XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Нараджжне беларушчыны
11
якія сваёй дзейнасцю імкнуцца пашыраць веды нра Яе. Шляхціц Завалыія ды асобныя яго госці іакеама разумеюць Плачку.
Кніга Я.Баршчэўскага, напісаная на польскай мовс, накіравана да адукаваных зсмлякоў, якія нс всдаюць роднас мовы, пагарджаюць ды адцураліся ад яе. А выракшыся свайго народа, чалавек не можа ведаць ягоных традыцый, звычаяў, яго душу, нс можа зразумець ягоную філасофію. Такія людзі звысока, з пагардаю глядзяць на ўсё сваё; яны не ведаюць свайго ды не нрызнаюць за ім апіякае вартасці. Я.Баршчэўскі ж сваім творам імкнуўся пазнаёміць суайчыннікаў з уяўлсннямі простага люду, з філасофіяй яго паняццяў. Пісьменнік спрабуе давесці, шго народ, які стварыў такую высокамастацкую, паэтычную культуру, заслугоўвае ініпых адіюсінаў да сябе.
Беларускі нацыянальны рух 40-х гадоў XIX стагоддзя нс здолеў цалкам сфармавацца і адасобіцца, але патрыятычныя памкнснні нацыянальна свядомых прадстаўнікоў беларускага грамадства якраз і знайшлі сваё выяўлсннс ў выказанай Я.Баршчэўскім беларускай пацыянальнай ідэі. Гісгорыка, як Т.Нарбут у ліцьвінаў, бсларусы ў той час не вылучылі са свайго асяроддзя, дык жывілі нацыянальную ідэю толькі літаратура ды фалькларыстыка. Асабліва значнымі былі працы А.Рыпінскага («Бсларусь»), І.Храпавіцкага («Погляд на паэзію бсларускага люду»), Р.Падбярэскага («Беларусь і Я.Баршчэўскі» ды «Лісты пра Беларусь»), літаратурныя творы А.Грот-Спасоўскага, Т.Лады-Заблоцкага ды інш. Усё гэта стварала аўру вакол беларускай нацыянальнай ідэі-
Магутны зарад нацыянальнай энэрііі, што несла кніга Я.Баріпчэўскага «Шляхціц Завальня», так ці інакш уздзейнічаў на беларусаў, абуджаючы іхную нацыяііалыіую свядомасць. Нспасрэдным прадаўжалыіікам працы Я.Баршчэўскага ў 50 60-я гады XIX стагоддзя стаў Арцём Вярыга-Дарэўскі. Ягоная літаратурна-грамадская праца прывабіла да бсларускай справы нават асобпых прадстаўнікоў ліцьвіпскага руху (В.Дунін-Марцінкевіч, У Сыракомля, В.Каратынскі).
У сярэдзіне XIX стагоддзя беларуская наныянальная ідэя спакваля працягвала сваё станаўлснне. Яна ўцягвала ў арбіту свайго ўздзеяпня ўсё больш шырокія грамадскія колы з заходніх правінцый Рассйскае імпсрыі. Вынішчэнне М.Мураўёвым ў 1863 1864 гадах літаральна ўсяс апазіцыі да царызму на нейкі час запаволіла развіццё беларушчыны, але ўжо папрыканцы 80-х гадоў XIX стагоддзя ідэі Я.Баршчэўскага і ягоных наступнікаў знаходзяць сваіх новых прыхільнікаў. Паказальна, што сярод псрпіых быў Карусь Каіанец, сын высланага (мажліва, разам з А.Вярыгам-Дарэўскім) у Сібір паўстапца 1863 года.
Такім нам бачыцца шлях станаўлення й развіцця беларускае нацыянальнае ідэі ў XVIII XIX стагоддзях. Менавіта ў 30 40-я гады XIX стагоддзя ўзпік міф пра крывіцка-полацкія карані бсларускае нацыі. А літаратурпа-мастацкае адлюстраванне гэты міф знайшоў у зборніку Я.Баршчэўскага «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях». I зусім пеістотна, што літаратар звяртаўся да адукаванага
12
Нараджэнне бсларушчыны
чытача па польскай мове: «зашыфраваная» ў мастацкую алегорыю нацыянальная ідэя знаходзіла водгук у сэрцах беларусаў. «Шляхціц Завалыія», з’явіўшыся ў той час па-беларуску, быў бы ўсяго толькі фальклорным зборнікам накіпталт назнейшых выданняў A. Сержпутоўскага.
