XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
' Цыт. па: ІДебальскйй II. Русская полйтйка й русская партйя в Польше // Русскйіі вестнйк. 1864. Г.53. С. 343-372.
Нараджэннс бсларушчыны
7
ідэйным барацьбітом за бсларушчыну быў беларускі праваслаўны епіскап Каніскі» няслушна. Кацярына II (з дапамогаю Г.Каніскага) гуляла бсларускаю картаю, вядома нс дзсля таго, каб інспірыраваць бсларускую думку, бсларускас пытанне, беларускую аўтаномію. Як пакажа разгортванне падзей, гэта карта стала часовым інструмантам у руках царызму: лічапыя гады губерні называліся беларускімі, а пасля гэты тэрмін Мікалай I увогуле забараніў.
Алс справа была зроблена. Узнікла база дзеля станаўлення беларускае нацыянальнае ідэі.
Тут варта зазпачыць, што беларускі, вобразна кажучы, сцяг напрыканцы XVIII стагоддзя псрахапілі ў праваслаўных езуіты, каб аддзячыць Кацярыне II за дазвол ордэну працяіваць дзсйнасць на тэрыторыі Расейскае імперыі. Езуіты пачалі называцца беларускімі, пачалі называць сваіх студэнтаў і шкаляроў беларусамі1. А з тае нрычыны, што уніяцкія святары навучаліся ў езуітаў, дык і Уніяцкая царква спрычынілася да пашырэння беларускас свядомасці сярод нассльнікаў былога Вялікага Княства Літоўскага.
У той час на тэрыторыі сучаснас Беларусі існаваў грунт дзсля ўзнікнсння шэрагу нацыянальных рухаў. Лспш за ўсё пачуваліся ліцьвіны. Іхная «партыя» была наймацнсйшаю. Праўда, рьімская легснда, што ляжала ў асновс ліцьвінскага міфа, скіравала іхнюю дзейнасць ў жамойцкі бок: узнікае тэзіс нра жамойцкую мову як родную мову старажытных ліцьвінаў. Ідэолагі ліцьвінскага руху імкнуцца давесці свас неславянскае паходжашіс: гэта, на іх думку, павінна абгрунтаваць беспадстаўнасць русіфікацыі ліцьвіпаў. (Нічога супраць русіфікацыі беларусаў яны нс мслі.) Дзякуючы Т.Нарбуту, узнікас цэласная канцэпцыя ліцьвінскае гісторыі.
Нсшматлікай, але надзвычай моцнай на Беларусі была польская «партыя». Яна мела ўплыў па ліцьвінскцую «партьпо», імкнулася давесьці, што ў тагачасных умовах барапьба з Масквою павінна ісці пад рэчыпаспалітаўскім (польскім) сцягам. 3 тае нрычыны, іпто польская мова і касцёл лучылі ліцьвінаў з палякамі, ліцьвінскі рух нс мог адасобіцца ад польскага.
Беларускі рух сваё станаўленне пачаў толькі ў трыццатыя гады XIX стагоддзя. Нейкі час ягоная дзейнасць ішла ў рэчышчы агульнага рэчынаспалітаўскага руху. Яно й нядзіўна! Беларусы выхаванцы сзуііаў яшчэ добра памяталі пра сувязі, якія лучылі іх з іншымі насельнікамі Вялікага Княства Літоўскага. Крыху пазнсй, калі «выхаваннем» беларусаў занялася расейская школа, бсларускі рух раздзяліўся на дзвс нлыні: адна з іх па-ранейшаму гарнулася да ліцьвінскага ды рэчыпаспалітаўскага руху, другая стала на прарасейскія пазіцыі.
Зрэіпты, у другой паловс XIX стагоддзя гэтая прарассйская плынь бсларускага руху перастае быць беларускаю, гэтая плынь хутка прыйшла
' Гл.: Воспомшіаішя К.С.Сербйновйча//Русская cmapwia. 1874. Сентябрь. С.46.
