XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Калі яі.іы закончылі пацеры, на маё іпчасцс, ксёндз-прыёр першы выйшаў з хору. Я дагнаў яго на калідоры і прьпрымаў за габіт6.
Што ты тут робіпі гак рана, панс Міхалс?
Ён добра мяне всдаў, ды й былі мы, хоць і далёкія, але кроўныя. Я растлумачыў яму песпадзяванасць майго нрысзду, просячы парады і сховы ад першага імпэту ваяводы.
' Далей у творы ідзе разджл «Сэнтэнцыі з кнігі пана ваяводы» 50 лацінамоўных выслоўяў.
7 Прыпіс аўтара.
3 hene natus высокага паходжання.
4 Гэта. уласпа. вырвана. (Прыпіс аўтара).
5 ютрань ранішняя малітва.
6 габіт верхняя вопратка манаха.
110
Ігпат Ходзька
Гэта 'тта.я facies rerum1, сказаў ён, цярпліва выслухаўшы мяне, і даў рукою знак, каб ішоў за ім.
Калідоры былі япічэ нусіыя. Нс заўважаныя нікім, мы дайшлі да ягонае келлі. Праз каморку сн завёў мяне ў асобны пакоік і сказаў:
Наварыў ты ніва, пане Міхале; наразіў наш кляпггар на гнсў ваяводы, які, калі даведаецца, што я цябе схаваў, патрашць няраз дапячы нам. Але й выгнаць цябе не дазваляе мне любоў хрысціяпская. Дык мусііп сядзсць цэлы дзень замкнуты, а як ноч прыйдзе, post silentium2 выпраўлю цябе далсй. Ёсць тут на паліцах неабходны падмацупак: шынка, смажаніна, напоі ды закускі. Снадзяюся, піто з голаду нс памрэш.
Сказаўшы гэта, ён выйшаў, замкнуў дзверы і ключ выняў з замка.
Застаўпіыся сам-насам, я падумаў, што й праўда: «Калі трывога, дык да Бога!» ІПіосьці мне ні то жаласпа, пі то сумпа зрабілася. Дык уклснчыў, павярнуўіпыся да касцёлу, а заўважыўпгы праз закратавапае вакно крыж на всжы, маліцца пачаў. Закончыў па sub tuum praesidium3, падпяўся і начуў сябе ўжо больш бадзёра і весела.
Воля ж Пана Бога! падумаў, падкруціў вус (ах, хто б надумаў, што апопіні раз падкручваў вус?) і пачаў прыглядацда да запасаў ксяндза-прыёра.
Ласка Божая! У Канс Галілсйскай лепш нс было! Разнасгайпая гарэлка, віны і мёду іюўндя фляіпкі! А якія закускі! Пернікі, лісіцы, смачная вяндлінка! Нічога нс бракавала. Падмацаваўшыся добра, я прыгадаў сэнтэнцыю: «Vinum laeficat cor hominum!»4, дык аларажніў фляіпку віпа і, выцягнуўіпыся ва лавс, хоць з кулаком пад галавою, заснуў як на падушцы.
Лсдзь пад всчар змог прыёр разбудзіць мяне: хваляванні ды фляшка нібы кінулі мянс ў лсгаргічны сон.
Уставай, пане Міхалс! загукаў ён. Час падумаць пра дарогу. Шукаюць вашамосця; а загнаны ваяводскі рысак на гасцінцы наказаў, што ты дабраўся ўпочы да мястэчка і, патуральпае мсркаваіше, што ты тут, за брамаю. Але не адчайвайся. Я паклапачуся пра бяспску твас перэгрынацыі. Аднак куды ты мяркуеш пакіравацца?
Сам пе ведаю! адказваюЗдаецца мле, іпто найболып бяспечна будзе ў найбліжэйшым ваяводскім горадзс: там мянс, як піляхціца, ваявода ані схапіць, ані пакрыўдзіць не зможа.
Відавочна, у Мінск, сказаў лрэор.
Відавочна.
Гэта добра. I чым ты там зоймсшся?
' facies rerum справа.
2 post silentium калі закончыцца ў кляштары гадзіна маўчаііня час, прызначаны правіламі.
1 sub tuum praesidium пад тваіо абарону.
* «Vinum laeficat cor hominum!» Віно весяліць сэрца чалавечае!
Іінат Ходзька
111
Што Бог дасць. Хопіць хлеба чалавску, які не палохаецца працы. Маёнткі й паны, дзякуй Богу, яшчэ ёсць у нас.
А як глядзіш на каптур? Стань законнікам!
Дзсля чаго?
Дзеля збавення душы, дзеля накуты за грахі і дзеля спакойнага кута ў сгарасці.
Ха! Калі б быў пэўны, што стану глыбоцкім нрыёрам. Бо тут вы, здасцца, колькі соцснь хат маеце.
