XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Пан прэзідэнт бачыў, што Юзя ад кніжкі для набажэнства па яго вочкамі страляе, што нават ён адзін толькі такі шчаслівы з усёй моладзі (бо трэба ведаць, што пан прэзідэнт, хоць бы і дажыў да Мафусаілавага3 веку маладым памрэ), і падумаў сабе: «Закахалася у мянс, небарака, будзе мая! Толькі гэты Саросік, старая шарпентына4, замураваўся ў хаце, як слімак на зіму ў шкарлупіну, ледзь на імшу ў касцёл альбо на фэст вылезе! Як гэта да яго ўбіцца? Гм! Цяжка, але хай яго д'ябал мушу».
III
Праз колькі дзён на дзядзінец пана Саросіка закацілася каляска на рысорах, якую цягнулі тры худыя канякі, бо пан прэзідэнт прызвычаіўся быў, прадаўшы на корані авёс, потым гамеапатычна карміць консй. Прыехаў ён уласнаю асобаю, хоць праўду кажучы не цалкам уласнаю, бо пачаўшы зверху ад валасоў да лытак унізе, не адну рэч знайшоў бы чужую.
1 Тытул прэзідэнта ў Вялікім Княстве Літоўскім і пэўны час на захопленых Расеяю пасля падзелаў Рэчы ІІаспалітае землях у Расеі насілі бур.шстар горада і старшыня ніжэйшага суда.
2 У антычнай літаратуры Паліфем гэта пастух, з выродлівасці якога ўсе смяюцца і які марна заляцаецца да німфы Галатэі.
1 Мафусаіл адзін з прабацькоў чалавецтва. Выславіўся як доўгажыхар: пражыў 969 гадоў.
' Крывая ійабля.
64
Марцін Асорыя
Пан прэзідэнт, што ў фінансава-крэдытных аперацыях быў настолькі ж адмысловым, як і ў каханні, нсдарма славіўся хітрасцю: мала гаго, што, хочучы стукнуць па сабаку, кій знайшоў, але задумаў дзве сарокі за адзін хвост злавіць: убіцца ў дом пана Саросіка і ў яго ж пазычыць грошай на прэзенты для Юзі. Думка, якая чыніць гонар Асмадэю, была ім і падказаная! Ды пан Саросік насіў крыж з ладанкамі на грудзях, як sodalis Marianus1, меў таксама на калку, агрыманую у спадчыну ад продкаў, з крыжыкам на галоўцы, шаблю-аўгустоўку; дык адразу нутром адчуў д'ябла, і хоць яму было амаль шэсцьдзесят, аднак гатовы ў патрэбе і ад большага зуха, чым пан прэзідэнт, аджагнацца з дапамогаю двубою. Але на гэты раз не было прычын палохацца падбных крайнасцяў. Пан прэзідэнт ніколі так далёка справу не заводзіў, бо хоць няраз выклікаў на двубой, аднак толькі тых, у кім быў пэўны, што адмовяць.
На змярканні пан Ангось, ходзячы па хаце, адмаўляў манаскую каронку. Пані Марыля дапрадвала кудзелю з першых пачосаў, а Юзя з чалядкаю віла ў вянкі цыбулю, бо была гэта восень.
ГІа размяклай ад частых дажджоў зямлі нс чуваць было тарахцення, і толькі тады заўважылі, што нехта прыехаў, калі пап прэзідэнт вылазіў з каляскі. Юзя хацела ўцячы. але было ўжо позна: адны толькі дзверы вялі ў сенцы, а ў іх ужо чуўся голас госця; дык яна шмыгнула адно ў каморку, паправіла валасы, зашпіліла гарсэцік, адкасала рукавы, спеіпна памыла рукі ды схавалася за вялікаю дубоваю шафаю. Хоць была яна заслоненая ад госця сцяною і шафаю, але ейныя шчокі гарэлі, як чырвоны бурак, -можна паўміскамі ракі збіраць. To паглядала на пафарбаваныя цыбуляю пальцы, го зноў раптоўна хавала іх пад фартушок, нібы баялася, каб госць праз сцяну не ўбачыў.
Пан прэзідэнт сыпаў як з рукава кампліменты гаспадарам дому: як колісь іхнія бацькі жылі ў суседскай згодзе і сяброўстве, як ягоны тата, што звычайна казаў сваім кліентам: «Дык мосці абадзею, перавярні карту Матулю і ўбачыш, якая твая справа», заўсёды ўсе справы родаў Саросікаў, Маргульцаў, Сапоцькаў падтрымліваў і г.д. і г.д., а сам тымчасам аглядаў хату. Урэшце дадумаўся, піто Юзя мусіла знайсці норку ў каморцы.