8
Нараджэнне беларушчыны
да «западпарусізму». Ейныя прадсгаўнікі становяцца «нстннно русскммн людьмн», што, трэба сказаць, і было пажаданым дьт лагічным завяршэннем гульні царызму з «беларускаю картаю».
Аднак, як мы ўжо казалі, беларускі рух складаўся з двух плыняў. I калі адпа з іх, прарасейская гілынь, вяла рух да згубы, дык іншая здолела вылучыць са свайго асяроддзя прадстаўнікоў, што сфармавалі бсларускую нацыянальную ідэю.
Псршыя праявы беларускага руху заўважаюцца ў літатарурнай лрацы Каягана Касовіча, які ў 1835 годзе ў газсце «Молва» (№№ 21 і 50) пісаў пра беларускія народныя пссні.
Болып паспяховай беларускай працай трэба лічыць літаратурную і грамадскую дзсйнасць братоў Грымалоўскіх, Валяр’яна, Клемэнса, Юльяна. Мснавіта яііы ўпершыню ў гісторыі беларускага нрыгожага пісьмепства ў тытуле выдадзенага ў Пецярбурзе ў 1837 годзе іюльскамоўнаіа трохтомніка сказалі пра сваю пацыянальную прыналежнасць: «Вершавапыя творы трох братоў, Валяр’яна, Клсмэнса, Юльяна Грымалоўскіх, беларусаў»1. Замілаванне да беларускага фальклору, да звычаяў народа нрыводзіць Грымалоўскіх да думкі пра нсабходнасць творчасці на мовс свайго пароду. Мажліва, яны нс былі нсршымі, хго разважаў над гэтым пытаннем, але ўпсршышо ў нісьмовых крыніцах зафіксавана менавіта іхняс свядомае стаўленне да літаратурнас працы па беларускай мове. Вядомы тагачасны паэт Аляксандр 1 роза ў лісцс крытыку і пісьменніку Міхалу Грабоўскаму ад 16 чэрвсня 1841 года нісаў: «Браты Грымалоўскія хочуць свой беларускі дыялект вывесці з усеагульнага забыцьця. Яны збіраюць беларускія песні, прыглядаюцца да іхняе прыгажосці ды своеасаблівасці. Заахвочваю як магу гэтых найлепшага жадання маладых людзей. Я не так даўпо пісаў да аднаго з іх, выкйзваючы яму, якая яго чакае слава, калі пакладзе кутні камень новае, славянскага роду літаратуры, Дзіўная рэч, але над гэтым дыялектам ніхто не хацеў задумацца. Размаўляе на ім колькі губерняў, і ён сапраўдная мяжа паміж польскаю ды расейскаю мовамі»2. I хоць бсларускамоўных твораў братоў Грымалоўскіх мы сёння не всдасм, аднак бяспрэчна тос, піто напачатку 40-х гадоў XIX стагоддзя Грымалоўскія зпаходзіліся ў цэнтры літаратурна-і рамадскага жыцця Беларусі, піто яны былі ініцыятарамі выдання часопіса «Rubon».
Але найбольш плённай у распрацоўцы беларускай нацыянальнай ідэі была літаратурная і грамадская чышіасць Яна Баршчэўскага. Сучаснікі сведчаць пра палымяны з юначых гадоў бсларускі патрыятызм
' Poezye trzech brad, Waleryana, Klemensa, Juliana Grzymalowskich, Bialorusinow. W trzech tomach. Petersburg, 1837.
1 Гл.: Korresponcienija literacka M.Gr...skiego. Wilno, 1842. S.25-26.
