XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
УСТУП АЎТАРА
Учора паклікаў мянс рапіцою пан ваявода ў сваю канцэлярыю і запьггаўся:
А ці хадзіў, вашэць, святы ойча (гэта нязменная прыказка пана ваяводы), у школы?
Я моцна здзівіўся гэтаму пытанню і адказаў:
Аж да паэтыкі inclusive5, Яснавяльможны панс!
А чаму, вашэць, не слухаў рыторыку?
' «Historic! па dwie ksiqgi podzielona» Krasickiego. (Прыпіс аўтара).
2 «Monachomachia». (Прыпіс аўтара).
3 Прадмова да Бакі Бароўскага. (Прыпіс аўтара). Гаворка пра вершаваіше прысвячэнне Леана Бароўскага да кнігі «Uwagi о smierci niechybnej (...) ks. J.Baki. Wilno, 1807».
' Ігнат Ходзька выдаваў свае аповесці асобнымі кніжкамі пад агульным тытулам «Ліцьвінскія малюнкі».
5 inclusive уключна. У езуіцкіх школах класы называліся паводле галоўных прадметаў, якія там выкладаліся граматыка, сінтаксіс, паэтыка, рьторыка, філасофія і тэалогія. Ііадрыхтоўчы клас называўся інфіма.
80
Ігнат Ходзька
Нрадбачыў, Яспавяльможпы панс, што наслухаюся рыторыкі на службс ў вялікіх папоў.
Ого! Бачна лёкая. I хоць вашэць не рытар, але натрапіш пісаць currents саіато' пад дыктоўку.
Гэта й добры інфіміст здолее, адказаў я, падкруціўшы вус.
Пан ваявода зразумсў, піто ён зусім нсзвычайнае задаў мпс пытаннс.
He гпевайся, святы ойча! сказаў ёп. Ксёндз-капелан, які, як ведаеш, выконвае ў мяне і фупкцьпо сакра гара, сёння хворы; дык мусіпі яго замяніць, хоць гэта й не ўваходзіць у твае, маршалка майго двара, абавязкі; але, святы ойча, дамовімся з табою пра плату за клопат, a тымчасам сядай і нішы ліст, які я буду табе дыктаваць. Усё там прыгагаванас: пансра, пёры etc.
Я сеў за стол і, падрыхтаваўпіыся, сказаў:
Я гатовы!
Пап ваявода запаліў люльку ля каміна і, прайпюўпіы колькі разоў па пакоі, пачаў:
«Вяльможпы мосці дабрадзсю!» з выкруптасам.
Ёсць «з выкруптасам».
Як? Што гэта, вашзць, папісаў? запытаўся ваявода, зірнуўпіы нраз маё нлячо на паперу.
Тос, піто Яснавяльможны пан дыктаваў.
Кінь, вашэць, з мянс жартаваць. Навоіпта дурлсм прыкідваеіпся, калі ім нс з’яўляешся?
Як жа Яснавяльможпы пан гак хугка назнаў мой розум, калі толькі што сумняваўся, ці хадзіў я да інфімы?
Ну, ну, хоніць. Вазьмі ішпы аркуш паперы ды нішы зіюў.
Дык Яспавяльможпы нап хоча, каб я «дабрадзсю!» напісаў per abhreviationem2.
Так, відавочна, так. Бачыіп, можна дадумацца, што азпачае «з выкрунтасам».
Так, сапраўды дадумаўся, але варта пану, які, пэўна, і рыторыку прайпюў, і акадэмію наведваў. дыктаваць per abhreviationem, як часта здаралася чуць мнс ў піколах, дзс апіякія выкруптасы не праходзілі дарэмна і дзс добрую лупцоўку мсў за іх у суботу.
Усміхнуўся ваявода, пусціў колькі густых клубоў дыму і, падумаўшы, сказаў:
Всдасіп пі го? А ці нс лепсй бы па даўняму звычаю пачаць так: «Мой міласцівы нанс брацс»!
I мне здаецца, што лепей.
Алс бачьпп, свягы ойча, гэтае фальшывае старасвецкае сваяцтва ўжо выходзіць з моды; і, нраўду кажучы, шляхціц нс вельмі любіць, калі з ім братаецца пап, бо яму ў адказ немажліва пана назваць браіам; бадай,
' currente саіато хутка, адмыслова.
2 per abbreviationem у скароце.
