XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Апалопя
15
іншамоўпыя тэксты падпадалі над наймснне «простанародпых». Апрача таго зручнай аказалася схема тэрытарыяльнага падзслу літаратурпага працэсу. Так было і ў М.Вішпеўскага, і ў Ю.Барташэвіча, і ў А.Здановіча, і ў П.Хмялёўскага, і ў іштіых. (Дарэчы, сучаснае польскае літаратуразнаўства вярнулася да старое схемы. Гл.: «Obraz Literatury Polskiej XIX і XX wieku».) Праўда, напрыканцы XIX стагоддзя польскія гісторыкі літаратуры мусілі над «націскам» расейскіх і асабліва украінскіх калегаў, а таксама пацыянальных рухаў асобных народаў абмсжаваць свой кругагляд адно польскамоўпымі тэкстамі.
Польска-расійская ідэалагічная барацьба ўіюсіла свас карэктывы ў літаратуразпаўчы працэс. Літаратар, у якога заўважаліся антырасейскія тэодэнцыі, адназначна адносіўся да палякаў. Такі падзел падтрымліваўся й тагачаснымі расейскімі этнографамі, фалькларыстамі. Перадусім, А.Пыпіным, які зыходзіць з таго, што на тэрыторыі Беларусі жыў «рускі народ», алс асобныя яго нрадстаўнікі, выхаваііыя польскай культураю, лічылі гэты край польскім, яны любілі гэты край, любілі народныя звычаі, любілі беларускую мову. Іх патрыятызм, лічыць вучоны, хоць і быў беларускі, але су інасць яго нольская. Дык не зважаючы на тое, што самі «мясцовыя патрыёты» і казалі пра беларускую літаратуру, але гэта не бсларуская літаратура, гэта польская правінцыйная літаратура.
Акадэмік А.Пыпін здолсў пераканаць іпмат каго. Нават асобных беларускіх адраджэнцаў пачатку XX стагоддзя. Тым больш, што й Я.Карскі выказваўся гэтак жа катэіарычна. I ірэба сказаць, дадзсная ўстаноўка аказвала ўплыў на капцэпцыі амаль усіх пазнейшых беларускіх гісторыкаў літаратуры. (Масм надзего, што новая, якая рыхіуецца, будзе мсць іншую капцэпцыю).
Такімі нам бачацца прычыны, па якіх значная частка кулыуры нашага народа нс мас права лічыцца беларускаю. Старыя стэрэатыпы, сгарыя канцэпцыі літаратуразнаўчыя ды ідэалагічныя суседзяў да сённяпшяга дня фармуюць бсларускую літаратуразнаўчую навуку, капцэпцыю гісторыі беларускае літаратуры. Болып за тос, маюцца спробы тэарэтычпа абгрунтаваць старыя падыходы. Літаратуру прапануюць разглядаць як «феномеп мовы», ііе заўважаючы ў дадзеным тэзісе шэрагу супярэчнасцяў.
I сапраўды, за агульнымі тэарэтычнымі разважаннямі згубілася канкрэтыка. 3-за «навуковас ініэрпрэтацыі» праблсмы застаецца збоку, па-сутнасці, галоўнае пытанне: а якая яна, мова бсларускіх польскамоўных літаратараў мінулага? Магчыма, тэарэтык не мусіць аналізаваць дадзены ўзровень іншамоўнага тэксту, але калі б ён хоць адным вокам зірнуў на болып-менш наважнае выданнс твораў, скажам, А.Міцксвіча, дык заўважыў бы колькі мееца ў кнізе займае камснтар, займае глумачэннс мовы наэта. Ды калі б яшчэ ведаў, пра ўплыў мовы А.Нарушэвіча, Ф.Князьніна, Ф.Багамольца, Ю.Нямцэвіча ды іншых ліцьвінаў на фармаваннс літаратурнас мовы палякаў, дык, відаць, згадзіўся б з тым жа А.Міцксвічам, які часам называў сваю мову
16
Апалогія
ліцьвінскаю, а нс нольскаю. Тэарэтыку літаратуры някепска было б пазнаёміцца й з моваю іппіых польскамоўных літаратараў, якіх мы называем беларускімі. Можа б тады ён свае «навуковыя высновы» пэўным чынам звязваў з канкрэтнымі фактамі, а не састарэлымі поглядамі.