Нс святыя гаршкі лепяць. Алс навошта тыя думкі пра мамону! Малады ты яіпчэ чалавск, а ў гэтым веку найбольшыя спакусы, адпак у свсце цяжка засцсрагчыся... Я стаў законнікам у трыццаць гадоў, цяпер мне, дзякуй Богу, пяцьдзссят...ну... і працую дзеля хвалы Божае і дзеля збавсння дуіпы... От, падумай добра, а як пачуепі у сабс пакліканнс... Алс цяпер за вашамосця!
Мы выпілі па кілішку, пасля па другім.
— Ну, цяпер збірайся, прамовіў прыёр, выціраючы вусны, і вось як (сп адчыпіў скрыню, што стаяла ў куце). Бяры адсюль старьі мапаскі габіт. Вялікі сп можа быць табе. Але гэта лёгка вьшравіць. Ёсць там і пасцель. Падушка дапоўніць тваю цыркумфэрэііцыю , па-бернардынску закругліць гваю фігуру. Пасля нрыдасца яна табс над галаву, пакуль я твае манаткі выдабуду ад ваяводы і табе прышлю. Нічоіа іы яму не віноўны, дык грабіць цябс пс можа. Пагалі вусы! Я ў кішэні прынёс брытву.
Як гэта? Мнс пагаліць вусы?
Канешне! Аніводзін законнік нс ходзіць з вусамі!
Але ж я яіпчэ нс маю паклікання! Яшчэ пс выраіпыў!
He пра гл а іаворка мой браце! Transfiguracja твая натрэбна pro hac sola vice2, абы ты бяспсчна даехаў да Мінска. Як заўважыць цябе хто ў габіце з вусамі... А яны ж адрастуць пасля, няхай іх там каты возьмуць! Я іншага спосабу нс маю, а ў кляштары трымаць цябе не магу.
Нс было чаго адказаць. Ён выйшаў, а я ўзяўся за брытву.
Цяжка распавесці, з якім шкадаваннем давялося мнс развітацца з вусамі. Бо то ж былі вусы, што псршае мссца трымалі ў, двары пана ваяводы, а нават і нядаўна на сойміку! Рудамінаўскім толькі саступіць мусілі! А як жа я іх даглядаў! Як укладваў і завіваў! Як імі ўсе пачуцці выказаць умсў! Але што ж рабіць! Sic fata tuleruntP Выпіў залпам шклянку віпа і... пагаліў вусы. Аж перапалохаўся, калі набачыў сябе ў ліостэрку. Галютанькі, як баба! Hoc мой вырас удвая! Губа доўгая, як у сгароіа немца! Словам, венецкае страшыдла! Слсзы ў мяне з’явіліся на вачах, калі па звычцы хацеў падкруціць вус...
Рэшта збораў пе заняла шмат часу. Габітам мог абкруціцца двойчы,
' цыркумфэрэнцыя акружнасць.
’ Transfiguracja... pro hac sola vice Пераўвасабленне... толькі на час падарожжа.
3 Sic fata tulerunl! Такая мая доля!
112
Ігнат Ходзька
але калі падклаў падуіпку і заціснуўся раменным пасам ды павссіў на яго каронку, нагадваў дзежку, а не стварэнне Божае, нарэшце, ксяндзоўскую шапку начапіў па іалаву. Яшчэ раз зірнуў у ліостэрка і ўпэўніўся, ппо нс іолькі інптыя, алс і я сам з цяжкасцю пазнаў бы сябе. Сеўшы на зэдлік, я пачаў разважаць пра свой лёс, пра розніцу паміж кунтушам і габітам, між залатым слуцкім пасам і чорным скураным манаскім, між шабляю і ружанцам; глянуў на маю Эльжутку, іпто стаяла ў куце, прыгадаў пакінуіую ў куфэрку сваю шляхецкую маёмасць, ды тут я пачуў званок silentium, і ўвайшоў ксёндз-прыёр.
Ну, ойча Міхал! сказаў ён, з свсчкаю аглядаючы мянс ад ног да галавы. Што ж гэта? Слёзы на вачах? Стыдзіся! Вернешся зноў у свой улюбёны свет, калі ты так сумуеш па ім! У Мінску зробіш тое, uno захочаш! Нс плач, як дзіця! Вось табе obedientia in scriptis1, якую накажайі, калі хто спыпіць цябе ў дарозе. Запомні, што завуць цябс ксёндз Банавснтуры Бабакоўскі, казнадзей2; пасылаюць цябе з нашага глыбоцкага кляіптару ў мінскі кляштар; гэта напісана ў obedientii. А вось ліст мой да гамтэйпіага напіага прыёра; яго зашыеш у ладапцы і аддасі яму in occoluso3. I, нарэшце, вось табе на дарогу, сказаў ён, сунуўпіы мііе ў руку колькі бітых таляраў.