Звернем увагу, што перад літаратарамі сярэдзіны XIX стагоддзя існавала дастаткова сур’ёзная праблсма, сур’ёзнае пытаннс: хто я ліцьвін ці беларус? Уся гісторыя нібыта сведчыла на карысць ліцьвінскага паходжапня, аднак сёй-той з ліцьвінаў падсвядома цягпуўся да шматмільённага вясковага люду. Створаная палітыкамі блытаніпа ў пайменнях падзяліла адзіны народ на беларусаў і ліцьвінаў ды штурхала яго ў розпыя бакі. I толькі напрыканцы XIX стагоддзя, калі бар’ер паміж беларусамі ды ліцьвінамі стаў нспераадольным (бо зьніклі ў віхуры 1863 году тыя, хіо спалучаў у сабе два гэтыя пачаткі), ліцьвін пачаў канчаткова атаясамлівацца з жамойтам. Гэтаму спрыяла і афіцыйная палітыка царызму. '
Але да 1864 года ліцьвінская ідэя была ў болып блізкіх дачынсннях з бсларускаю ідэяю, чым з жамойцкаіо. 1 Ірадстаўнікі ліцьвіпскага руху нс вялі ідэалагічнае вайны з бсларускім нацыянальным рухам. Як найлспіпае сведчанне гэтаму «Альбом» А.Вярыгі-Дарэўскага.
Пэўнас значэшіе ў развіцці бсларускас нацыянальнае ідэі мела й рэвалюцыйна-публіцыстычная дзейнасць К.Каліпоўскага. Гераічны чын гэгага чалавека не даў знікнуць у беларускім народзе духу волі. У выніку бсларуска-ліцьвінская пацыяпалыіая ідэя ўвабрала ў сабе думку пра дзяржаўную нсзалсжнасць краю. Мснавіта з гэтага часу ідэя 'самастойнага існавання дзяржавы на нашых землях атрымала беларускае гучаннс. Нсспрыяльныя палітычныя ўмовы апошняе трэці XIX пачатку XX стагоддзя прымусілі гоманаўцаў (1884) і нашаніўцаў (1906 1915)
высунць на першы план ідэю аўтаноміі Бсларусі ў складзс Рассйскай імперыі, але калі сііуацыя змяніпася, бсларускія дзсячы вярнуліся да ідэі К.Каліноўскага.
Таму сёння слушна будзс казаць пра беларуска-ліцьвіпскую ідэю. Бо і першая, і другая нацыяналыіыя ідэі грунтаваліся на адным менталітэце, на адных і тых жа нацыянальна-культурных і духоўных каштоўнасцях.
Лпалогія
АПАЛОГІЯ БЕЛАРУСКАЕ ПОЛ ЬСКАМОЎНАЕ ЛІТАРАТУРЫ
Тэарэіыкі літаратуры сцвярджаюць, тпто толькі пацыянальная мова ііайбольш адэкватна перадас адпаведны мепталітэт. Прызнана, што перадача нацыяпальпых вобразаў у чужую слоўпую абалонку адбываецца абавязкова са скажэннямі, што амаль немагчыма даць у псракладзе эквівалептны тэкст. Нават калі нс нроста перакладаюцца словы, алс й адэкватна перадаецца вобразнасць думкі.
Менталітэт і мова. Ці абавязкова толькі праз беларускую мову можна выявіць беларускі менталітэт? На першы погляд бясснрэчна гос, што ў нацыянальнай мове сфармавана пэўная вобразная структура. Мова і вобраз гэта, здасцца, адзінас цэлае. Кожнас слова мовы пэўным чынам суадносіцца, звязана з правобразам; кожпае слова асацыятыўнай сувяззю злучана з вобразнай структураю менталітэту.
Калі ж і менталітэт, і вобразнасць, і слова розпыя бакі «калсктыўнага несвядомага», дык зусім зразумела, што калі беларус піттта на латыні, то адбываецца пакладанне аднаго «калсктыўнага несвядомага» на другос. Калі згадзіцца з гэтым, дык трэба будзс прызнаць, што ў выніку гэтага сімбісзу ітараджаецца нетта новас нс бсларускас, але й пе лацінскае. Зусім заканамерпа ўзнікае пытаннс: а чаго болып у гэтым навастварэнні, што дамінуе, што пераважае мова ці вобраз? Пытаннс, пастаўлепас іакім чынам, заўссды мае адназначны адказ: калі дадзсны тэкст нам уяўляецца як мастацкі, а нс нейкі іншы, дык вобразы для нас маюць найбольшую вартасць, дык вядома ж у вобразах больш «калсктыўнага несвядомага». Архетыпы нацыянальнага мснталітэту ў першую чаргу перадаюцца праз вобразнуіо сістэму. Бо слова нс можа быць «будаўнічым матэрыялам» сутнасці архетыпу. Слова не можа ўплываць па код архстыпу. Архетып гэта пэўная матрыца, набор найболып агульпых схсмаў, змспа якіх пс вядзе да змсны сутнасці архетыпу.
