XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
s Рэвэрэпдысімус Прывялебпы.
6 Dixi я сказаў.
7 ex opposito праціўнікі.
4 Pluralitas большасць.
Ігнат Ходчька
адкладваецца на заўтра. Глуіпылі іх праціўнікі, гарланячы:
Пане ваявода, давай калкулы'. Віват пан Сяліцкі і пан Рэвут!
Рады ўжо аніякае пе было. Зноў сказаў пан ваявода:
Святыя айцы! Адклаўшы сссію, нам няма чаго тут чыніць.
I збіраўся выйсці тудою, кудою і заходзіў праз закрыстыю.
А пан Сяліцкі павсдаміў, шго ў такім разе яны абяруць сабе маршалка альбо ён сам, як падкаморы, будзе працягваць паседжаннс.
Quijure?2 Свяіы ойча!
Ужо блізкую зваду перапыніў паіі Сулістроўскі. Ён надышоў да нана Сяліцкага і сказаў на-свойму, гэта значыць, ціха і сціпла:
Май ласку, Мосці падкаморы, згадзіцца на адклад сссіі да заўтра; гэта можа адпавядаць зычэнням Найяснсйшаі а пана, які праз мяне цяпер псрадае папу довад свас ласкі панскас і ўзнагароду ягоных грамадскіх заслугаў.
Што гэта? запытаўся падкаморы.
Цяпср нс час і нс месца тлумачыць важную рэч сярод такога тлуму; алс пропіа мнс верыць і не пашкадуе пан.
Сяліцкі начаў лагадпець і раіцца са сваімі. Шляхга, нс ведаючы ні пра што, усё яшчэ раўла... А тут пап Станіслаў зноў з’явіўся на кратках і крыкнуў на ўсё горла:
Пане Магэвуіпу! Вядзі, вашэць! I зіюў схаваўся ў тлумс.
Да якога Матэвуша звяртаешся? запытаўся я.
Да кожнаіа, які тут ёсць, напс брацс! Убачыш вынікі.
I сапраўды, учыніўся рух сярод шляхты. Пяць ці болсй знайпілося Матэвушаў, і кожны, думаючы, што гэта яму загадвалі, і гэтым самым ён лічыцца кіраўніком свае грамады, хацеў трымацна гакое прэпандарэнцыі; дык склікаў, збіраў, пггурхаў, гаспадарыў і, нарэшцс, хтосьці з іх, падпяўшы шанку ўгору, закрычаў:
На абсд, мосці пановс! На круппік і смажаніну, мосці панове!
Спадабалася гакая прапаіюва.
На смажаніну! На смажаніну! ахвотна паўтаралі браты шляхта, забыўшыся пра соймікавую калатнсчу.
I Матэвушы хутка вывслі з касцёла болыпую палову ірамады.
Святыя айцы! сказаў ваявода. I я згаджаюся з гэтым нраектам і шляхстнага нашага госця, а з ім і ўсё кола шаноўных урадоўцаў пічыра прашу на абед.
Зацікаўлсны абяцанымі дзеля яго каралеўскімі ласкамі, згадзіўся пасля пэўнай малестацыР і падкаморы. Дык усе гуртам мы выйшлі з касцёла і хутка ўсе Ушачы аджыўляліся смажанінаю.
1 калкулы картка для выбараў з напісаным прозвішчам кандыдата альбо шар дзеля галасавання.
1 Qui jure? А ці закошш?
3 малестацыі надакучлівых просьбаў.
102
Ігнат Ходзька
АБЕД У ПАНА ВАЯВОДЫ
VII
Сабралася ў нас зборышча. Калі нрыйпюў пан Сяліцкі, падкаморы, кіраўнік апазіцыянераў, дык за ім прыцягнуліся і пановс Нарніцкія, Прасецкія і нан Рзвут, і колькі з ніжэйшага хору братоў шляхгы з іхняе партыі. Усіх найсардэчпей вітаў ваявода, а кожны зацікаўлена пытаўся нра навіны з Варшавы, асабліва, якія каралеўскія фаворы' мас атрымаць падкаморы.
Дагаджаючы гэтай цікаўнасці засцянкоўцаў, пан Станіслаў шапнуў па сакрэту на вуха нейкаму, што здаецца, кароль ягамосць пасылас пана падкаморага паслом у Турцыю, а ўвссь запонскі тракт прыдае яму ў якасці світы і сумпт уласны мае выдаікаваць.
Гэта ажно за мора, мосці дабрадзею? ціха запытаўся шляхціц.
Вядома, пане браце, што па сушы гуды нс дойдзсіп.
Але паііі пакаморына ніколі нс згодзіцца на гэта, — сказаў шляхціц, відавочна, xa.nii famulus2 пана Сяліцкага. I пакруціўшы галавою, ціпіком выскачыў за дзверы з навіною для братоў шляхты.
