XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Nawadzili i saldat, -A saldat to nia swoj brat! Kurej, swiniejj karou Eli, pili naszu kroil. Prancy b ich samich pajeli! Tak nam jany nadajeli! Wos za ad lutaha hada, Bratcy, baranicca nado!
Z Panain Boham! i Boh z nami! Pany z nami! my z panami!
Z siarpoil, swiardloil, limiaszoil, Narobim my palaszoii, I kasami na szastach, Razaniom pa maskalach!
Wic jak ciapier, tak nia bye, Nado z ich pacirabic.
Jon slabodaj tolki ckuic2, Skolki wycirpim prabuic. U Polszczy niawoli niet. Ad panoy ni znajuc bied; Wot nazad dziesic hadoii, -
I ad naszych to panou Wyszla, sztoby dac slabodu, ^ Tak jak polskamu narodu, Da ni papusciu Maskal, Taki razbojnik-chabal!3
Ciapier z Wilna, z Kouna, z Hrodna, Wyszia, sztob bylo slabodna, A maskal i znoil dziarzyc;
Niauzo z tak hetamu bye? Kab nam i sztany zastawic, Nado na swaim paslawic, Sztoby Polszczu waracic, Dosic hetak swiet kapcic.
Tolki z wot, bratcy mai, Pany stajac na krai Mizy szlachty, mizy nas, Usiaki na hroszy las. Padnuszczaic widna bies, Znac tolki swoj antares; Widna szto z naszych panoil, Nimalajosc durakoii, Szto ni znajuc jak rabic, Sztoby Polszczu waracic. Biednuju szlachtu dziaruc, 1 u prihon jaszczo hnuc;
Tak wot szlachta, jak czuwac, Ni zachoczyc waiwac;
A biz szlachty jak tut bye? Jak nam ajczyznu dabyc?
Kazue, staryja pany Razumny byli jany, U ich szlachcic byu pan-brat, To i dziela szto na lad.
Chto za ich klamku dziarzaii, -I tot sam panam zastail;
Znaczyc ni hipili szlacht, Cirabili k‘ szczasciu tracht. Za toz za szlachty placzom,
' Kruki. (Прыпіс аўтара ці выдаўца).
1 Drazni. (Прыпіс аўтара ці выдаўца).
1 Rozpustnik. (Прыпіс аўтара ці выдаўца).
42
Крыўда і праўда
Ni tuzyli ni ab czom. I ciapie^za szlachtaj my, Maskalou razhonim cmy.
.Wpt za! Jednasc music mice, Chto Ajczyznu dastajec. Daj za Boza wum panam, Jednasc, milasc, zwahu nam, Dadaj i swajej pamocy, Sztob wyjsei z maskouskaj mocy! Bo uzo z nadajeia nam Paddawacca maskalam!
Wykazac bied nietu siou: Maskal zrabiu mnoha tided, Narabid mnoha sirot, Nahacid mnoha batot Naszym bratam i dziacmi, Peralom ich palami!
Ach! Bozuchna, nam prasci! Szto tak musim ich klasci;
Bo nia mozna dciarpiec, Wum i serca ni zniasiec Taho niszczascia i bied, Jakich i lika dzo met!
Maskal heta zwodca swiata I kat nad zodnaha kata.
Jonjak nipryjaciel duszny I czortu, widna, pasluszny;
Procid sonca sam idziec, Procid Boha nas wiadziec, I choczyc uhawaryc, Sztob nas ad swaich adbic, I Ajczyznu naszu mac Umaryc i zakapac.
Sam nam chormy padajec, U ich sam za nas ilzec, Szto nia choczym palaka, A jaho, syzmatyka.
Ach besta! Wialiki zdrajca! 1 dusz naszych zapradajca!
Aszukaniec jan balszy, Da my kolkija jarszy, Ni palkniec za zyucom nas, Choc pazyrac wielma las. Jonjak lowiuczy kania, Z hibkaj padchodzic mania, Choczyc zlawic, asiadlac, I na ziom szyi pamczac.
Lepij za sluchac swaich, Swoj dli swaich niajasc lich. Maskal rouna szto miadzwiedz, Jak wozmic moc zadziarec, U niekruty stanic brae, Roznaj platniaj uciskac, Budzic i za sol lupic, Tahdy soli ni kupic;
I nia budzic zyccia nam, Paddajsia-tka Maskalam. Zon ad muzod odabjec, Daczok za kust pawiadziec, Wajnoj narobic sirot, Iznod nahacic balot Naszym bratam i dziacmi, -Piralom ich palami!
O! Lepsza matka swaja, Polszcza-matka rodnaja, Jaje sluchac, jej sluzyc, 1 nawiek u szczasci bye! Heta pawinnasc dziaciej, Tak Boh wialed. Maskal zmiej. A sa zmiajom nam nia zyc, Bo zmiej mozyc ukusic.
