XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Хадзсм, свяіыя айцы, на ганак, навсдамім аіпуканай шляхцс пра новую пасаду пана кашталяна полацкага і разам з імі паўторым: «Кахаймася!»
Дык усс гуртам за панам ваяводам выходзім на гапак. Дзядзінец двара, дзе мы жылі, быў дасіаткова вялікі. У цэнтры стаяў Пякарскі з сваім войскам фрошам да нас; флінты блішчэлі як ірубы аргапаў. Я падыпюў да яго.
На каравул! крыкнуў ён, убачыўшы на ганку ваяводу, і махнуў палапюм надватэмпы атрымалася.
Зброю да нагі!
Гэта пс всльмі суладпа пайшло.
А цяпср набіваць?
Але загневаны Пякарскі, бо не адпачасова анусцілі зброю да нагі, ніха прамовіў:
Ну, пачакайце ў мяне!
Дык яны пачалі чакаць. Пякарскі зноў:
Набівайце! Няхай вас нярун лясне!
Яны пабілі.
Гатова?
Гатова.
- Зброю на плячо! і чакаюць каманды.
Тымчасам пан ваявода, да якога я вярнуўся, прамаўляў на ганку: паведамляў шляхце пра кашталянства пана Сяліцкага, што стаяў нобач з ім. Па панскім знаку я загадаў выкаціць колькі дзежак мёду і пераліць іх у цэбры. Нс трэба было клапаціцца, чым будуць піць, бо ўсе ўшацкія жыдоўскія кварты і наўкварты былі ў кішэнях братоў шляхты, а асобныя нават з дому прывезлі на соймік алавяныя кубкі. I пачалі шчодра частавацца нашым мядком.
' інфлуенцыя праца, дхянні.
106
Ігнат Ходзька
Пан ваявода, заканчваючы прамову, у якой, праўду кажучы, найчасцей было чуваць «святыя айцы!», але якую шляхта слухала адкрыўшы рог, сказаў:
Вып’ем жа за здароўе новага сснатара Яснавяльможнага кашталяна Полацкага! Агонь!
Пякарскі камандус:
Tou! luj! Куркі iraf traf!
А шляхта, пачуўшы гэта, адбсгла ад шыхту і ўчыніла вольнае месца між жаўнерамі і ганкам,
- Cel! Pal! як з маслам!
Віват! крычала шляхта. Кашталяп полацкі і пасол турэцкі! Такі мы пойдзем з ім у Турэччыну.
Зноў агонь! Зноў ррум! Хвацка! Даўшы час набіць, разахвочаны ваявода закамандаваў ірэці раз «Агонь!» Адзін стрэл спазніўся... непіта свіснула ў мяне ля вуха... нешта бразнула побач... а ваявода нахіліўся на мянс. Алс тут жа адсулуўся і сказаў кампапіі:
Гуляйцс, калі ласка... I мпе: Святы ойча! Хадзі са мною!
Ёп зайшоў ажпо ў далскі пакой, разарваў жунан... кроў палілася струменем... у мяне пацямпела ў вачах і адняліся погі так перапалохаўся.
Святы ойча! Ратуй! Бачыш, мяне хацелі забіць!
Я дрыжаў як асіна і крычаў як нспрытомпы:
Гвалт! Ратуйце!
Ціха! перапыпіў мяпе ваявода. Звар’яцеў? Пакліч неадкладна фельчара Паўла, а сам едзь, як можна хутчэй, у Полацак па ксяндза Грубэра, доктара таварыства езуітаў.
Я выскачыў як піалёны; па шчасце, знайшоў фельчара па кухні, адправіў яго, а сам праз колькі хвіліпаў ужо быў па возс, аддаўшы загад расставіць консй на дарозе.
Высхаў на трох лсппіых конях; алс як справа іпіла пра periculum in more', дык гнаў як апантаны. За мілю да Полацка конь упаў; я абрэзаў пастронкі і далсй... нрысхаў. Ксёндз-доктар, нсадкладана ўзяўшы сваю падарожную аптэчку, ссў са мною ў брычку, якую далі мнс ўжо айцы езуііы; на налове дарогі мы зпайшлі гатовыя, што чакалі нас, коні, і прывёз я яшчэ да поўначы гэтага слаўнага лекара ва Ушачы.
Бо ж гэга слаўны на ўвссь свст доктар; алхімік, астролаг, фізікус; a калі б не быў езуітам і вельмі набожным капланам, дык, пэўна, лічыўся б чараўніком. Ён зрабіў (і цяпер можна бачыць у іхнім рэфэктары2') галаву дзядка, які мог гаварыць. Апавядаюць, што за мурам сядзіць езуіг і адказвае на ўсе пытанні, якія задаюць дзядку; але і ў дзядка вусны і вочы варушацца, ды так, што прысягнуў бы, што сн сам гаворыць.
У Полацку заўсёды шмат хворых, асабліва састарэлых дэвотак, якія
1 periculum in more -небяспека ў прамаруджванні.