Я ж заўважыў, што пан Сулістроўскі ўнікаў падкаморага, а з панам ваяводам у кабіпеце доўга раіўся. Добры лёкай павінсн адчуваць панскую думку, дык і я, каб нс заўважылі гэтага, загадаў разносіць гарэлку,
Калі япы выйшлі з кабінета, ваявода шапнуў мнс:
Святы ойча! Трубы у сенцы, Пякарскі няхай будзс гатовы на дзядзінцы, як пачус трубы агонь!
Нібы не зважаючы на загад, я сгукнуў сваёй маршалкоўскаю ласкаю перад ваяводам і сказаў абыякава:
Сунніцы на сталс!
Сслі абедаць, а я тым часам выскачыў за дзвсры і паклапаціўся, каб усё было паводлс панскае волі.
Побач з панам ваяводам з правага боку сеў нан нісар літоўскі, а з лсвага пан падкаморы Сяліцкі. Выконваючы свас абавязкі, я абыходзіў стол, сочачы за парадкам і часта падыходзячы да ваяводы — а ці не будзе якога загаду?
1 праўда, напрыканцы абсду ёп сказаў мпс:
Святы айцец! Хлеба нашага штодзённага дай нам сёння.
Толькі я адзін зразумсў, іпто іэта азлачас. Ёсць у піўніцы пана ваяводы выдатнас старос фрапцузскае віію, якое пахне аржапым хлсбам; з-за паху ён пазваў яго хлебам штодзённым, хоць a festis* толькі і насля ўсяго кажа яго падаваць. Я санраўды меў сярод нашас соймікавае нравізіі дзесяткі два пляшак і гэтага хлсба штодзённага, алс схаваў іх у комінс ў
' фаворы ласкі.
г famulus слуга.
‘ a festis у святы..
Ігнат Ходзька
103
кабінецс, бо думаў, што соймікавая справа абыдзсцца і без гэтага далікатэсу. Зразумеў, што нешта важнас адбудзецца. калі пачынаем з таго, чым зазвычай заканчваем.
Выбраўшы ксліх сярэдняе ёмкасці (бо самы вялікі змясціў бы дзве пляшкі), я наднёс яго на тацы ваяводзе, а гайдукі неслі за мною хлеб іптодзснны. Пап ваявода надняўся і, узяўшы ноўны келіх, сказаў:
За здароўе Яспавяльможнага Сяліцкага! ён зрабіў паўзу, а пасля красамоўна закрычаў: Кашталяна Полацкага ваяводсгва!
Зірпуў здзіўлена пан Сяліцкі, усс навярнуліся да ваяводы, які стаяў, не апаражняючы япічэ ксліха. Тут падняўся нан Сулістроўскі і, дастаючы з-за пазухі ліст з яшчэ болыпаю белаю пячаткаю, сказаў:
Кароль Ягамосць, жадаючы даць табе, мосці падкаморы, довад свас панскас ласкі і ўзнагародзіць мэрыты' гвае, кліча цябе ў сваё кола і аддае табе вольнае сенатарскас крэсла кашталяніі гэтага іпапоўнага ваяводства. Прывілсй Найяснейшага пана нерадаю ў твае рукі, мосці ваявода полацкі, каб, як princeps nobilitati^ у ваяводстве, аддаў цяпер свайму з сённяшняга дня калегу Яснавяльможнаму кашталяну полацкаму.
Пан ваявода, узяўшы тую паперу ад пана Сулістроўскага, зняў пячатку, дастаў прывілей і, адной рукою аддаючы яго пану Сяліцкаму, другою ўзпяў угору келіх:
- Віват, кашталяп полацкі! Віват! Агонь! і выніў.
Загучалі трубы ды турэцкія барабапы і адначасна ІІякарскі даў сальву на дзядзінцы.
Пап Сяліцкі нібы аслупянеў, трымаў у руках прывілей, а слёзы, як гарох, каціліся ў яго на твары...
Келіх ад ваяводы ўзяў пан Сулістроўскі і паўтарыў тос ж самас: зноў зайгралі трубы і сальва. Іпіло так далей і далсй, аж нарэпіце пан Сяліцкі, выціраючы ад слёзаў твар і вусы, сказаў мне:
- Пане маршалку! Проша ксліх.
Я падаў поўны. Яшчэ мацней паліліся ў яго слёзы, калі хацсў нрамоваю аддзячыць за гэтую нсспадзявапую пасаду. Выбачайце, калі ласка! Ён не плакаў бы так горка, калі б ў яго маёмасць адабралі! Вось што значыць удзячнасць у пачцівым сэрцы! Бо хоць заўсёды быў наіпым праціўнікам, аднак quod jure, juste', трэба сказаць, што пан Сяліцкі шляхстны чалавск і паважаны абывацель.