Мова літаратараў Беларусі XIX стагоддзя нс можа быць крытэрыем вызначэння нацыянальнае прыналежнасці, а г.зн. нельга прылічаць іх да літаратуры іншаіа народа. Іхні зварот да польскае мовы нельга лічыць свядомым. Тагачасны літаратар быў амаль пазбаўлены выбару. У нерпіай палове XIX стагоддзя толькі польская мова магла стаць ягопаю літараіурнаю: гэтая мова з’яўлялася моваю іпколы, справаводства й (разам з лагынню) моваю касцёла. Беларуская моўная стыхія, уплываючы на літаратурную польскую (альбо лепш: ліцьвінска-бсларускі варыяпт польскае) мову, заставалася моваю ніжэйшых слаёў насельшцтва. Узвесці гэтую мову ў ранг лігаратурных мог толькі прарок, вяшчун, геній (як Т.Шаўчэнка ва ўкраінцаў).
Былі ў нас адно спробы ў дадзсным накірунку. Гісторыя захавала сведчанне сучаснікаў пра імкненне братоў Грымалоўскіх да творчасці па-беларуску. Аднак беларускамоўных твораў братоў Грымалоўскіх сёння мы не ведаем і нс высвстлілі, чаму нс змаілі яны захавацца (ці з’явіцца). Мы пс маем (ці амаль не маем) тлумачэнняў, чаму той ці ініпы літаратар нс пісаў па-бсларуску. Адзінае выключэннс словы Я.Баршчэўскага напачатку першага апавяданпя ў «Шляхціцы Завалыіі»: «Не кожны чытач зразумее беларускуіо мову, дык гэтыя народныя апавяданні, якія пачуў я з вуснаў простага люду. вырашыў (наколькі змагу) у даслоўным перакладзе напісаць па-польску». Як, скажыце, разумець іх? Як тое, што ў грамадствс пагарджаюць, «не разумеюць» беларускую мову? Ці што кніга па-беларуску не можа ў тагачасных умовах быць надрукаванаю й дадзеныя словы вымаўляў Я.Баршчэўскі з іропіяй глядзіцс, маўляў, розныя там Шафарыкі і К° мова ёсць, апавяданні аўтар пачуў з вуснаў парода, а кніжнага ўвасаблення мова гэтая нс мас? А можа, Я.Баршчэўскі хацеў згладзіць псдахопы (калі выявяцца) свае працы: маўляў, роля мая тут нязначная, я толькі «даслоўна» перакладаў. Тым больш, што й цэнзуру такім чынам можна ўвесці ў зман. He маючы аніякіх матэрыялаў адносна генезісу «Шляхціца Завальні», немагчыма дакладна вытлумачыць дадзеную праблему. Але псрад намі яскравы выпадак не свядомага выбару мовы, а вымуіпаны зварот да польскае. Перадусім, чытач зразумее. Польскамоўны, адукаваны чытач. Бо менавіта ідэйны характар, прытчавы характар кнііі малаадукаваны чытач (той, які валодае толькі беларускаю моваю) яўна пе зразумее. У іншых польскамоўных тэкстах мы не сустракаем аніякіх згадак, якія б вытлумачвалі прычыну звароту да нольскае мовы.
Зрэшты, увесь польскамоўны корпус тэкстаў беларускае літарагуры свсдчыць пра тос, што польская мова не з’яўляецца роднаю моваю іх аўтараў. Яны адно толькі валодалі (у болыпай альбо меншай ступені)
Аналогія
17
польскаю моваю.
Нельга казаць, што яны (пісьмсннікі, паэты, піляхта ўвоіуле) былі выхаваны на польскай культуры. Польскай культуры беларуская іпляхта нс ведала. Калі ііе лічыць польскаю культураю некалькі застольных песняў, прьшесеных з карэннай Полыпчы яшчэ да падзслаў Рэчы Паспалітае. (Кантакты жыхароў Рассйскае імперыі з нассльнікамі Царства Польскага былі дастаткова абмежаваныя). Вось як А.Рыпінскі характарызус мову тагачаснас ішіяхты: «А хочацс всдаць, на якой мовс размаўляе пан шляхціц? Гэтага ён і сам нс всдас! Чыгаць нс ўмсс, друкаванага не церпіць, падпісваецца нс па-шляхецку, бо голькі крыжыкам альбо, што ўжо на вучонаму, якімсьці кручком, якога і сам нс назпас; размаўляе па дыялекце, прынятым у ваколіцы: казацкім, жыдоўскім, гатарскім, маскоўскім, рускім, яму ўсё роўна! бо заўссды да яго прымсіпвае пару польскіх словаў, якія яму ў спадчыну ад прадзсдаў япічэ засталіся. Япы лспшы довад шляхецтва, як і збуцвелы дыплом пад страхою». Вядома, лучылі тутэйшае насельніцтва з іюльскаю культураю кнігі мастацкая літаратура (арыгінальная ды перакладная), дзе ўсс ж галоўную ролю адыгрывала не творчасць «koroniarzow», а ліцьвінаў, павуковая (праўда, нс настолькі шматлікая й папулярпая, каб уплываць на масаваіа чытача), а іаксама канфесійная, ці то кірмапюва-«odpustowa». Якраз апошняя, дзякуючы аграмадным накладам, спрыяла станаўлсішю пэўнага светапогляду. Алс, улічваючы тое, што мясцовыя «вытваральнікі» падобнае літаратуры (напрыклад, полацкія езуіты ці віленскія «акадэмікі») нягоріп варшаўскіх, кракаўскіх і львоўскіх спецыялістаў ганьбілі д’ябла ды ягоных памагатых, даводзіцца прызпаць зусім нязначны ўплыў польскас культуры на духоўнае жыццё тагачасных бсларусаў. Польскія пацыяналыіыя архетыпы нс сталіся арганічнаю часткаю свядомасці нашых продкаў. Ды й «польская» мова беларускас шляхты няшмат мела дачынснпяў з польскімі нацыянальнымі архетыпамі, бо наскрозь была нрасякнута беларускім духам. Якраз гла давала падставы сучаснікам сцвярджаць, іпто мова тагачаснае літаратуры па Беларусі «зусім простая, нс польская, а бсларуская у кожным слове быццам чуеш беларуса».
