XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Lecz nie zwieje dum
I burzy w duszy mej me b?dzie konca!
Ян Барпічэўскі
21
DO ALMY
Dia czego ci$gle smutny rozmyslam o tobie?
Che? widziec choc z daleka jasnosc twego czola, Lecz ty, jak sen przyjemny, jak postac anioJa, Wnet znikasz i zal tylko zostawisz po sobie!
Id? wsz?dzie za tob^ choc dusza w zalobie, Brzemi? ci^gtych goryczy ledwie dzwigac zdola... «On zginie jak szaleniec!» tak nie jeden wola. Ja wsz?dzie szukam ciebie, ja marz? o tobie...
Choc straszna grozi burza, ciarpliwy i smiaty Ja przez pustynie swiata ostrq. id^ drogq, Tu szydzg ze mnic chmury, tu mi groz^ skaly
Rania, szydzit i groz^, lecz wstszymac nie mog^.!.. Almo! O, ja az wtenczas zgubi? ci? na wieki, Gdy smierc gdzies mi w pielgrzymce zasloni powieki.
22
Ян Баршчэўскі
DO JULII
Blysta droga ognista spadajqccj gwiazdy, Blaskiem lamp palaj^cych swica si? ulice, Gdzieniegdzie tylko slycliac grzmoty prz?dkiej jazdy, Gdzieniegdzie si? odzezwie czujna straz stolicy.
Ten czas jest dla spocznku, a mi? smutek truje, Prozno si? utrudzone zamknqc oko sil?;
Mysl moja w kraj pami^tek bcz snu ulatuje, Gdzie niegdys uplyn?ly zycia mego chwile. Pami?tam niegdys dzwonek klasztorny swem brzmieniem Zwolywal towarzyszow mlodych do gromady, Scree nie bylo jeszczc znajome z zmartwieniem, Nie znalem ani swiata, ani losu zdrady.
Przeznaczenic, nicstaly czas wszystko odmieni, Znikla radosc prawdziwa jako snu marzenie, Zamilkl dzwonek klasztorny w powietrznej przestrzcni, I dzwoni tylko w mysli jego t?skne brzmienie. Wplynalem na burzliwe morze tego swiata, Nie dla tego, by skarby bogate dobywac, Lub tez slawg oglosic zycia mego lata, Ale zc kazdy musi po tych falach plywac.
I kiedy jasne niebo skryly nieszcz?sc chmury, I groznie zoszumiala przestszen wod gl?boka, Biysla srod chmur przedemn^ pi?kna gwiazdka z gory, A to bylo spotkanie pierwsze twego oka! Mniemalem, ze ta gwizdka, co mym rz^dzi losem, Rokowafa szcz?sliwa w zegludze odmian?, Osmielony, jak gdyby przewodnika glosem, Zwyci?z? grozby morza, w cichym porcie stan?. Nie dla mnie ta na niebie gwiazdka w pi?knym blasku! Zaszia ona i pi?kla nadziei kotwica;
Ulegly przeznaczeniu nim zgin? na piasku, Plyn? powolny burzy, gdzie mi? wir pochwyca.
Ян Баршчэўскі
23
ДЛЮЛІ
Дагарас агністая знічка з самоты, А на вуліцах лямпы налаюць упарта. Дзе-нідзе толькі чуць капытовы грымоты, Дзс-нілзе чуйна крыкнс сталічная варта. Гэта час на спачын, а мянс скруіпыць скруха, Марна вочы заплюшчыць імкнуся ў бяссіллі. Адлятае бяссонпая думка-шчыруха Ў край, дзе колісь сплывалі жыцця майго хвілі. Помню кляпітарпы звоп, што гучэў пакрыёма, Ёп склікаць маладых аднадумцаў быў рады, He было яшчэ сэрца з журбою знаёма. Я нс всдаў ні свету, ні лёсу, ні здрады.
Час змяняўся й змяняў дабрачыннасці долі. Знікла радасць сапраўдная, як лстуценнс. Змоўк і кляштарны звон, каб нс ўчуцца ніколі, Толькі ў думках звініць, як жалобы грымцснне. Я на мора бурлівас гэтага свсту Мсў уплыў нс на тое, каб сгаць багацеем, Ці ўслаўляць утрапёна жыцця свайго мэту, Проста плыць кожпы мусіць па хвалях пс ценем. А калі неба яспас хмары схавалі, Зашумелі і лыбіні ў пагрозным уздымс, Хмар апалу адрынула зорка ў запале, Гэта першаспатканне з вачыма тваімі.
Меркаваў зорка лёсу наслала дарогу, ГІа якой плыць іпчасліва мне без перастану. Асмялсў, што дастану сваю перамогу, Грозьбы мора скару, ў ціхім порцс прыстану, Толькі нс для мяне зорка ў бэзавым дыме, Закацілася ў змрок, лопнуў якар надзеі. Перш чым, лёсу пакорніка, дол мяне прымс, 3 ласкі буры плыву. Вір чакае й шалее.
