XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Асобныя паны шляхта ківалі галовамі, не вельмі всрачы ў тую нашую хваробу, але пазаўтра, аднак, сястрычкі як пачалі нам зносіць лекі, так цэлую фуру апольцаў мы павезлі ў кляштар.
Каб паправіць думку Марціпа пра мас здольнасці, я апавядаў пра тое, як дзяліў рабчыкаў.
Што скажаш на гэта, Марціне?
Што тут скажаш, наківаў сп галавою. Масш, ягамосцю, шуруны. Але кампарацыя2 розуму ягамосця з розумам Яцака гэта як таго кашталянскага нірага з піііскім салам. Падумай, ягамосцю, што больш патрэбна бернардынам?
Тут буланы павярнуў да маёнтка блізу гасцінца.
( \ X У// " ^Х X I/ ‘J A^^^ лі w Л ^ ^ "i^p ^й^ ¥ г .
р^-^^7 ЭЛЬЖУТКА ' XXXV
Всчарэла, калі я выбраўся ад таго шляхстнага мусульманіна. «Паўтары мілі адолею хутка, думаў сам сабе, адна толькі будзе цяжкая рапа3 колькі стаяў вялікага гасцінца. Бо як сусзрэну там се бон камрат\ дык за адну хвіліну ўсяс квссты, асабліва бараноў, пазбаўлюся. А што да золата дулю ім з макам».
Падымаючыся ў вазку, я пільпа, як жораў, узіраўся ва ўсе бакі. Уз’ехаў на гасціпсц. Ужо бачу купалы Бяніцкага касцёла. Слава Богу! Пад’язджаю да пейкай ііустое карчмы... ажно тут з яс як выскачыць больш за дзесятак камратаў бывайце, бараны!
Тут жа на маіх вачах правадыр і япічэ некалькі лягло над багнстамі гэтых рыцараў. Пачцівы барап! Я прызвычаіў яго да рук, ён бсг на мой голас, а называў яго Ёнаш. Забляяў, бедны, так жаласна, што мнс аж
1 шрот (зням.) аполец, брус.
2 кампарацыя параўнанне.
3 рапа падводная скала. Тут: небяспечная дарога.
4 се бон камрат (ад фр. с ’est hon camarade) добры калега.
Ігнат Ходзька
123
сэрца сціснулася. Усюды, дзе быў квестарам, заўсёды пакідаў сваім наступпікам добра падрых іаваных правадыроў і вельмі часта гэта былі мае адзіныя сябры, якіх я там пакідаў, і адзіныя, каго шкадаваў.
3 вялікім галасам завялі мяне ў пустую стадолу, дзс адбылася рэвізія вазка, а пасля й мянс самога.
Latrones estisP крычаў я, але гэтыя, болыл гарачлівыя, чым рансйшыя, бесцырымонна тузалі мяне. Застаўся без капелюіпа, паса і пават чаравікаў. «I добра, падумаў, чаму, як налсжыць, нс носіш трэпкі?»
Адны лупілі авечак, ініпыя раскладалі вогнішча. Толькі адзін, паўзіраўпіыся ў мяне нейкі час, засмяяўся і, ляпаючы мяне па нлячы, загукаў:
А, камрат! Вілыіа, Османа2, словам, паказваў, што ведае мяне. «Гм, надумаў сам сабс, гэта, відаць, адзін з маіх даўніх знаёмых, дык, можа, ён мпе дапаможа». Абняў я яго, а ён мяпе. Пасля апавядаў ён ім, відаць, гісторыю нашае вандроўкі і папасу ў Мсдніках. Слухалі, усміхаліся, ківалі галовамі. Урэшце, пібы нешіа важнае прыгадаўшы, шляхетны апавядальнік павярцуўся да мяне і крыкнуў:
Камрат, табак!
Я сумеўся. Француз зразумеў маё хваляванне, супуў руку ў маю кішэню і дасгаў табаксрку, адчыніў, начаставаў усіх і мяне таксама, a пасля, Ірад, пасіавіў сваю каскстку на зямлю ды высыпаў з яс табаку, а з ёю і дукацікі, і колькі рублёў высыпалася... Obstuperunt логры, а я з гаротнаю мінаю застыў, як віноўпік.
Хціўцы кінуліся на золата, алс здабытчык гэтага мінсрала ўзяўся за снравядівую дзяльбу: сабс за вьшаходку ўзяў два чырвоныя злотыя, a інпіым даў па аднаму; калі не стала золата, надзяляў рублямі, пытаючыся ў мянс на мігах, колькі рублёў трэба за дукат. Пасля гэтас дзяльбы, якая адбывалася снакойна і прыстойна, ён старанна сабраў табаку ў табакерку ды аддаў мнс. «Бон! Бон! Се бон камрат!»
Ледзь закончылася гэтая балесная для мянс апсрацыя і яшчэ нс пасмяяліся дастаткова, пе нацешыліся шубраўцы з гэтага ўлову, як на дварэ пачуўся тупат коняў і «Стой!» скамандаваў гучпы голас. Выбеглі французы і я за імі. Нскалькі дзссяткаў уланаў і афіцэр на чалс іх ачапілі нас.