Хітры ліс ведае, дзе ракі зімуюць, дык паказваючы, што нібыта адно толькі па справе прыехаў, паведаміў пану Саросіку пра жаданне перагаварыць з ім сам-насам і, не чакаючы адказу, пайшоў у каморку.
Юзя, бачачы, што нічога не зробіш, мусіла, як выкінуты вадою суслік, вылезці са свае схованкі, бо пан прэзідэнт, не лыкам шыты, кінуўшы поглядам па каморцы, ішоў у самы далёкі яе куток, пэўна, каб ягоную гутарку з панам Саросікам хто з прысутных у першым пакоі не падслухаў, дык высунулася небарака з-за шафы, чырвоная ажно па вушы ды бялкі вачэй. Але ўбачыўшы, што гэта пан прэзідэнт, стала больш смелаю. Падняла нават апушчаныя ўдол вочы, бо як у касцёле, так
1 Sodalis Marianns брат марыянін.
Марцін Лсорыя
і тут цікаўнасць жаночая перамагда дзявочую сціппасць.
Пан прэзідэнт паправіў зялёныя акуляры, злёгку прыгладзіў штучны чуб, пацягнуў з-за хусткі каўнерык аж да да самьіх вушэй, пакагуціўся і хацеў ужо выпаліць складзены ў дарозе напышліва-лёгкі плоскі камплімепт, як тут пан Саросік, што спяшаўся на дапамогу Юзі, усунуўшыся між сю і панам прэзідэнтам, прыняў грудзьмі нрызначаны падчарцы замашысты паклон. Акуляры са звонам наляцелі па зямлю, чуб задраўся, як саламяная сірэшка пад час буры.
Юзя, забыўіпыся пра пафарбаванЫя цыбуляю пальцы, закрыла далоняю рот, каб пе порсклуць гучным смехам пад нос госцю, і, хаваючыся за айчыма, уцякла за дзвсры.
Пан прэзідэнт спачагку крыху збянтэжыўся ад псспадзяванага сутыкнення, алс гэта нс ўпершыню для яго шукаць выйсце з нсчакапых сітуацый, дык прыгладзіў чуб, узяў з рук пана СаросІка, што перанрашаўся, акуляры, спешна акульбачыў імі нос і, паўтараючы «нічога, пічога!», пазіраў на Юзіны ўцёкі.
Пан Саросік, закончыўшы свас прабачэнні і хочучы як хутчэй завяршыць справу, каб пазбыцца няпротпанага госця, дадаў:
Слухаю, што называецца, загады Яснавяльможнага прэзідэпта.
Змушаны непрадбачанымі акалічнасцямі, а менавіта неабходнасцю аплаты закладу мас жонкі, з якою, сіраціўшы надзсю мець нашчадкаў, разводжуся, апошнія словы ён сказаў гак моцна, што іх чулі ўсе ў першым пакоі, я вырашыў прадаць альбо здаць у арэпду мае Ліхаштурхі. Маю мноства канкурэнтаў, алс гэта людзі, якія хочуць без грошай купляць маснткі! Сум толькі наводзяць на мяне сваімі пытаннямі пра мапы, рэвізскія казкі, інвентары нерухомасці, вопісы... Нібыта мас Ліхашгурхі дзесьці на месяцы знаходзяцца, і яны нс маглі іх, нс стамляючы мяне гэтымі дробязямі, уласнымі вачыма аглсдзець!
Ходзяць чуткі, іпто Васпан дабрадзсй пан ротмістар' грашавііы чалавск, мас значпы капітал наяўнымі; а всдаючы ягоную старапольскую жаўперскую шчырасць і вядомую на ўсю Літву добрасумленнасць, надзвычай прагну мець з ім справу.
Кіньцс жартаваць! Кіньце жартаваць, Яспавяльможны мосці дабра-дзсю, што называецца, з шарачковага шляхціца! Купіў бы село, але грошэй гало!2 А і на арэндзе, што называецца, мосці дабрадзею, не мая Калета і не мш лета. Ужо і з гэтай убогай гаспадаркай чалавек хутка, што называецца, нс будзе ў станс справіцца.
To, можа, пан ротмістар захоча засведчыць мне сваю нрыхільнасць, суссдскую падтрымку... назычыць мне пару тысяч дукацікаў?
Пан Антось з усімі трымаўся правіла: «пе пазычай злы абычай»; тым
1 Пан Антось, здаецца, эпалетаў у войску w даслужыўся, але ў правінцыйным слоўніку тытуллў ніжэйшае ступені для былых вайскоўцаў, як ротмістар альбо капітан, калі служыў у пяхоце. няма. (Прыпіс аўтара апавядання). Ротмістар — камандзір роты альбо аддзелу конніцы.
1 Беларусскія сказы і словы, напісаныя аўтарам лацінкаю, выдзелены курсівам.