Якія ж яшчэ наірэбны крэтэрыі, каб польскамоўную літаратуру Беларусі лічыць беларускаю?
18
Адам Міцкевіч
АДАМ МІЦКЕВІЧ
EXEGI MUNIMENTUM AERE PERENNIUS...
z Horacjusza
Swieci si? poinnik moj nad szklany Pulaw dach, Przetrwa Kosciuszki grob i Pacbw w Wilnie gmach, Ni go lotr Wtrtemberg bombami mocen zbic, Ni swinia Austryjak niemieck^ sztukq zryc.
Bo od Ponarskich gor i bliznich Kowna wod Szerz? si? slawa m^az za Prypieci brod.
Mnie w Nowogrodku, mnie w Minsku czytuje mlodz I nie leniwa jest, przepisac wiele-kroc.
W folwarkach task? mam u ochmistryni cor, A w brake lepszych pism, czyta mi? nawet dwor!
St^d mimo carskich grozb, na zlosc straznikom cel, Przemyca w Litw? zyd tomiki moich dziel.
Paryz, 12 marca 1833. Wiersze natchnione wizyt^Fran. Grzymaly
Лдам Міцкевіч
19
EXEGI MUNIMENTUM AERE PERENNIUS...1
з Гарацыя
Узнёслы номнік мой перажыве ў вяках Касцюшкаў саркафаг2 і ў Вілыіі Пацаў гмах, Hi лотр Віртэмбсрг3 яго б не мог скрыпгыць, Hi аўстрыяк-свінюк з нямсцкім спрытам зрыць.
Бо ад Панарскіх гор і блізкіх Коўна вод За Прыпяць слава йдзс навошта славе брод! Мінск, Наваградак скрозь я любы юнакам, У іхніх спштках ёсць прастор маім радкам.
I дочкі ахмістрыпь чытаюць без нуды.
Як лепшага пяма бярэ палац тады.
Карай пагрозай, цар! Пілыіей глядзі, жандар! Mac тамы крадком вязе ў Літву карчмар.
(Перакішд Рыгора Барадуліна)
1 Літаралыш: «Я крэпасць узвёў больш трывалую, чьш бронза...» Гэпш жартаўлівая парафраза пачатковых слоў оды Гарацыя «Я помнік узвёў...»
2 Зноходзіцца ў Вавельскім катэдральным касцёле (Кракаў).
3 Князь Адам Віртзмберг, паляк па паходжанню, служыў у расейскім войску і ўдзелыіічаў у знішчэнні помнікаў культуры на землях былое Рзчы Паспалітае.
20
Ян Баршчэўскі
ЯН БАРШЧЭЎСКІ
BURZA
Kiedy swiat nocy pokryl cienie -
O, jak wielki thim!
W gtowie smutnych dum,
Na kazdc mojej przeszlosci wspomnienie!
Z zachodu na wschod cahin burzy si^ga -Shchac ptakow krzyk, Szum drzew, wiatrow ryk,
Tam upadl piorun jak ognista wst?ga. ..
0, ilez marzen w dusz? moj^ ieci!...
A z nimi ten czas, Co btysnal mi i zgasi,
I co juz wi^cej nigdy nie zaswieci!...
Przyjdzie godzina co chmury roztraca -Zmilknie burzy szum -
КНІГІ ОНЛАЙН