Jon biazwierny syzmatyk, I dwies swiet padniau kryk, Tukaja, jak na waiika, Szto jon kryudzic palaka; /dziekawacca z nad nami Nia budzic bolsz, my sami Skiniemjaho z naszych plecz
Крыўда і праўда
43
I kasami staniem siecz. Nia budzic bolsz panawac, Jak adzyta Polszcza-mac.
1 nam usim wialela, Nia mice z maskalom dzicla. Bo moc swaju uziala
I paradki zawila.
Niet uzo maskouskich prau, Ahlasila swoj ustaii.
Niet uzo ciapier panou,
Nietu szlachty, muzykou, Usierouny, jak adzin, Bo z na$ kazdy pqlski syn. I usim ziamlu daduc, I na siejmy pawiaduc, I u wieru wiernuc nas;
Daj Boh skarej hetat czas; I daj za za Polszczu-mac, Tabe czesc, chwalu pijac.
Aman.
44
У вянок Тадэвушу Касцюшку
У ВЯНОК ТАДЭВУШУ КАСЦЮШКУ
Упаўстанні Тадэвуіпа Касцюшкі бралі чынны ўдзел беларусы. Ды й не толькі шляхта, але й сяляне. Пра гэта сведчыць цэлы шэраг напаўфальклорных тэкстаў песняў, прысвечаных нашаму славутаму земляку. Гэтыя песні (больш дакладна урыўкі з песняў) запісалі даследчыкі беларускага фальклору і гісторыкі ў другой палове XIX стагоддзя. Праўда, апублікаваныя шмат гадоў таму, яны загубіліся ў моры друкаванае прадукцыі. Ссння даволі складана знайсці выданні Міхала Федароўскага, Паўла Шэйна, не кажучы ўжо пра газету «Dzicnnik Poznanski», у № 68 за 1882 год якога быў змешчаны невялікі артыкул Пламеньчыка «Беларуская песня пра Касцюпіку».
Хто схаваўся за псеўданімам Пламеньчык, мы яшчэ не ведаем. Магчыма, гэта быў В.Савіч-Заблоцкі; магчыма, нехта іншы, замілаваны ў беларускую гісторыю ды беларускі фальклор. Адно бясспрэчна: публікатар паходзіў з паўночнай Беларусі (Лепельшчына) і меў сувязі з эміграцыяй.
Беларуская песня пра Касцюшку
45
Пламеньчык
БЕЛАРУСКАЯ ПЕСНЯ ПРА КАСЦЮШКУ
У № 217 «Wieku» за 1880 г. свстлай памяці прафесар Аляксандар Тышынскі паведаміў цікавыя звесткі пра спяваннс сялянамі на Літве (ці не ў ваколіцах ягонас вёскі Мясота?)'песні, відавочна па-беларуску, пра Касцюпіку1. Т'эта нагадала мне, што іадоў дваццаць гаму, калі быў яшчэ малым хлапчуком. я чуў, як нэўная сялянка з Лепельскага павсту спявала беларускую песню пра нашага героя, складзеную, мяркуючы па зместу, пасля бітвы пад Мацэёвіцамі. Цяпер, пасля старанных пошукаў, мне ўдалося знайсці тую сялянку і грапюваю ўзнагародаю схіліць, каб яна праспявала пссню. Падаю яе тут у даслоўным запісе без аніякіх з майго боку заўваг і каментару. Пры гэтым мушу дадаць, што мелодыя песні жаласлівая й мае пэўнае падабенства на мелодыі беларускіх дум, а пры спсве кожныя два радкі паўтараюцца двойчы.
( Слаўно Вільно, слаўно Гродно, А слаўней Варшава...2
Выезжаець пан Касырошка Маскву ваёваць, Засьвісталі козачэнькі3
1 Хоць п. Тышынскі ў згаданай нататацы не пазнаёміў грамадекасць са сваёю песняю пра Касцюшку, аднак ён звярнуў увагу на тое, што з песні пераканаўся ў катэгарычным нежаданні люду ўдзельнічаць у справе Касцюшкі. He ведаючы тае песні. я не адважваюся запярэчыць словам шаноўнага прафес.ара. Што тычыцца чае пеені, бык звяртаю ўвагу чытачоў на тое, што ў ё'й не відаць нежадання люду ўдзельшчаць у справе Касцюшкі, а ў апошніх яе радках, надзвычай прыгожых і арыгінальных, аплакнаецца ўяўная смерць героя ў словах дзівосна жаласлівых і чулліеых.
2 Тут, відаць, прапушчаныя радкі.
1 Казакамі беларусы часам называюць жаўнераў. Найменне гэтае, праўда, больш стасуецца да нерэгупярнага войска, міліцыі, якую, уласна, мелі гетманы Касцюшкі. Я пераканаўся ў гэтым пасля наступных выпадкаў. Пад час апошняга паўстання ў 1863 годзе расейскі ўрад, каб пазбавіць абывацеляў сувязі з паўстанцамі, арганізавау з сялянаў пад кіраўніцтвам паліцыі конную і пеійую ахову. Гзтую ахову сяляне называлі казакам. У часе апошняе расейска-турэцкае вайны сярод люду хадзілі чуткі пра маючы
46
Беларуская песня пра Касцюшку
Ў поўнач на выходзе, Заплакала Марусенька Ў свое ясныя вочы:
■ «Ня едзь, ня едзь пан Касьцюшка, Маскву ваёваць, Масква сілыіа і вяліка, А гдзе ж яе мала?»
