XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
аўтара).
6 Laus tibi Christe Хвала Табе, Хрыстос.
84
Ігнат Ходзька
Пан Пякарскі ў маладыя гады служыў у прускім войску; дык напачатку камандаваў па-пямецку, алс мужыкі не разумелі і не маглі прызвычаіцца да яго Rychteyt, то ёп мусіў іх па-польску муштраваць і добра тых нрастакоў вымуштраваў; аднак не мог аніякім чынам навучыць іх прускаму тэмпу набіваць зброю. Як закамапдуе: «Набівай!», дык пасля чакас, пакуль кожны на-свойму наб’е, і ціхенька пытае: «Ці гатова?» Калі адкажуць таксама ціхенька: «Гатова», тады крычыць: «Юй! tay!». (Далібог, не всдаю, што азначае тос «tou! tay!». Мусі быць нямецкая каманда). А насля яе: «Куркі traf, traf», урэшцс «сеі», «раі» і заўсёды як з маслам.
Пан Пякарскі размясціўся са сваёю кампаніяй за горадам у полі. Супрацьлеглая нам партыя Сяліцкіх і Нарніцкіх з грамадою свае шляхты заняла таксама колькі вуліцаў і крычала, іпто пап ваявода хоча быць апрзсарам' ваяводства, бо на валыіы соймік прывсў жаўнераў; але мы адказвалі, што гэта не дзеля апрэсіі альбо дзеля якое гвалтоўнае прэпандарэнцыі1, а дзсля павагі і почту ягонас сенатарскае годпасці: бо, праўду кажучы, амаль усс набоі нашых жаўпсраў былі халастыя, дзеля сальвы^ пры віватах, і толькі на ўсякі выпадак яны мелі па некалькі з воўчым шротам у запасе. Я іпмат меў клопату з дастаўкаю і размеркаваннсм сумпту4 дзсля такос грамады, мусячы яшчэ і quam maxima5 думаць, каб абсды ваяводы былі смачныя і піыкоўпыя, ды ягпчэ суправаджаць, як маршалак. двара, гэта зпачыць, нерпіы дворскі, самога пана. Аднак, узяўшы сабе ла дапамогу колькі цвярозых і спрытных пшяхціцаў, з усім, дзякуючы Богу, справіўся.
Псрад ваяводам стаяла складаная задача: абраць дэпутатамі ад нашага ваяводства пана Сулістроўскага і пана Брастоўскага, якіх рэкамендавалі звсрху; а праціўнікі падтрымлівалі пала Сяліцкага і папа Рэвута, маючы за сабою пшат піляхгы і пават асобных земскіх урадоўцаў. Справа была сумпсўная, бо нан Сулістроўскі, якога чакалі з дпя па дзень з Варшавы, пс прыязджаў, а соймік абавязкова трэба было пачьшаць: усе дамагаліся гэтага.
Нс падвялі пас, праўда, сябры. Пап ротмістар Рудаміпа прывёў сто шабель; ён увайшоў у мястэчка такім чынам: наперадзе сам конна, у ваяводскім мундзіры, з ротмістравым буздыганам у руцэ, якіх ужо і не відаць сёння. Персона! Ыічога не скажаш. А вусы! Мой дабрадзсю! Вусы! Mae, маршалкоўскія, мусілі саступіць ягоным. За ім шэсць маладых прыгожых высокіх дзяўчат у чырвоных аксамітавых з галупамі гарсэтах і блакітных градэтуравых спадніцах. Усе шэсць ігралі па валторпах гучны марш; а за імі ішла шляхта, высякаючы ў такт налашамі іскры з
1 апрэсарам прыгнятальнікам, дыктатарам.
2 прэпандарэнцыя перавага.
1 салыа адначасовы выстрал з многіх стрэльбаў альбо гарматаў.
2 сумпт правіянт, выдаткі, кошт.
5 quam тахіте як можна больш.
Ігнат Ходзька
камспняў.
Так прайшоўшы па ўсіх вуліцах і зі рамадзіўіпы ва кол сябс цікаўных, шго дзівіліся на гэты парад, пан Рудаміна накіраваўся да кватэры ваяводы і рэестар свае партыі аддаў яму ў рукі.
Святы ойча! сказаў ваявода, гледзячы па валторны. Ці ж нс дурань юй, хто да іакос партыі не далучыцца?
Пап Станіслаў Сьвебода, мой добры сябра, таксама прывёў блізу пяцідзесяці такіх, як сам. рубакаў: іэта фаварыт нана ваяводы і наш соймікавы стоўп, бо цяжка знайсці такога, як ён, зуха да корда.