Зрэшты, асобныя тэарэтыкі літаратуры прызпаюць, што нацыянальны мепталітэт можна адлюстраваць на розных мовах, бо менталітэт і вобразы, аказваецца, могуць адслойвацца ад мовы, дэманструючы тым самым адносную самастойпасць. Але гэта толькі чамусьці ў адносінах да англамоўнас, іспанамоўнае, нямецкамоўнае, франкамоўнае літаратураў. Такім чынам, прызнаецца мажлівасць існавання літаратуры аднаго народа на розных мовах. Прычым, гаворка часам ідзе нават пра
Апаіюгія
літарагурныя тэксты, у якіх амаль цалкам адсутнічае нацыянальная ідэалогія; тэксты, якія немагчыма ідэнтыфікаваць з пункту гледжання пацыянальнага.
Калі ж расейскія, польскія, а часам і беларускія літаратуразнаўцы звяртаюцца да беларускіх рэалій, дык у дзеяннс прыводзяцца ўжо іншыя механізмы. Цянер яны ўжо адназначна сцвярджаюць, іпто нацыянальная мова найболып адэкватна перадае менталітэт беларуса. Цяпер ужо сцвярджаецца, ш іо мова й вобразпая тканіна знаходзяцца ў такіх блізкіх адносінах, што адно бсз другога існаваць не могуць. Абраўіпы польскую за сваю літаратурную мову, паэт ці пісьмеппік выкарыстоўвас нс проста лексічны запас дадзепае мовы дзсля выяўлення беларускага менталітэту, але й нольскія нацыяналыіыя архетыпы (праз асацыятыўпую сувязь слова-вобраз). У выніку тэксты дадзенага літаратара належаць польскай літаратуры. I хоць ніхто нс давядзе сувязь вобразнас тканкі твора з польскімі пацыянальнымі архетыпамі, алс мова вырашыць усс. Мова польская тэкст польскі. Беларускія гісторыкі літаратуры могуць лічыць творчасць дадзенага паэта ці пісьмснніка адно «фактарам» свас літарагуры. Гэта дасць мажлівасць найбольш поўііа разумець творчасць уласна беларускіх літаратараў.
Чаму ж так атрымліваецца? У адносінах да далскіх іншамоўных сітуацый адно стаўленне, да беларускіх іншае. Палярнас. У псріпым выпадку прызнанне, пгго нацыяналыіы мснталітэт можна выявіць на ненацыянальнай мове, у другім ~ адмаўленне ў існаванні беларускас польскамоўнас літаратуры. Сакрэт разгадваецца проста: еўрапейскія літаратуразнаўцы даўно вызначыліся ў гэтым пытанні, для іх зусім пармальна казаць пра існанамоўную літаратуру Паўднёвай Амсрыкі, нямецкамоўную Аўстрыі, англамоўную Паўпочнай Ірландыі і і.д.
У нас жа склаліся пэўныя стэрэатыпы па дадзеную праблему. Вытокі іх у мінуўшчыне, калі яіпчэ не існавала такога паняцця як «бсларуская літаратура», калі нашы суседзі актыўна стваралі канцэпцыі сваіх літаратуразнаўстваў. Менавіта тады дзсля ўласных канцэпцый яны імкнуліся «падгрэбці пад сябе» ўсс, шіо толькі было можна (у псршую чаргу паводле мовы). У выніку з’явіліся гэтак званыя «школы»: творчасць асобных літаратараў не ўпісвалася ў кантэкст польскае літаратуры, дык у 10 20-я гг. XIX стагоддзя ўзнікла літоўская ці ліцьвінская школа, пасля польска-украінская, а пазнсй і польска-беларуская школы. Самае галоўнае нс пярэчылі самі творцы, якія з-за салідарнасці з нацыянальна-вызвалепчым рухам, а таксама з-за незавершанасці працэсаў нацыянальпага самаўсвсдамлення не адмаўляліся ад апекі «старэйшага брата». Больш за тос, ідэі адраджэння Рэчы Паспалітае (ці то Полыпчы) у яс ранейшых межах, ідэі адраджэння адзінае дзяржавы трансфармаваліся й у канцэпцыю адзінае літаратуры. Невыпадкова тагачасныя гісторыкі літаратуры пісалі пра ўсю мастацкую літаратуру на тэрыторыі былос Рэчы Паспалітае нсзалсжна ад мовы гэтае літаратура. Для іх уся яна нацыяналыіая, адно што нсшматлікія
КНІГІ ОНЛАЙН