Ігнат Ходзька
лспсй: «Вяльможны Мосці Дабрадзсю!» так кожнаму роўна дастаецца. Асноўная ўвага сёння надаецца пасадам, якія й брат шляхціц часта займае; гэтак усс задаволеныя. Пішы, святы ойча, як я раней дыктаваў ... толькі, чакай! Снрава іакая. Гэты пан падстолі potens' у сваім павеце, алс не вельмі зычлівы да мяне ... як пакрыўдзіцца за «выкрунтасы», палічыць іх абразаю ды стане ў адказ свае выкруніасы плесці, каб нашым соймікавым імпрэзам перашкодзіць, плап якіх, у Варшаве складзены, я атрымаў; уласна, гэтым лістом я запрашаю яго паразумецца... Пішы: «Дабрадзею!» Поўнасцю.
Пасля ваявода прадыктаваў увесь ліст дастаткова гладка й прыстойна, адпак папрыкапцы зпоў пачаў задумвацца і, узяўшы пяро, каб падпісацца, запытаўся:
Як думаеш, святы ойча, «шчырым» ці «найніжэйіпым слугою»?
А як бы Яснавяльможны пан нанісаў, калі б не соймік?
Вядома, толькі «пічыры», а можа, абыйшлося і бсз гэтага.
Ну то я раю Яснавяльможнаму нану напісаць цянер «шчыры», бо надстолі зразумес, што голькі перад соймікам пан ваявода «ягоны найпіжэйіпы слуга», а пасля і «шчырым» не будзе.
Мудра кажаш, святы ойча! Стары соймікавы Юда пс дасць сябс ашукаць ... а іаму non tarn lihenter quam reverente2...
I, няспешна прамаўляючы гэта нібы пратэст, ваявода падпісаўся «іпчырым слугою».
Ну, цяпер, святы ойча, перапішы гэты ліст, можна толькі змест, ad continuationen' мой дыярыюш, гэта значыць, вунь іую кнігу пад сснняшпяю датаю; а пасля ліст заклсііп, надпіпіапі капсрту і адправііп адмысловым пасланцом.
Сказаўшы гэта, ваявода выйшаў, а я разгарпуў паказапуіо мпс вялікую, напалову ўжо спісаную кнігу. Почырк у сй быў розны: і самога ваяводы, і ксяндза-капслана, і іншых; змест таксама быў розпы. Занісвалі сюды нра грамадскія ды прыватныя справы і выпадкі, пра штодзёнае жыццё нашага маснтка, распараджэнні камісарам, інструкцыі паўнамоцным паслам на паседжанні суда і на трыбунал; апрача гэтага і часцей за ўсё анісанні соймікаў, на якіх маршалкам быў пан ваявода, падарожжаў, лістоў і адказаў, асобных важнсййіых per extensum*, асобных у пераказс. Таксама разнастайныя навіны і выпадкі ў краіне, прамовы й выступы як in publico5 самоіа пана ваяводы, так і іншых вядомых прамоўцаў, а наваі' і размаітыя гісторыі, вясёлыя показкі ды вершы, апавядапыя іірыезджымі, што бачылі свет усс, што ваяводзе спадабалася; нарэшце, асобныя цікавыя прароцтвы, а таксама лскарскія
' potens магутны.
2 non tam libenter quam reverente не так y ахвоту, як з-за nauiaiit.t.
1 ad continualionen працягваючы далей.
4 per extensum цалкам.
5 in publico публічна.
82
Ігнаі Ходзька
сакрэты і тайпы на розныя хваробы як людзей, так і коней, што я сабе перш-наперш перапісаць вырапгыў. Словам, гэта вельмі цікавая і карысная кніга.
На першай старонцы наш каханы і мудры ксёндз Мацей, капелап, намаляваў хоць атрамантам, але нрыгожа й дасканала герб нана ваяводы над брамаю, а пад ім гакі напісаў всріп:
Адчынена брама па волі нябёс
Дзеля Тадэвуша1 цнотаў.
Шляхам такім нязменна ідучы,
Мецьмс вольны ўваход у Нсба Еўропы.
Відавочпа за гэтую вынаходку ксёндз Мацсй азрымаў ад ваяводы срэбраную табакерку. Адклаўпіы на болып вольны час чытаннс й перапісванне кпігі, я ўзяўся за выкананнс загаду Яснавяльможнага гаспадара: капіраванне майго ліста да пана падстолія.
На старонцы, дзс мнс налсжала пісаць, уверсе ўжо было штосьці занаіавана, а збоку нсзнаёмаю рукою напісана лацінская сэнтэнцыя, вядомая кожпаму, хто служыць нры двары: «Dum suberant, subera suberare memento» .
A гэта ж, падумаў я, Пан Бог дас мне перасцярогу. Ваявода толькі піто казаў, іпто за сакрагарскі клопат будзс ўзнагарода; вось сп mementum suberare subera; дадаўшы да гэтага панскія сумненні, ці хадзіў я ў школу ... summa facit3 атласпы жупап. Дык узяў аркуш папсры і напісаў: «У якасці плазы за сакратарскую працу, а таксама прызнаючы прыкладную руплівасць у школах маріпалка майго двара ягамосця Міхала Лаўрыновіча, дарую яму з крамы купца Абрама ў Полацку палевага атласу u echcie* на жупап дзевяць локцяў. Datur 178...».
