toja, szto narodu
Palak chacieu dac swabodu!4
Jak Maskal taho daczuusia, To na Polszczu nawiarnuusia, I Niemiec stau pamahaci.
ДрУкУеЦЦа паводле: «Hutarka staroho dzieda. Paryz, /862. Lu lego 27 (15) dnia.». (Фотакопія Г.В.Кісялёва.) Лдначасіш пададзім асноўныя варыянты тжсту, a таксама строфы, якія адсутнічаюць у дадзсным выданні, па львоўскай гажце «Dziennik Liieracki». 1861. N 89 (Dz. Lit.) i рукапісе, umto захоўваецца ў Ягелонскай б-цы (Кракаў) у папцы «Розныя вершы, дасланыя Ю.Б.Залескаму» (Рук.).
1 Czy to tak Boh sudiu z nami,
КНІГІ ОНЛАЙН