66
Марцін Асорыя
больш не меў ахвоты даваць папу прэзідэшу, што, як станам фінансавых спраў, так і залішняй у іх добрасумлеішасцю, ле найлепшую меў славу. Дьік адступіўшы два крокі назад, ён абхапіў аберуч скроні і, ківаючы галавою то ў адзіп, то ў другі бок, залемаптаваў:
Пару тысяч дукатаў!.. Одкуль мепе іх взяці, што называецца! Ці ж я жыд альбо д’ябал, каб меў только грошэй!
Нан ротмістар-дабрадзсй, як бачу, не мас ласкі павсрыць мпс! Гэта, пэўна, з прычыны фальшывых чутак, што распускаюць мае непрыяцелі ды канкурэнты на Ліхаштурхі, каб іншых зацікаўленых пазбавіцца. Я не спадзяваўся, каб гіан ротмістар, які всдас свст і людзсй, дазволіў увайсці падобным беспадсгаўным плёткам у ягонае іпляхетнае сэрца!.. Усё належным чынам апішам, мас Ліхаштурхі чыстыя, як бурштын, гэта можпа з актаў перакапацца, апрача запісу па жопку, (каб выплаціць якой і хачу, уласна, узяць пазыку), нічым не абцяжараныя.
«Гавары бай показывай, ведаюць суссдзі, як хто жывс», падумаў пан Ангось, а ў голас дадаў:
He маю, мосці дабрадзею, што называецца, пе маю! Ёсць там у мае гаспадыні ў скрынцы якая капейчьша, дык і то на днях трэба везці ў Гародню папу дэпутату ў якасці платы за гсральдычныя дакумепты!
Каб гэта пашыя даўпія соймікавыя часы! He трэба было, іпто пазываецца, радаводаў, пасведчанняў, прашэпняў! Кожны кармазын1 ведаў адзін нра другога лецш за ўсе на свеце герольдыі, хто ад каго паходзіць, адкуль мае гытул, які мае і ерб! Няхай бы гэта які чужак, мосці дабрадзею, іпто называецца, паказаўся на сойміку пры карабелі2, дык паведамілі б яму адразу: «калі пе non, не ўбірайся ў рызу» і далі б такі набілітацыйпы дыплом на ягопым уласпым пергамепце, каб і дзесятаму заказаў! А цяпер, што называецца!..
I замоўк, ківаючы галавою.
Мне па невялікі тэрмін трэба! Бо гэтымі днямі згаваруся ці з тым, ці з іпшым пра нродаж альбо арэнду маіх Ліхаштурхаў. А цяпер на ўсякі выпадак, каб пазбавіцца мажлівых цяжкасцяў, я ўзяў крыху сталовага срэбра, якос маі у пану дабрадзею для пэўнасці пакінуць з умоваю, шго калі б чаго і дапусціць нелы а не згаварыўся ні з кім пра продаж маіх Ліхаштурхаў, дык часткамі выкупляць буду.
Ці ж я Валабрынскі альбо Пстта! Мосці дабрадзею Яснавяльможны прэзідэнт, што называецца, каб я на заклад гроіпы пазычаў! На што мене гэтое! Мой бацько того не рабіў і я не буду, што называецца.
Няхай на маю прапанову пан ротмістар не крыўдзіцца: іпшыя часы, іншыя звычаі. Цяпер радавіты іпляхціц не саромеецца быць рамеснікам, пан з паноў фабрыкантам альбо купцом; чаму ж еорамна пазычыць на заклад пад прыстойныя працэнты. Аднак жа і бацькі наіпыя бралі маёпткі ў заклад! Уся розніца, што тут рухомы, а там нсрухомы маёнтак
' Кармазын ярка-чырнонае сукно. Тут: радавіты шляхціц.
2 Крывая шабля.
Марцін Асорыя
67
пад заклад пазыкі служыць. Няхай нан рочмістар падумае... з жонкаю параіцца.
1 пакінуў задуманага Саросіка ў каморцы, а ўваходзячы ў нсрпіы пакой з встлівым паклонам, паведаміў пані ротмістрапай, што муж хоча пераіаварыць з ёю.
Папі Саросікава ўжо даўно ў касцёлс, на кірмашах заўважыла, шго Юзя трапіла на вока пану прэзідэнту, чула цянер усю размову і думала сабе: «Калі разводзіцца, каб Юзі Ліхаіцтурхі апісаць, дык гэта было б наўбяды: няшмат, зрэшты, яму на гэтым свеце налсжыць, а як цамрэ, дык застаўшыся маладою ўдавою з гатовым ладным кавалкам хлеба, лёгка знойдзе сабе мужа, які б ёй гыя колькі гадоў шматтыднёвага посту шчодра-асвечапым узпагародзіў».
КНІГІ ОНЛАЙН