Шчыра дзякую, Рэвэрэндысімэ\ Але я маю свой малепькі запасік.
Ад прыбыгку галава не баліць! Бяры смела. Усё ж я твой нсйкі там дзядзька, а кляштару гэтым це зашкоджу.
Дык я і ўзяў.
А цяпер пайіплі...
Дык я за Эльжутку з кута ... а ёп мяне за руку.
А гэта што такое? Мяркуеш прычапіць яс на габіт?
- He, але даруй, ягамосць дабрадзей, шаблю маю не пакіну. Схаваю яе ў возе ў портпледзе4, дзе мая свецкая вопратка. Ноч цёмпая, і фурман нават нс ўбачыць.
- Ой! Гэтая шабелька будзе адводзіць цябе ад гіабожных думак, а я зычыў бы ... Зрэшты, homo proponit, Deus disponit, et Deus te benedicat5! Я hc губляіо надзеі... Едзь з Богам, а я заў іра адпраўлю іміпу за твае намеры.
У НЯСВІЖЫ
X
Мілы божа! Ці ж мог я спадзявацца альбо падумаць нават колькі тыдняў таму на двары ваяводы, што ў хуткім часе буду сядзець тут, у
' obedientia in scriplis тут: пісьмовы загад.
2 казнадзей прапаведнік.
3 in occoluso таемна.
4 Портплед сумка, торба.
’ homo proponit, Deus disponit, et Deus te benedicat чалавек мяркуе, Бог распараджаецца, а цябе няхай Бог блаславіць!
ІгнатХодзька 113
ксллі, у габіцс Fratrum minorum\ ці то бернардынскім? Я яшчэ і не нрызвычаіўся да гэтага наймення. Праўду мовіў, выпраўляючы мяне з Глыбокага тамтэйшы. ксёндз-прыёр і мой дзядзька: homo proponit, Deus disponit. I сапраўды была тут ва ўсім воля Божая, digitus Dei2'. Запісаўшы ў Міпску пра свае ўцёкі і пра трансфігурацыю на кармсліта, занатую тут яшчэ ў маім любімым раптуляры і мас пераўвасабленне ў фармальнага законніка. Адраклася ад мянс іпабля мая, нс выраслі раз аголеныя вусы, адна мне толькі засталася цацка гэіая мая кніжачка. I хто всдас, можа і ёй хуіка будзе finish Бо шю пісаць, калі нс будзс пра іпто? Якія ж здарэнні ў кляшторнай келлі?
Падарожжа маё прайшло без усякіх здарэшіяў. Заехаў нроста да кармелітаў. Кляштар іх бсдны й драўляны. Толькі трое закоппікаў жыве ў ім. Убачыўшы мянс, прыёр крыкнуў:
Звар’яцелі! Прысылаюць мне ва ўбогую рэзідэнцыю такую вішіую дзежку! Вашэць гатовы й мяне самога з’есці!
Я падаў яму абэдыейцыю, а ён і чытаць яс не хацсў, дык аддаў яму ліст. Заўважыўшы на капэрце «.soli»4, ён глянуў на мяне і павёў за сабою.
Вось габе й на! сказаў ён, прачытаўшы ў ксллі ліст. Што ж мне рабіць з васпанам? Ксёндз-прыёр нііпа мне і тое, і сёс...
Нс хвалюйся, Рэвэрэндысімэ, псрапыніў я, прашу толькі месца на пару дзён, а пра сябс я сам паклапачуся.
Ён зайшоў у кладоўку і вынес адтуль фляшку з гарэлкаю ды кавалак марынаванага шчупака.
Падмацуйся, васпан, з дарогі, а я тым часам падумаю.
Я ўжо і падмацаваўся, і сядзсў з паўгадзіпы, а ёп бесперастапку хадзіў іпырокім крокам па келлі, нічога нс кажучы. Перачытваў толькі шматразова ліст і круціў галавою. Нс ведаю, як бы ўсё гэта закончылася, калі б, пібы наўмысна, а відаць па наканаванню, нс прыйшоў ксёндз-кусташ5 тамтэйшага бернардынскага кляштару.
Salve6! Reverendissime! Salve! Што гэта? Маеш новага госця? I, акідваючы мяне вокам з ног да галавы, дадаў: На выгляд, як дзяжа, от цо сст. Алс тым лепей. Я прыйшоў прасіць Ваіпу Вялебнасць па заўтрашні фэст да нас разам з усім канвснтам, а пасля службы Божас па смажаніну з бараніны і на капсаляцыю1, от цо сст! А госць памножыць
' Fratrum minorum малодшага брата.
1 digitus Dei перст Божы.
3 finis канец.
КНІГІ ОНЛАЙН