ВІЗГТЫ ДА ПРЫЯЦЕЛЯЎ
II
Псрад рэасумпцыяй1 сойміка пан ваявода раніцою пасля сняданку сказаў сабрапай грамадзе:
Святыя айцы! Хто мае ласку пайсці са мною да шаноўных урадоўцаў нашага ваяводства, пачынаючы з нана падкаморага Сяліцкага?
А чаму пан падкаморы першы не прывітае нана ваяводу? абазваўся пан Рудаміна.
Нс пераймайся гэтым, святы ойча! Тут гаворка нс нра праэмінэнцыю1, а пра грамадскую справу. Пададзім прыклад прыстойнасці наіпым праціўнікам і зробім нсршы крок ad unanimitatem3 насойміку. Хадзсм.
Дык мы ўсс і рушылі, забраўпіы яшчэ па дарозе папа падваяводу Корсака, наіпага прыхілыііка. Ішло нас за папам ваяводам больш за дзесяць чалавск.
Пан Сяліцкі, папярэджаны, відаць, пра наш візіт, спаткаў нас у браме свайго двара, дзе кватараваў. Сардэчпая на выгляд пачалася між ім і ваяводам эксвісцэрацыя' і мы ўсс прыязныя адзін да аднаго ўвайшлі ў пакоі.
Пан падкаморы загадаў падаць вснгсрскага і выпіў першы келіх за здароўс ваяводы; і пачалі мы піць.
У наіпай кампаніі быў і пан Станіслаў Сьвебода з сваім Гарасімам пры боку. (Так ён ахрысціў свой славуты палаш з фурдыментам як каціная галава шырокі, просты і цяжкі, як жалсзная штаба^. Пан Станіслаў быў апрануты нс як на парад: будучы бедным шляхціцам, можа, і нс мсў у што лепшае ўбрацца; аднак жа па-шляхецку і ахайна.
' рэасумпцыя скліканне, распачынатіе.
2 праэмінэнцыя высоўванне наперад, быць вышэй, валодаць перавагай.
3 ad unanimitatem да адзінадушша.
3 эксвісцэрацыя прывітанне.
! штаба металічны брус.
86
Ігнаг Ходзька
Мсў сп на сабс саставы вэрдрагонавых жупан, добра, праўда, зношаны, алс япічэ не дзюравы і нс латаны; на ім пас хоць і ядвабны, але слуцкі і новы; а звсрху суконная куріка на апаіпкі, заішііленая на срэбраны гузік пад шыяю.
He спадабаўся гакі ўбор крэўнаму пана падкаморага пану шамбелянічу, маладому вісусу, што ўжо добра падпіў ды піукаў гузака. Абходзіў ён раз за разам пана Станіслава і здзскаваўся з ягопае зялёпас курікі:
Стрэльчык! Далібог, стрэльчык!
Пап Стапіслаў круціў галавою і маўчаў. Асмслены гэтым, паніч усё гучнсй і гучней пазываў яго сіралком, з розных бакоў рэвізуючы ягоную фй'УРУ; усміхаліся і іншыя, дык урэшце пе вытрымаў пан Станіслаў.
Панс брацс! Пане іламбсляніч! сказаў ён. Васпан добра мяпе ведае; а шіо цяпср нс пазнаў і называсіп мяне, шляхціца, стралком, дык, пане браце, стрэльчык вашчці настраляе!
Пан Станіслаў часам і аварыў па-беларуску.
Шамбеляніч схапіўся за іпаблю. Цяпер усс заўважылі зваду, якую ў тлумс дасюль нс бачылі. Пан падкаморы вылаяў свайго сваяка, пан ваявода сунакойваў пана Стапіслава; але той, встліва паклашўшыся, насунуў інапку на вупіы і выйпіаў.
He бавячьтся доўга, руіпыў і нан ваявода; бо ўжо парушыўся лад, які калі адразу не ўсталяваўся, дык лёгка можна было здагадацца, чым усё закончыцца. Зазірнуўшы пасля яшчэ да пана харупжага Нарпіцкага і да ііппых, мы вярнуліся ііа абсд дадому.
ВЫКЛІК
Пан ваявода запытаўся пра папа Станіслава, але яго не было і ва ўласнай кватэры нс знайіплі; відаць, дзесьці зашыўся, каб пе дакучаў ваявода сваімі нросьбамі адмовіцца ад распачынанпя справы з панам іпамбслянічам; ажно пад вечар ён прыйпюў insperate2 ў мой пакой.
Панс браце! Пане Міхале! нрамовіў ён. Май ласку схадзіць да таго жучка, ппо мянс стралком назваў. Паніч новую stallum3 для шляхціца выдумаў. Дык папрасі яго, каб заўтра раніцою, з узыходам сонца, спаткаўся са мною ля крыжа пры вілснскім гасцінцы, адсюль чвэрць мілі; чакаць яго там мы будзем з табою, пане браце! А калі нс мсцьме ласкі прыйсці, дык ты ведаеш, браток, што сказаць! Пляц абстраляю і вушы нры сустрэчы накручу.