Лсдзь ён прамовіць змог, а я і не пачуў ягопае кангратуляцыі ■, закопчыў болып гучна і зразумела, прапануючы тост за здароўс Яснавяльможнага Сулістроўскага, годнага саноўніка. і будучага пасла Полацкага ваяводства.
' мэрыты заслугі.
2 princeps nobilitatis першы сярод нобіляў.
1 quod jure, juste калі па-справядлівасці.
1 кангратуляцыя віншаванне. Тут: падзячнае слова.
104
Іінат Ходзька
Віват! крыкнулі ўсе мы гучна.
Ад ірубаў і сальвы аж вокны дрыжалі. Пан Сулісіроўскі паводлс свайго звычаю гаварыў няіпмат, голькі ветліва кланяўся, усміхаўся і падкручваў вусікі.
Я падаў больш келіхаў, кожны ханаў іх, і гучалі віваіы і для новага кашталяна, і для будучага пасла. Адзін пап Рэвут, шго прымасціўся на канцы стала і не далучаўся да наіпае весялосці, а, глсдзячы па індычынае сцягпо, ківаў толькі галавою; але калі хтось з гурту крыкнуў:
За здароўе пана Брасгоўскага, другога нашага пасла!
Пан Рэвут не вытрымаў і запытаўся:
Як гэта, мосці нанове? Ці ж ужо закончыўся соймік, што вы вінпіусце паслоў?
He пачулі ў галасе гэтай tanquem' ягонае пратэстацыі, але пан Станіслаў, што сядзсў пасупраць, зірнуў з-пад ілба і ціха, але выразна сказаў:
Хапай, Рэвут, мяса!
I іпто б з гэтых іхніх урачыстых прамоваў выйшла? Можа б, зноў снрава дайшла да Гарасіма, бо і пан Рэвут пе даецца вадзіць сябе за нос, але, кланяючыся ўсім ветліва, пан Сулістроўскі нс спускаў анікога з вока; сн ужо раней заўважыў, што пан Рэвут пе прыняў падаванага мною келіха, і зразумсў, што можа здарыцца. Дык падышоў да пана Падвінскага, шапнуў яму штосьці на вуха; а той доўга шаптаў пану Рэвугу, а пасля завёў яго ў кабінет, куды ўжо раней пайпюў нан Сулісзроўскі.
Пан Станіслаў падміргнуў мнс, а я яму, калі ж я надышоў да яго, сп ціха сказаў:
Ой! Панс браце! На іпчыруіо споведзь узяты паш ржірэндысімус казнадзей і паэт.
Вытрымас, — адказваю. Гэ ій ж. галавгі Scholarum Ріатт!
А мііс засцца, пане брацс, пгто цяпер, уласна, ядзяць кашу, у якую пан Сулістроўскі р... ўкінуў. Памяіаеш апошнія словы Рэвутавага казання?
Ніхто гэтых хітрыкаў і мансўраў апрача нас не заўважыў, дык надзвычай усе здзівіліся, калі хутка з’явіліся з кабінету пад руку праціўнікі; а пан Сулістроўскі з усмешкаю на твары і надкручваючы вусікі, шчыра кажучы, нібы кпіў з наіпае соймікавае заўзятасці.
Мосці кашталяніч! сказаў ён пану Брастоўскаму. Падзякуй свайму шляхетнаму супрэтэндэнту, які адмаўляецца ад свайго намсру.
— О, іэга чараўнік! сказаў я пану Станіславу. — Ці не мас ён якога талісману?
О, мае, мае, пане браце! Mae талісман і посіць яго туг, адказаў ёп, стукаючы пальцам па ілбу.
Калі ўжо абнімаліся пап Брастоўскі з панам кашошычам, ваявода,
' tanquem нібы, быццам бы.
Ігнат Ходзька
гледзячы на гэта, сказаў:
Святыя айцы! Калі з-за шчаслівае інфлуенцыі1 пана нісара літоўскага ўсё ў пас прыходзіць да згоды, дык зусім адпаведным будзе зараз ксліх «Кахаймася!» Агопь!
Загучалі трубы і кананада; але ўсё гэта нечакана і неспадзявана заглушыў шум на дзядзінцы і пад вокнамі; некалькі сотпяў шляхціцаў крычалі:
Віват, пан Сяліцкі, пасол турэцкі! Віваг!
Здзівіліся ўсе, апрача мяпе і пана Станіслава, ды ныталіся: пгго ўсё гэта значыць? Шляхта ціснулася да вокнаў і ў сенцы ды пе пераставала крычаць, падкідаючы ўгору шапкі:
Віваі пасол гурэцкі! Усс пасдзсм з ім у Турцыю, хоць і за край свсту!
Я падышоў да ваяводы і ціха патлумачыў пра хітрыкі пана Стапіслава; ён крыху зморшчыўся, але тут жа, нс разважаючы доўга, сказаў:
КНІГІ ОНЛАЙН