(Пераклад Рыгора Барадуліна)
24
Тадэвупі Лада-Заблоцкі
ТАДЭВУШ ЛАДА-ЗАБЛОЦКІ
DO BRZOZY W GORACH KAUKASKICH
Wichrow swawola, czy czteka wola Rzucity c brzoza na swiata kraniec?
Moze twe ziarno pod burza czarna Przyniosl z Poinocy bi?dny wygnaniec, I na Kaukazu zasiawszy szczycie
R?kami c piescil wlasnemi;
I o dnia zmierzchu, i o dnia swiecie Polewal Izami rzewnymi.
Tys si? rozrosla pyszna, wyniosia, Jak prawa cora Ruskiego kraju, I na miodzienca z wonnego wienca Nieraz zlewalas ochtod? raju.
I two, szum slodki szeptal i gwarzyl O jego stronie rodzinnej,
Gdzie on przeczekal, gdzie on przemarzyl Lata prostoty niewinnej.
Lecz coz si? stalo, ze z taka chwala, Zaczawszy zycie pod niebom Wschodu, Z wolna wi?dniejesz, i juz nie siejesz Dobroczynncgo wokolo chlodu?
Czy twoj opiekun polegl gdies w bitwie,
I ciebic przej^ zal ostry?
Czy c si? przysnilo kiedy o Litwie, Gdzie twoi bracia i siostry?
O! Tys nieznala, tys nie widziala Rusi i Litwy kwitnacych smugow, Gdzie pod ziclcnia gwarza i pienia
Тадэвуш Лада-Заблоцкі
Nurty rzek bystrych i falc strugow.
Tys nieslychala slowika spicwow We mroku puszczy jodtowatej,
Nie czulas nigdy wiosny powiewow Po smierci zimy surowej.
Przecz si? wi?c smucisz? O! Juz nie wrocisz Ni siostr, ni braci, ni przcszlych czasow!
Rozzielen czoio i znbw wesoto Zakwitniej posrod Kaukaskich lasow. Dziewica pi?kna, jak kwiatck sadu, Nieraz ci? цсгк^ obwinie,
I pelzaj^cy lisc winigradu G?stym ci? pJaszczem ochinie.
I ja znuzony, cz?sto w te strony Przyjd? sam jeden z bliskiego szanca, 1 zabrzmi? tobie w czarnej zalobie Dzikg, pos?pn4 piosnk? wygnanca A ty mi? chlodnym cieniem zamroczysz, Przythunisz zale niezwykte,
I po nad glow^ moj^ roztoczysz
I sny i mary ponikle.
1839. Lipca 29 Kuba
Уладзіслаў Сыракомля
УЛАДЗІСЛАЎ СЫРАКОМЛЯ
SACHAR-MAROZ*
Juz kwitna drzewa
I ptaszek spicwa,
I wkrotce p^czki rozkwitna roz,
I wszpdzic zycie,
I wy wierzycie, Ze wiosna juz?
Latwowiemicy!
Slyszysz z ulicy
Syna pohiocy, zwiastuna groz! Jak ptak zlowieszczy, Moskwicin wrzeszczy «Sachar-Maroz!»
Przed laty Polska Prosto z Tobolska
Miala snieg bialy i p^ki loz,
Dzis zaszly zmiany, Ucukrowany «Sachar-Maroz!»
Na rozdze chlosty
Roze me osty
Rozami wiencz^ Konarskich woz!** Wroz^ nadzieje -
Lecz w sercu wicjc -«Sachar-Maroz!»
I pismienniki
W swoje dzienniki
Wiosennych stowek sypncli stos -Glupi kto wierzy, Ze oni szczerzy -«Sachar-Maroz!»
1859. Wilno
* Repin з’яўляецца свосасаблівым адказам на абвіпавачванні эмігранцкага друку вядомых віленскіх лііаратараў А.Кіркора, М.Маліноўскага, І.Ходзькі, А.Э.Адынца ў пацыянальнай здрадзс за «ўшанаванне» Аляксандара II «Альбомам».
** Воз. па якім везлі на пакараннс смсрцю; Шымап Капарскі расстраляны ў Вільні ў 1839 годзе.
«Цяпер маскаль пяс...»