А ці нельга, папе Стапіславе, змяніць такгыку? Пап ваявода...
Нават каб і дзесяць ваяводаў! перапьшіў мяне пан Станіслаў.
1 вэрдрагонавы з зялёнага сукна.
! insperate нечакана.
J stallum адмысловае крэсла ў касцёле для прэлатаў, канонікаў капітулы. Тут: пасада.
Ігнат Ходзька
87
Ведай, нане браце, нанс Міхалс, шго калі б снрава была з піляхціцам, дык я не пераймаўся б гэтым; нс даваў бы клопату ні сабе, ні майму Гарасіму; алс піамбсляніч пан, а перадусім, сядзіць сярод наноў; го грэба павучыць яго, каб на пшяхціцах не ездзіў. Дык калі баішся пашкодзіць ваяводзе альбо сабс, то скажы іпчыра, а я пашукаю іншага прыяцеля.
3 гэтым пе згодны, сказаў я. Mae маршалкоўскія абавязкі ў пана ваяводы не могуць перашкодзіць мнс паслужыць сябру ў справс гонару: я іду, а ты пачакай туг адказу.
Пайшоў да паноў Сяліцкіх, якія ўсім родам жылі разам; падкаморы і ўсе старэйшыя спалі, а моладзь піла і выхвалялася суііраць нас. Яны ўжо пас і перамаглі, і выгналі, і дэпутатаў абралі.
Калі я ўвайшоў, ускочыў з-за стала, на якім было пімат бутэлск і збанкоў, пан піамбсляніч і крыкнуў:
А ты, прайдзісвеі ваяводскі, чаго сюды? Шпегаваць? Махляваць?
Я нс пшсг, адказваю, алс наеол; а пасла не б’юць і не вешаюць.
Сядзеў сярод іх нан Падвінскі, нісар земскі полацкі; гэта всльмі разумны чалавек, алс філііраннай работы. Яны, жадаючы нерацягнуць на свой бок, паілі ды намаўлялі яго. Ён піў мала, а гаварыў яшчэ менш; іак што яны ні падкупіць, ні зразумець яго не маглі. Найчасцей выступаў ён як арбітар, і таму ўсс яго паважалі. Ёп добра мяпе ведас, бо бывае ў ваяводы. Дык ён падняўся і, стрымліваючы гпсў шамбеляніча, сказаў:
Мосці панове! Гэта прыстойны шляхціц, нап Міхал Лаўрыповіч, мастаўнічыц дэрпцкі. (Шчыра кажучы, хіба мой пейкі прапрадзед быў тым дэрпцкім ланам: бо я адпо Лаўрыповіч і пе ведаю, як і калі давялося мне стаць адпачасна і мастаўнічым, і дэрпцкім). Гэта мой даўні знаёмы і сябра. Проша яго пе аграваваць', а выслухаць.
Кажы нра сваё паеольеіва, закрычалі яны.
Пасольства маё, сказаў я, датычыць аднаіо пана шамбеляніча; дык, можа, пан мас ласку выслухаць мяпе semotis агЬНгі^
Аніякіх сакрэіаў у нас няма. Кажы як стаіш.
А калі гак, то і скажу. Мяпе паслаў сюды пан Станіслаў Сьвебода, падчашы ашмянскі, каб прасіць васпапа, пана іпамбеляніча, даць сатысфакцыю за крыўду, якую пан яму сёння ўчыніў, называючы яго стралком, што яго зняважыла. Дык вось ён будзс чакаць пана заўтра раніцою з узыходам сонца ля крыжа нры віленскім гасцінцы, адсюль чвэрць мілі, абы не весці справу праз суд. Прытым папярэджваю пана, што калі адмовіць пан даць сатысфакцыю і нс прыме выклік (на што я і не спадзяюся), то пан падчаіпы пляц абстраляе ды і з панам сусірэнецца.
He дачакаешся, крыкнуў шамбеляніч, каб мне пляц абстраляў. Патраплю я падчасаць пана падчашага.
А тым часам, сказаў, хапаючыся за шаблю, Юноша, шляхціц з
; аграваваць прыгнятаць, ішпадаць.
1 semotis arhitris без сведкаў.
88
Ігнат Ходзька
Запонскага тракту', вядомы соймікавы задзіра, надчэшам пана пасла.
Мосці панове, сказаў я, адступаючы колькі крокаў назад, я пратэстую і бяру за сведку вяльможнага пісара, што нікога з іхмосцяў не абразіў. Дык калі атрымаю які граваман2, дык адразу маніфестую* несправядлівы напад і з іэіага моманту nego activitatem4 іхмосцям у сойміку.
КНІГІ ОНЛАЙН