Нараджэнне беларуіпчыны у
засцянковага шляхціца1 з Полаччыны. У часе вучобы ў Полацкай езуіцкай Акадэміі і гувярнёрства на Бсларусі ён пісаў літаратурныя творы на бсларускай мовс. Мова твораў вызначалася асяролдзсм, дзеля якога япы пісаліся. Пераезд Я.Баршчэўскага ў Пецярбург, уплыў А.Міцксвіча, польскамоўных рамантыкаў прадвызпачылі зварот паэта да творчасці па польскай мове. Алс жыццё ў Пецярбурзе пазбавіла яго ад уплыву польскас ідэалогіі. Кола ягоных знаёмых абмяжоуваецца выхадцамі з Беларусі, патрыятызм якіх насіў беларускі характар. Добрас всданнс Беларусі, яс народа, традыцый і гісторыі вылучас Я.Барпічэўскага ў асяроддзі пецярбурскіх беларусаў. Ён карыстаецца павагаю землякоў.
Знаёмства з Т.Шаўчэнкам падштурхнула паэта да выкарыстаппя ў сваёй творчасці (дасюль рэлігійна-сснтымснтальнай) беларускіх легендаў і паданняў. Так узнікаюць балады «Русалка-спакусніца», «Дзявочая крыніца», «Дзве бярозы», «Зарослае возсра». Вядома, і да знаёмства з Кабзаром Я.Баршчэўскі любіў і ведаў свой край (таму ён і зацікавіў Вялікага Ўкраінца), алс цяпср узнікае жадапнс служыць Бацькаўшчынс, аддаючы ёй свае всды. Менавіта цяпер ён згаджаецца стаць выдаўцом-рэдактарам альмапаха «Нсзабудка», разумеючы, што пават такое малое выданне можа зрабіць шмат дзеля абуджэння літаратурпа-грамадскае думкі на Бсларусі.
З’яўленпе ў «Незабудцы» балад Я.Баршчэўскаіа нрыцягнула да іх увагу крытыкі: паэту раяць (М.Грабоўскі, Л.Штырмср, Р.Падбярэскі) перадаць змест баладаў нрозаю. Так узнікае думка напісаць гвор пра Беларусь, каб расказаць пра гэты малавядомы, але самабытны край свегу і землякам. Можа, у першую чаргу землякам. Але Я.Баршчэўскі адмовіўся ад простас псрадачы сродкамі польскае мовы бсларускіх лсгсндаў і паданняў; ёп нс збіраўся дагаджаць польскай крытыцы, якая чакала ад яго нанаўфальклорных зборнікаў. Ягоны «Шляхціц Завальня, або Бсларусь ў фантастычных апавяданнях» іэта гімн роднай Беларусі, гэта сцвярджэнне сйнай самабытнасці, рэгіянальнай адасоблснасці. «Шляхціц Завальня», аднак, нс публіцыстычны, а мастацкі твор. Зрэшгы, у той час, калі нават саму назву «Беларусь» было забаронена ўжываць у афіцыйных папсрах (Мікалай I не меў, як ягоная бабка Кацярына II, патрэбы «апраўдвацца» псрад Еўропаю за падзслы Рэчы ТІаспалітае), выступіць у друку з прапагандаю беларускіх (ці нсйкіх іншых) нсзалсжніцкіх ідэй не выпадала. Адзіпай магчымасцю выказаць ідэі, якія вызнавала невялікая група беларускае інтэлігенцыі, заставалася ўвасабленне іх у мастацкім творы. Гэта дазволіла б пашыраць іх у грамадстве, якос стаяла па парозс нацыяналыіага самавызпачэнпя. I Я.Баріпчэўскі выдатна справіўся з пастаўленаю жыццём задачаю. У «Шляхціцы Завальні» пісьменнік закранае асобныя пытанні, звязаныя з
1 Уніяцкі, а пазней праваслаўны епіскап Лнтоні Зубко ў часопісе «Русскйй вестнмк» т.53
за 1864 sod гаворыць, што Я. Баршчэўскі, яао далёкі сваяк, быў сыііам уніяцкаса святара
з вёскі Мурагі, аднак хаваў сваё паходжанне.