27
«ЦЯПЕР МАСКАЛЬ ПЯЕ МУДРАГЕЛІКІ СВАЕ»
( mjt ж ,,Спц^нн.а ", 199^ ^ 7-£ \
Рассйскія ўлады з канца XVIII ст., з самых першых дзсн акупацыі беларускіх земляў імкпуліся да поўнага падпарадкавання краю, да поўнага «обрусспня» тутэйшага насельніцтва. Дзеля гэтага жыхарства былога Вялікага Кпясгва Літоўскага «падзялілі» на нскалькі групаў. Дсіміляцыі ў псршую чаргу падпадала сяляпства самая шматлікая
^стка населыііцтва. Лічылася, што_гэта_2Ш^^ ппо тут не патрабуецца шмат намаганняў, каб з народнас масы зрабіць законапаслухмяных грамадзянаў імпсрыі, сапраўдных расіянаў, «больш рускіх, чым самі рускія». Варта толькі заяўляць пра сной «клолаі» нра народ, .праводзіць інвснтарызацыі, каб, маўляў, перапікодзшь папам павялічваць павіннасці і г.д. А самас галоўнас прывссці іх у лопа свас парквы, каб папы-ідюлаіі нязмснна маглі ўплывапв на грамадскую, думку цсмнага люду. Скасаваўшы ў 1839 годзс Унію. царызм пасііяхова выкопнаў праграму «обрусення».
Больш складанымі выглядалі справы з ішпымі класамі беларускага грамадства. I калі буйныя зсмляўласпікі, магнаты ў балыпыні нс з’яўляліся сур‘ёзнымі супсрнікамі, го шляхта пязмешіа ўяўляла пагрозу расейскай прысугнасці на бсларускай зямлі. Гэта быў клас, які пемажліва было «псравыхаваць». Гістарычная памяць гэтага класа пе вынішчалася, няглсдзячы на ўсе намаганпі царызму, пават за дзесяткі гадоў. Гэты клас можна было адно іпто зпііпчыць рэпрэсіямі палітычпымі, эканамічнымі, фізічнымі. Але нават генацыд рассйскіх уладаў супраць беларускае шляхты да 1860-х гадоў не даваў значных вынікаў. Хоць кантыпгеш дадзснага класа значна скараціўся, алс нс змянялася сйпая грамадска-палпычная чыннасць.
Пасгупова здаровыя сілы гэтага класа звярнулі свой позірк па «братоў у сярмязе», на сялянства, бо стала зразумела, пгго толькі разам можна супрацьдзейнічаць наступу царызму, тоькі разам можна здабыць волю й нсзалсжнасць. Узнікла ііагрэба ісці на дыялог з сялянствам, абуджаць ягоную гістарычную памяць і нацыянальную самасвядомасць. Прыйіпло разуменне, што нсдастаткова асвстніцкае нрацы ў духу Вшцэша Дуніна-Марцінксвіча:^падоднзурная «аіітацыя» не вытрымлівала канкурэнцыі з захадамі расейскіх уладаў у дачыненні да сялянства. «Мудрагслікі маскаля» налсжала выкрываць, а таксама~ііалсжала паказаць рэальны шлях да лспшае долі. Магчымасць зрабіць гэта з’явілася ў часс правядзсння царызмам адменьі ў 1861 годзс прыгоннага права. Мснавіта,
28
«Цяпер маскаль пяе...»
з гэтай падзеяй звязаны ўсплсск у развіцці беларускамоўнае ананімпае літараіуры ў XIX ст.
Увесь корпус тэкстаў ананімнае літаратуры мэтазгодна падзяліць па тры групы. Да першае мы аднясём творы антыцарскае й антырассйскас накіраванасці, творы, у якіх адчуваюцца польскія (ці то болын дакладна рэчыпаспалітаўскія) сімпатыі аўтараў. Да другое групы налсжыць літаратура, напісаная з прарасейскіх пазіцый. А да трэцяе тэксты, у якіх амаль нс выяўляюцца палітычныя прыхільнасці аўтараў, у якіх уваіа скіравана ці то да маралыіа-эіычных, ці то да пэўных дітаратурпа-эсгэгычных нраблсмаў.
У нашым літарагуразнаўстве тэкстам трэцяе групы «пашанцавала» больш, чым іншым. НІмат іпто з іх надрукавана, іхняя палітычпая незаангажаванасць сталася прычынаю шмаглікіх (але гэіа нс значыць дастатковых!) даследаванняў пры розных уладах і рэжымах. Пра іэксгы другос групы всдаюць толькі нешматлікія снсцыялісты. Іхні адкрыіы працарскі, праімпсрскі характар, ледзь не гюўная адсутнасць мастацкасці нс дазвалялі ўводзіць іх у літаратурны ўжытак.
Антырассйскія бсларускамоўныя творы па зразумелых прычынах таксама пс маглі быць уключаны ў кантэкст літаратуразнаўчага працэсу, хоць, будучы ў іпчыльным звязс з дзейнасцю й творчасшо Кастуся Каліпоўскага, з’яўляючыся значнаю часткаю паўстанцкае аіітацыйнае літаратуры, япы знайпілі сваіх даследнікаў у асяроддзі гісторыкаў польскіх, бсларускіх і расейскіх.
КНІГІ ОНЛАЙН