Толькі закончыў нісаць і заклеіў ліст, як увайшоў ваявода.
А што, святы ойча, гатова? запытаўся ён.
Яшчэ грэба адзін подпіс, Яснавяльможны пане. I падаў «квіток».
Ён прачытаў, пакруціў галавою ды засмяяўся. Я адразу стаў спадзявацца на добрас.
Няхай і так будзе, сказаў. Адмысловыя жарты. Але навошта ж так шмат атласу? А ці нсльга per abbreviationem? Напрыклад, локцяў пяць?
Нельга, Яснавяльможны пане, бо будзе жунан з фалыпам, а я праўдаю хачу жыць на свеце.
Цяжка адмовіць; на ўсё маеш прыгатавапы адказ. I падпісаў.
Я вярнуўся ў свой пакой у выдатным насіроі, а запаліўшы люльку і
' Гаворка пра Тадмуша Жабу, дэспатычнага і жорсткага полацкага ваяводу (з 1784 г.).
1 Dum suherant, subera suberare memento Дзяры лыка, пакуль дзярэцца. (І/рыпіс
аўтара).
3 summa facit усё разам.
* u echcie (ням. Echt) сапраўдны, пефальшывы.
Ігнат Ходзька S3
ііаніваючы піва, думаў сабе то пра тое, то пра сёс; і прыйпіла мне думка пра цудоўную кнігу пана ваяводы; вось каб гэта я такую нісаць пачаў? Разважаў пра довады pro і contra1.
Навошга мнс лішпяя2 нраца? Калі б яшчэ быў жанаты... дык на памятку дзецям...
А хто ведас? Можа й ажанюся? Панна Рахеля, рэспектовая3 ваяводзіны, ласкава на мяне пазірае...
Цьфу, на ліха, думаў зноў, тая ліійняя праца... Цяпер вольная галава... Можа, іпайтан спакушае? Але, зрэшты, жыццё ў мяне свецкае, дворскас; не з аднае нечы хлеб еў і пе з аднае здарыцца яшчэ есці. Што ж тут кспскага мець сабс ў старасці ў цсплай хаце што пагартаць? Галаву сабс ламаць пе буду, бо пс тэолаг і не сзуіт, а Заіла не баюся, бо не на publicum, але sibi soli4 пісаць буду. Дык
Adsis inceptis Benigna Virgo meisr
ПОЛАЦКІ СОЙМІК BA УШАЧАХ
I
Anno 178... былі мы з панам ваяводам „а полацкім пасольскім сойміку. Laus tibi Christe6, іпто вярнуліся жывыя.
Ёсць што запісаць у гэтую кнігу, алс пачатак няўдалы.
Мт>і прыехалі ва Ушачы са іпматлікім почтам двара напіага і сяброў; пазаўтра за намі прыцягнулася піляхта нашае ваяводскае партыі ды запяла ўсю вуліцу. Я выгнаў жыдоў з іхніх дамоў, заплаціўпіы, аднак, кожнаму, хоць яны і іак бы выселіліся.
Таксама назаўтра прыцягнулася і наіпа міліцыя, гэта значыць, дзвесце чалавск пяхоіы, што сядзяць у сваіх хатах па маёнтках пана ваяводы і пры патрэбе з’яўляюцца па загаду пана. Падрыхтаваныя на ўсіх мупдзіры ляжалі ў лямусах, і кожны жаўнер скідаў сярмягу ды апранаў зялёную куртку і іакія ж шаравары, абуваў новыя боты, на галаву -лакіраваную каскстку з султапам, патрантаіп праз плячо, браў у рукі флінту і стапавіўся ў шыхт.
Пан Пякарскі, паручнік, які яшчэ адначаспа і канюшы ў пана ваяводы, камандус гэтаю пехотаю і цэлы тыдзепь псрад выйсцсм на публіку, найчасцей соймікавую (бо пан ваявода ні з кім, дзякуй Богу, не ваюс), выводзіць яе штодня на муштру.
' pro і contra м і супраць.
’ У арыгінале liszna беларусізм.
1 Бедная шляхцянка. шпю жыве пры двары заможнага пана і выконвае дробныя
даручэнні ягонае жонкі.
' sibi soli толькі для сябе.
5 Adsis inceptis Benigna Virgo meis! Прыйдзі мпе на дапалюгу, Мілйсцівая Папі! (Прыпіс
КНІГІ ОНЛАЙН