10
Нараджэнне беларушчыны
бсларускаю нацыяпалыіаю думкаю. Ім робіцца спроба геаграфічнага апісання краю, ягонае гісторыі і нават эканамічнага стану. Япічэ з большаю паўнатою Я.Баршчэўскі падае своеасаблівасці нацыянальнага характару беларуса, ягоны светапогляд, раскрывас ўнутраную прыгажосць ягонас дупіы. Пры дапамозс сістэмы вобразаў-сімвалаў выказваецца асноўная думка кнііі: Беларусь гэта край, які мае сваю гісторыю; гэта край, мінулае якога было куды шчаслівейшае, чым сённяшні дзень; гэта край, насельніцтва якога асобны народ, які можа й павінеп жыць бсз дыктату з боку суссдзяў, жыць наводле законаў ды традыцый сваіх нродкаў, а не на звычаях ды парадках іншых народаў. Бсларусам трэба адно толькі ўспомніць сваё слаўнас мінулае, тых, хто заіінуў за волю ды незалсжнасць Бацькаўшчыны; каб іхнія сэрцы прасякліся мужнасцю, гонарам за сваіх продкаў, што дасць ім адвагу ісці сваім, а не падказаным суседзямі шляхам. Найболып яскрава ідэю кнігі Я.Баршчэўскага выяўляе сімвалічны вобраз Плачкі. Псраасэнсаваўшы галоўны вобраз «Трэнасу» М.Сматрыцкага, пісьменнік надае яму значэннс галоўнага ідэйнага стрыжня твора, што звязвае разрозненыя апавяданні-прытчы ў цэласны малюнак пацыяпалыіага жыцця бсларусаў. Толькі згадаўшы пра Яс ў пертпым томіку (чатыры першыя апавядаіпй), Я.Баршчэўскі робіць Плачку цэнтралыіым вобразам ва ўсіх астатніх. Цяпер Яна так ці інакпі будзс з’яўляцца ў кожным апавяданні, а адно з іх
шостас цалкам прысвечана гэтай гсраіні. Плачку бачаць толькі на Беларусі, на месцах знакамітых бітваў, на могілках, дзе пахаваны славутыя героі краю. Яна нрыносіць сюды квсткі, плача па сваіх дзецях, якія трэба думаць або загінулі, або ім Яна не можа «даверыць таямніцу свайго сэрца». Просты люд з прычьшы свае неадукаванасці, a ціляхта ды гіаны з-за свае неразумнасці ды палахлівасці не могуць зразумсць Плачку. А гэта з’яўляецца прычынаю Яс слёз. Забытая амаль усімі Плачка-Беларусь мусіць апрануць сялянскі строй, бо вышэйпгыя класы беларускаіа грамадства адвярнуліся ад Яс, ім непатрэбна Яе Жывая вада, што, пэўна, не аднаму б абудзіла ягоную нацыянальную самасвядомасць. Паны і шляхта нічоіа не хочуць ведаць пра Плачку, пагардліва глядзяць на сялянскую сірату. Наадварот, яны звязваюцца з Чарпакніжнікам, аддаюць свой край пад уладу Бслас Сарокі, гаспадьші Паўночнас краіны (выдатны алегарычны вобраз Кацярыны 11!), а самі ў вобліку мядзведзяў вартуюць яе багацці; яны наводзяць на Беларусь асташоў, якія нішчаць нашу прыроду ды псуюць норавы люду. Малюнак, створаны Я.Баршчэўскім, адпавядаў рэальнаму стану нацыянальнага жыцця на Беларусі. Нацыянальна свядомых людзей былі толькі адзінкі. Алс япы былі, і пісьменнік всрыць ў лспшае будучае свайго краю, свае Беларусі, спадзяецца, што паны і піляхта павернуцца да мясцовых праблемаў, мясцовага жыцця, мясцовых традыцыяй. Дастаткова толькі атрымаць всды пра мінулае краю, што будзе спрыяць узнікнснню нацыянальнага светапогляду, ііачуцця павагі ды любові да Беларусі. Ужо ёсць людзі (Сын Буры, Пакутны Дух), якія ведаюць, хто такая Плачка,
КНІГІ ОНЛАЙН