2 рэфжтар кляшторнае памяшканне, дзе манахі сталуюцца.
Ігнат Ходзька
107
адначасова і пілігрымуюць да св.Баболі, і лекуюцца ў ксяндза-доктара.
Калі мы прысхалі. дык убачылі на сталс пяць гранкулек, якія фсльчар дастаў з пляча ваяводы; сем адбілася ад ордэнскае зоркі, на шчасце, адлітае з срэбра, пакідаючы на ёй сем паглыблснняў. Калі б нс гэтая зорка на грудзях, гранкулькі былі б у сэрцы, а пану ваяводу аман.
Ваявода вельмі пакутаваў: сачылася з ранаў кроў, хоць пан Стапіслаў і заляпіў іх аржаным хлсбам з павуцінаю. Ксёндз-доктар выкінуў усё тое, а як заліў іх нейкім алссм, дык і боль суцішыў, і кроў спыніў, дык і ўсмепіка на івары параненаіа з’явілася. Адпак патэр' забараніў ваяводзе ўдзельнічаць у сойміку. Мы зразумелі, што ў такой алсгарычнай формс ён забараніў віваіы, бо хворы ўжо хацеў піць за здароўе лскара, які паабяцаў яму, што будзе за пару тыдняў здаровы; хоць нан Станіслаў даводзіў мнс, што калі б гэты немец нс выкінуў яго павуціну, быў бы ваявода здаровы праз два дні і мог бы смела цягнуць хлеб штодзёішы.
Віноўніка Пякарскі знайшоў адразу ж: як добры афіцэр, ён заўважыў, хто з жаўнераў спазніўся з выстралам. Схапіў яго на гарачым учынку і агледзеў патранташ. 3 гае нрычыны, што ёп даў кожнаму на ўсялякі выпадак па адным набоі з вялікім вочым шротам, а ў яго нс знайшоў гэтага набою дык зразумела, што ён быў віноўным; што і сам нрызнаў без катаванняў, дадаючы, іпто гранкулькі прынёс з дому. Але розуму яму не хапіла: каб зрабіў сабс асобны пабой, дык цяжка было б знайсці праўду.
Усс сунакоіліся, што гэта аніякі не шляхціц, алс ўласны ваяводавы падданы ўчыніў іэты жсцэс. Дык аніякіх ужо нараканняў на соймікавую заўзятасць не было; наадварот, нават учарашні стрэл па валторнах прыпісалі жаўнерам.
Соймік назаўгра закончыўся ціхамірпа. Пап Сулістроўскі, упэўнены ў сваім, раненька развітаўся з ваяводам і ўсімі панамі ўрадоўцамі, абыходзячы іх ад кватэры да кватэры, а калі мы сабраліся ў касцёле пад кіраўніцтвам новаіа сснатара, пана каппаляна Сяліцкага, які як locum tenens2 ваяводы, адкрыўшы сесію, грочы запытаўся пра згоду абраць пасламі Полацкага ваяводства па сойм паноў Сулісіроўскага і Брастоўскага, а шляхта крычала за кожным разам «Згода!» і ўрэшце «Віват!»
Іхмосці абраннікі, узяўшыся за рукі, ішлі па касцёлс і кланяліся на ўсе бакі. Тут зноў пачуўся гук паштовае трубы ля касцёла. Пан Сулістроўскі абняў калегу на бабінцы, папрасіў яго, каб нрывёз з сабою ў Варшаву інструкцыю ваяводства, падкруціў вусікі, весела ўсміхнуўся, встліва пакланіўся яшчэ раз усім, сеў у каляску і толькі мы яго бачылі.
Але ўсім было дзіўна, што з ім сеў і нан Рэвут, яптчэ нядаўпа такі заўзяты праціўнік. Пазнсй мы давсдаліся, што пан пісар літоўскі завёз яго ў свой маёнтак на Ашмяншчыне і там ажаніў з паненкаю Чаховічаваю,
1 патэр айцец.
2 locut tenens заняў мейсца.
108
Ігпат Ходзька
сваёю багатаю і прыгожаю сваячкаю, адзіпаю дачкою ў бацькоў, сам нават выдаткаваўшы грошы ла вяселле ў Шамятоўшчыне. Дай, Божа, каб лан лоўчыц, нс стаўшы паслом, паводле ўласпага казання не страціў р... in connubio' і нс застаўся тым, піто застапецца.
ПАСЛЯ СОЙМІКА
VIII
Вось такі быў соймік. Цяпер мы сядзім дома. Пан ваявода здаровы; носіць у гаманцы замест спарытпоў гранкулькі, якія дасталі ў яго з пляча; а срэбраную зорку, якая яго вырагавала, ён адаслаў у Вільню па wotum1 да Вострае Брамы.