Афіцэр загаварыў да іх па-фрапцуску. Япы нешга яму адказалі. А ён сваім: «Гэта тыя птушкі, збіраць і гнаць у Мінск якіх, я маю загад. Марадзёры і рабаўнікі. Схапіць іх!»
Імгненна загад быў выкананы. He змаглі французы вярпуцца ў стадолу, бо каб узяліся за зброю, дык, пэўпа б, пачалася баталія, мяркуючы па іх злосці, раз’юіпанасці, шалснстве.
А што ты сярод марадзёраў робіш, ксёндз-берпардын? Можа,
' Latrones estis! Вы лотры!
2 Ашмяны.
124
Ігнат Ходзька
рабусгп разам з імі?
Наадварот, дабрадзею! Мяне яны абрабавалі. Убогі квсстар з Бяніцкага кляштару, які, дабрадзею, бачыш псрад сабою. Ездзіў па свсцс, каб хоць што сабраць дзеля галоднага нашага канвенту. I праўда, Пан Бог блаславіў: болып за дзссятак авечак ды яшчэ столькі ж дукатаў всз, каб падтрымаць касцёл, ды перанялі мяне гэтыя мужныя рыцары і забралі ўсё. Голы й босы, бо пават чаравікі садралі, вярнуся цяпср да маіх галодных братоў.
Як раз’юшаны леў крыкнуў афіцэр на французаў, іпто аж я здрыгануўся; а калі гыя пешта свавольнае яму адказалі, ён выхапіў з похваў палаш ды як пачаў лупіць іх плазам бсз розніцы, хто трапіцца, ды як загадаў уланам, а тыя тое самас... Бачаць рабаўнікі, што кепскія іхпія справы: «Пардон! Пардон!» загукалі ды аддаюць афіцэру мае дукаты.
Ці ўсс? занытаўся ён, аддаючы мпе жмепю золата.
Пэўна, усе, адказваю, не лічачы. Бог з ім, урэшце.
He ўсе. На яшчэ адзін, сказаў ён, даючы мне ўласны дукат cum effige1 Банапарта.
Deus te benedicat2, малады чалавек, прамовіў я. I гэтая твая ахвяра, і сабрапае ад дабрачынных людзсй усё гэта цяпср маю з твас ласкі. Мы будзем маліцца і за тваю фартуну, і за тваё здароўс. А можа, калі накіроўваешся ў наш бок, масш ласку пераначаваць у нашым кляштары. Уласна, ужо і час.,
У маршруце, адказвас, начлсг запісаны ў Бсніцы, дык ахвотна прымаю твас запрашэшіс. Хлопцы! Спешыцца, пакласці зарэзапых авечак у фургоны. Адвязём іх у кляцпар, а айцы нс напікадуюць пам адпу на вячэру.
Ад усяго сэрца і на вячэру, і на дарогу. Але я маю ў стадоле і свой вазок, які таксама сканфіскавалі гэтыя дабрадзеі. Дык вярнуўшы цяпер мне належнае, я давязу па ім забітых сваіх авечак у кляппар, нс абцяжарваючы панскія паклажы.
Выдатна! сказаў афіцэр. А цянср забраць зброю марадзёраў, іх -у сярэдзіну; а калі хто будзе ўпарціцца, нлазам, хоць не шкодзіла б і рубам; адно што я не хачу сваю Эльжутку папявсрыць на шыях гэтых подлых рабаўнікоў, нявартых імя жаўнераў.
I схаваў шаблю ў похвы.
Эльжутка! Нібы маланка стукнула мяне. Эльжутка! Зірнуў на шаблю асада старасвецкая... здасцца, знаёмая мне. Зірнуў на самога афіцэра -малады, прыстойны твар, ды нібыта бачыў яго дзесьці, ці падобнага на яго.
Тымчасам французы, бармочучы, укладвалі свае рэчы, а ўланы ветліва падганялі іх шіазамі.
Чаму так глядзіш па мяне, кссндз-квестар, запытаўся афіцэр.
' cum effige з выяваю.
2 Deus te benedicat! Пяхай цябе Бог блаславіць!
Ігнат Ходзька
125
Даруй, кажу нясмела і дрыготкім ад нейкага невядомага мпе дасюль узрушэння голасам. Даруй, шляхстаы ваяўнік, але запытаюся: ці не сваю шаблю ты называспі Эльжуткаю? А калі так, го дзе яе ўзяў?
Так! Гэта мая жонка Эльжутка, сталая і лепшая за ўсіх інпіых жопак, бо будзс верная да самас смсрці; яна гарліва ахоўвас мас здароўе, жыццё і няраз ужо мпе іх ратавала. А пашлюбіў мяне з ёю мой бацька; брату майму старэйшаму ён даў сябра і секунданта Гарасіма, мне за таварышку Эльжугку.