«Есць у козакоў коні вараные, Цвякі' залатые...
He плач, не плач, Марусенька, Я вазьму з сабою, Я цябе вазьму з сабою, Назаву сястрою, Хоць сястрою ня радною -Жаўнерскай жаною.
А мы будзім Маскву ваёваць, Маруся гароваць,
А мы будзім мёд, вто піць, Маруся сьлёзкі ліць».
Ваёвалі, ваёеалі -Касьцюшку забілі.
Ляжыць, ляжыць пан Касьцюшка На белым каменю, Прыйшла яго Марусенька, Сьлязьмі залілася: «А я ж цяпер нешчасная Адна засталася!
Чы я ж табе, пан Касьцюійка, Чы я не казала,
Чы я ж табе, пан Касьцюшка, Чы не гаварыла:
: Што ня едзь жа, пан Касьцюшка, . Маскву ваёваць,
Масква сільна і вяліка, ! А гдзе ж яе мала?
Вазьмі матка пяску жменю, Пасей на каменю.
Як гэтот пясок ўзойдзець, Так Касьцюшка з вайны прыдзець. Ляціць пятух чэраз рэку.
адбыцца набор моладзі ў міліцыю альбо, паводле людскога выразу, у казакі. Зрэшты. кожны статыстычны перапіс прыводзіць беларусаў у трывогу, бо такія перапісы лічацца прадвесцем вярбоўкі іхняе моладзі «ў казакі».
’ Упадковах?
Беларуская песня нра Касцюшку
47
Пяець кукарэку, Я не ўвіжу Касьцюшэчкі Ад веку да веку.
Ляціць воран чэраз морэ,
А летучы крычыць,
А хто ж майго Касьцюшэчкі
Магілку аплачыць!»
Фрагмент другое несні мне ласкава прапанавала нэўная бабуля, што жыве зараз у Дрысснскім павеце, а ў маладоспі, бавячыся ў сваякоў на Лепельшчыне, чула, як спявалі тамтэйшыя уяляне. Увесь гэты ўрывак складаецца з наступнага чатырохрадкоўя1:
I Наш Касьцюшка слаўны быў, Ён Москалёў добра біў. Як Касьцюшкі не стало, Уся Польша пропалаг.
Зважаючы на тос, што падобныя песні, як, увогуле, усе гістарычныя думы і паданні, надзвычай хутка сціраюцца з памяці нашага люду, я асмельваюся ласкава прасіць шаноўную рэдакцыю звярнуць увагу чытачоў «Dziennika Poznanskiego» на такія песні, што існуюць, мажліва, у іншых мясцовасцях, хаця б дзеля таго, што кожная, няхай найдрабнейшая згадка пра Вялікага Мужа на справе можа мець вялікую вартасць і значэнне.
Пераклад з польскае
' Магчыма гэтае чатырохрадкоўе невялічкая песенька і прыведзена цалкам. Такія песенькі беларусы называюць «прыпеўкамі» і спяваюць іх пад акампанемент скрыпкі або дуды.
2 Гэтае чатырохрадкоўе пярэчыць сцвярджзнню п. Тышынскага пра нежаданне люду ўдзелыіічаць у справе Касырошкі. Вялікую паслугу зрабілі б Вы гісторыі. надрукаваўшы ўсю песню прафесара Тышынскага.
48
Псршая кніжка
ПЕРШАЯ КНІЖКА
У першай палове XIX стагоддзя мова шматмільённага беларускага народа заставалася па-за ўваіай як людзей навукі, так і літаратараў. Мовазнаўцы ж давалі дастаткова супярэчлівыя характарыстыкі гэтае мовы. Напрыклад, у С.Ліндэ альбо ў расійскім «Энцнклопеднческом лекснконе» А.Плюшара (СПб., 1836. Т.7. С.569). Літаратары выкарыстоўвалі бсларускую мову толькі пры пэўных умовах і з пэўнымі мэтамі. ІІават філаматы не здолелі шырока ўвесці яе ў літаратурны ўжытак, хоць прыклад заходнееўрапейскіх рамантыкаў, здавалася б, павінен быў падштурхоўваць да гэтага. Зрэшты, разгром царызмам віленскіх студэнцкіх таварыстваў перапыніў развіццё беларускага рамантызму, а г.зн., што перапыніўся пранэс засваення культурнае архаікі свайго народа. Захапленне народнаю песняю, легендаю й паданнем урэшце мусіла перарасці ў захапленне беларускаю моваю, у імкнснне надаць гэтай мове літаратурны статус. Станаўленнс рамантызму абавязкова вымагала гэтага.
КНІГІ ОНЛАЙН