У штодзёпным звычайішм ладзе нашага жыцця ня.ма чаго занатоўваць у мой раптуляр, які я крыху палюбіў. Ужо мяне цягне да яго, і амаль штовечар, калі вярнуся з пакояў ваяводы ў свой закуток ды запалю люльку, то і дастаю з куфэрка свой сэкстэрнК кладу яго на стол, аглядаю, перагортваю старонкі, лічу, колькі занатаваных, а колькі яшчэ чыстых? От так сабс... гэта пс псраіпкаджас ані Літаші\ ані вечаровым малітвам; а закончыўшы пацсры, сэкстэрнік шусь у куфэрак і добрае ночы.
Ксёндз Мацей, наш капслан, які всдас пра маю працу, бачачы, іпто я псрапісваю то тое, то сёс з ваяводавага дыярыюша, раіць мнс, каб скапіраваў адтуль псрш-ііапсрш два ягоныя казанні, якія палову кнігі займаюць, а пасля лацінскія максімы і сэнтэнцыі, якія, здаецца, ён сам на польскі дыялект ператлумачыў вершам ды запісаў у ваяводавую кнігу на дзвюх мовах.
Гэтыя сэнтэпцыі і akumina5 сзуіцкас, бадай, яшчэ ў большасці кухні, часта пачуеш у паважных дыскурсах напіых старых, высока паголсных сэнсатау : бо ў маладых лысіны і лаціна выйшлі ссішя з моды. Аднак мнс здасцца, што cytacya ad rem1 пейкае мудрас думкі, і асабліва на латыні, нс іпкодзіць; наадварот, яна даводзіць, што ты ў іпколе не еў дарэмна капты, а ў дыспуцс гэта як жалезны клін, які згрысці цяжка, але ён убіваецца і ламае довады праціўніка. Няраз мне здаралася чуць, як адным такім аргументам пераканалі ўсіх, і завершаны гарачы дыспут. A ў дворскім жыцці, дзе часта даводзіцца дзейнічаць языком, не завадзіць мсць у памяці запас такіх кліноў; дык гэта варта і перапісаць. А што да казанняў, то маю надзсю: ксёндз Мацей пры шкляначцы трайняку
' in connubio у шлюбе.
1 па wotum дар на алтар за вылечванне.
1 сэкстэрн сшытак. не пераплеценая кніжка.
* Літаніі набажжства, маленне.
5 akumina досціп.
6 сэнсат мудры, вучоны чалавек.
7 cytacya ad rem цытавапне.
Ігнат Ходзька 109
псраменіць сваю думку.
(...)'
Тут каля двух дзесяткаў аркушаў вырвана з рукапіса, а на першай, з тых, што засталіся, занатавана:2
УЦЁКІ
IX
... Пан ваявода так раз’юпіыўся, і Бог всдае, іпто б са мпою сталася! Магчыма, у шалснстве ён забыўся б нават, што я шляхціц, роўны яму, і hene natus3, калі б Воля Найвышэйшага нс паслала мнс хуткую дапамогу. Прыехаў пан падваявода полацкі Корсак, сябра і прыхільнік ваяводы, ды перапыніў ягоныя ганснні. Яны яшчэ віталіся, як я вылецеў з палацу праз буфетную, заскочыўшы толькі ў свой пакой ды схапіўшы з калка Эльжутку, а з куфэрка гамапец з талерамі і адзіным всшерскім дукатам з выяваю Божае Маці. А зверху ляжаў вось гэты мой раптуляр, які я пакідаць не хацеў і пе мог: калі б ён трапіў у рукі ваявады, асабліва тое, іпто вышэй пра яго папісаў4 (хоць там шчырая праўда), ніколі б пан мне не дараваў. Паклаўшы і адно, і другос за назуху ды пакінуўшы астатпія свае манаткі на волю Божую, паімчаў я ва ўсю моц у стайню. Там, ускочыўіпы на асядланага каня (адзін заўсёды стаяў гатовы ў дарогу) і паведаміўшы конюхам, што па пільнай і важнай панскай справе мушу скакаць у мястэчка (а мястэчка наша за грэбляю), руіпыў галопам за браму. Там павярпуў нанрава, на Глыбоцкі шлях. Гэта шэсць пяксльных міляў. 1 хоць ужо змяркалася, а хутка і цёмная ноч пасупулася, алс ў мяне іскры сыпаліся з вачэй, a сірах пагоні дадаваў смсласці. Конь, гнаны канчуком, ляцеў на гасцінцы колькі меў сілаў, але да канца, нсбарака, нс датрымаў. Яіпчэ было з паўмілі дарогі, як сн упаў без духу, а я, як куль з гары, зляцеў на зямлю, а піто пе зламаў карак, дык гэта цуд міласэрнасці Божай дзсля мяне. I пацягнуўся псіпкі ў кляштар айцоў кармелітаў. Днела, калі дабраўся да іхняга касцёла. Законнікі спявалі ютрань5, і ксёндз-прыёр быў з імі.
КНІГІ ОНЛАЙН