To ты, казаў я, гледзячы на яго поўнымі слёзаў, але яшчэ сумнеўнымі вачыма, го ты Уладак Сьвебода, сын Станіслава!
Адкуль ты мянс всдаеш, ксёндз? Што гэіа зпачыць? ён спеіпыўся.
Я насіў цябс на руках. Быў найлепшым сябрам твайі о бацькі, накуль ён жыў на свецс, а цяпер штодзённа малюся за яго душу. Гэтую іпаблю я адаслаў яму на памятку, калі апрануў убогі манаскі ўбор. ..
Дык ты Міхал Лаўрыновіч! закрычаў ён. Прыгадваю цябе як нраз сон... Ты сябра нашага бацькі... Пра цябс столькі ён апавядаў, цябс любіў да самас смерці, сумаваў бсз цябе... I ададючы мнс гэтую шаблю ды выпраўляючы ў свет з бацькоўскім богаславеннем і слязьмі, таксама цябе згадваў! Дык гэта ты?
Я, кажу, гэтая!..
Юнак кінуўся ў мас абдымкі.
^
^а ^і/у^ ш /A?//
Пераклад з польскае
у// / ^ .
126
«Ніколі нс псраставаў адчуваць, што я ліцьвін»
«ШКОЛІ HE ПЕРАСТАВАЎ АДЧУВАЦЬ, ШТО Я ЛІЦЬВІН»
«Маё разумовае жыццё абудзілася ў Літве, і калі 5 хто не лічыў мяне ліцьвінам, той мяне пакрыўдзіў бы. Калі ў творах, апублікавапых у мае сталыя гады ёсць нешта такое, што наступныя пакаленні хацелі б захаваць, няхай яны прымуць маю творчасць як плод той любові, якоіі я не перастану палаць дзеля дарагое Літвы. Ь'ольшая частка сцэнаў у маіх раманах адбываецца ў Літве, мае героі часцей за ўсё ліцьвіны. Ведаю пра тое, што нашчадкі не заўважаць мяне або хутка забудуць, але калі б я быў другім Гамерам, калі б прадчуваў, што калісьці гарады пачнуць з сабой спрачацца, жадаючы мець мяне сваім грамадзянійам, тады я смялей адазваўся б да ліцьвінаў, просячы іх не дазволіць, каб па маёй смерці нейкая інйіая зямля пераканала іх, што я не з ’яўляюся дзіцём Літвы». (Цытую па кпізе: А.Мальдзіс. Беларусь у люстэрку мемуарнай літаратуры XVIII стагоддзя. Мн., 1982. С.95).
Так пісаў ва «Ўспамінах з XV111 стагоддзя» ў 1851 годзе вядомы ў XIX стагоддзі на Беларусі, Украіне і Польшчы пісьменнік Гснрык Равускі (Rzewuski) (1791 1866), які паходзіў з старадаўняга магнацкага роду,
нрадсгаўшкі якога займалі высокія дзяржаўныя пасады ў Вялікім Княстве Літоўскім. Вызначаліся Равускія кансерватыўнасцю поглядаў, упартым супраціўленпсм партыі Чартарыскіх і рэформам апошняга караля Рэчы Паспалітае Станіслава Аўіуста Панятоўскага. He стаў у піыхты барацьбітоў за волю ды незалежнаснь Бацькаўпічыны і Генрык. Вучоба за мяжою ды падарожжы аддалялі яго ў маладыя гады ад палітычнага ды грамадскага жыцця ў краі.
У 1830 годзе ў часе побыту ў Рымс прыйпіла яму думка паказаць суайчыннікам, нібыта выпятку з старога рукапісу, свой уласпы твор. Адукаваныя калсгі адразу зразумслі, што гэта падробка, але захопленыя таленавіта напісапым, падахвоцілі працягваць працу. Так узніклі «Ўспаміны Сапліцы», пад уплывам якіх Адам Міцксвіч піша свайго «Пана Тадэвуша».
Рамап уяўляе сабою шэраг малюнкаў з жыцця беларускас піляхты другос паловы XVIII стагоддзя, злучаных асобаю анавядальніка Севярыпа Сапліцы. Твор паклаў пачатак цэламу напрамку ў польскамоўііай літаратуры XIX стагоддзя рамантычпай гавэндзс, у
«Ніколі не пераставаў адчуваць, што я ліцьвін»
127
якой адлюстраваўся «сармацкі» светапогляд тагачаснас шляхты -шляхсцкая роўнасць («шляхціц на загродзе, роўны ваяводзе»), рэлігійнасць, патрыятызм. У цэнтры «Ўспамінаў» надзсі Барскай канфедэрацыі і асоба Караля Радзівіла Панс Каханку, нададзеныя праз успрыняцце «сярэдняга» іпляхціца, а мснавіта праз светапогляд уяўнага аўтара рукаііісу парнаўскага чашніка Ссвярына Сапліцы. Хоць аўтар і поўны любові да свайго героя, аднак далёкі ад таго, каб ідэалізаваць і яго, і час, у якім ён жывс.
КНІГІ ОНЛАЙН
