XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Пасля смерці Генрыка Равускага «нсйкая ініпая зямля пераканала» свст, піто ёп «нс дзіця Лігвы», што ён прадстаўнік іншага парода, а г. зн. і прадстаўнік іншае літаратуры.
А можа, нам лспш паслухаць самога пісьмепніка, чым давяраць яіоным інтэрпрэтатарам?
128
Генрык Равускі
Гснрык Равускі
КНЯЗЬ РАДЗІВІЛ ПАНЕ КАХАНКУ
(раздзел з «Успамінаў Сапліцы»)
1781 год надоўга запомпіўся Наваградку, бо ў гэтым годзе быў ■надзвычай фарсоўны1 соймік: болыті як чатыры тысячы нас, шляхгы, з’ехаліся на выбары земскага пісара2. Пасля смерці нана Марціна Дансйкі князь ваявода віленскі3 рэкамендаваў Міхала Рэйтана, брата таго славутага Тадэвуша4, як за шляхетнасць роду, так і за асабістыя заслугі паважанага ў ваяводстве; а як звычайпа выбары ў нас былі аднадушныя, нікому і ў галаву не прыйшло, каб хто-небудзь мог з ім за тую пасаду спаборнічаць. Аднак выйшла інакш.
Маркоіна было Яснавяльможным ваяводзе Несялоўскаму5 і кашталяну наваградскаму Яленскаму6 (асабліва ваяводзе), што ніякаіа ўплыву на сойміках свайго ваяводства не мелі ды што трэба было кланяцца Свстламу князю ваяводзе віленскаму, каб хоць пасаду ад шляхты атрымаць. Дарэмна шмат разоў у розныя часы скакаў ваявода перад шляхтаю наваградскаю: япа заўсёды ля князя Радзівіла стаяла непахісна, як мур. Ягоныя прыяцелі і ён сам дзсля захавання хоць якога аўтарытэту рады ііс рады, а мусілі лучыцца з радзівілаўскімі, за тое, што Рэйтан са шматлікімі сваімі калігатамі7 вадзіў рэй у радзівілаўскай партыі, наважыўся Яснавяльможны Несялоўскі пасварыць іх, дык намовіў пана Казіміра Гарабурду, мужа роднас сястры Рэйтапаў і напічадка таго слыннага ваяводы смаленскага8, каб вылучыў сваю кандыдатуру на тую пасаду: а гэта абурыла ваяводства, бо ўсе ўбачылі спрэчку раззлаваных
' Напружаны, бурны, нечаканы (зфр.).
2 Судовы чыноўнік, які меў дарадчы голас.
3 Караль Радзівіл Напе Кахаііку (1734 1790) папулярны сярод шляхты магнат у Рялікім Княстве Літоўскім.
3 Тадэвуш Рэйтан удзельнік Барскае канфеЛзрацыі (1768), вядомы сваімі патрыятычнымі ўчынкамі.
1 ІОзаф Несялоўскі (1728 1814) генерал-лейтэнант літоўскіх войскаў, удзельнік
паўстання Касцюшкі.
“ Гедэон Яленскі (пам. 1798) кашталян наваградскі, слынны юрыста.
7 Сваякамі (з лац.).
* Аўтар памыляецца. Аніводзін з Гарабурдаў не быў смаленскім ваяводам.
Генрык Равускі
129
шваграў, іпто замахнуліся па славу адзін адпаго. Дарэмна намагаліся прыяцелі з абодвух бакоў намовіць папа Гарабурду, каб крыўды швагру не чыніў, нс вылучаў сваю кандыдатуру, бо ўжо за здароўе Рэйтана, як будучага пісара. шмат выпіта, бо ён сам, Гарабурда, напачатку быў не супраць, бо гэтая нязгода пагражае смутаю ва ўсім ваяводстве, бо гэта цяжкі грэх, і, нарэшце, не падобна на тое, каб перамог пана Міхала. Але ўсё гэта было як аб сцяну гарохам.
Калі абывацелі з’ехаліся ў Наваградак у бернардынскі кляштар на парц’юнкулы1 і сярод іх былі абодва швагры, дык стараліся мы іх памірыць; але як пачаў пан Гарабурда дакараць сваяка, іпто пакрыўдзіў яг* выплочваючы сястрынскі пасаг, што закону не ведае, і што яму належыць над картамі, а не над паперамі мазоліцца, і што хоць пан Міхал хаўруснік нясвіжскі, ён не траціць надзсі на сваіх, незалежных ад нГкога прыяцеляў, пан Міхал схапіўся за шаблю, і калі б бернардыны не схавалі пана Гарабурду, а шляхта нс супакоіла пана Міхала, пэўна б рэфэктар2 заліты быў бы крывёю. He было гады аніякае мажлівасці іх памірыць, а час сойміка набліжаўся; і вось тут надарыўся выпадак, які аояцаў поспех Яснавяльможнаму ваяводзе наваградскаму і падмацаваў надзеі пана Казіміра Гарабурды.
А было гэта здарэнне князя ваяводы віленскага з вяльможным Трызнам, падчашым3 наваградскім, і яно нават шматлікіх шчырых прыяцеляў радзівілаўскіх абурыла; яго ўдала выкарыстала антырадзвілаўская партыя. Трызна быў бедны, але апошні нашчадак старажытнага роду, з радзвілаўскім нават скалігаваным. Усё ж такі Налібокі Трызнянка колісь роду радзівілаўскаму прынесла, і большая частка фундушаў Жыровіцкага кляштару была дарам Трызны, прашчура падчашага. У жыровіцкіх кантычках узгадваецца той вялікі муж: «Kt6z піе przyzna, ze pan Tryzna byipan xwi^tobliwy» i інш.4
Дык вось пан падчашы, апрача залогавае сумы на радзівілаўскім Калдычэве, нічога нс меў; працэнты з залогу былі невялікія, і хто б іншы мог выйсці на значную спадчыну; але за пана Трызну грошы не ўмелі трымацца: Мацюк зрабіў, Мацюк з’еў, а часцей нават больш з’еў, чым зрабіў. Ён жа і маіх пару тысячаў на той свет з сабою забраў, але я на Страшным Судзе, пэўна, пра тое ўспамінаць не буду, бо калі не з’еў з ім дзежку солі, дык з паўантала5 выпіў з ім ягонага віна, не кажучы ўжо пра мёд. Ен не меў, апрача адзінас дачкі, нашчадкаў (род ягоны на ім скончыўся), а паненка як прыгажосцю, так і паходжаннем не патрабавала пасагу, каб добра замуж выйсці, пазней яна за вельмі багатага Сыруця з
' Свята Божае Маці, якое спраўляецца ў бернардынскіх кляштарах 2 жніўня.
2 Памяшканне, дзе аджыўляліся мніхі.
Напачатку так зваўся шляхціц, які слугаваў вялікаму князю за сталом. Пазпей -ганаровая пасада.
1 «Хто ж не прызнае, што пан Трызна быў чалавекам набожным...»
Антал невялікая дзежачка ёмістасцю 2 вядры.
130
Генрык Равускі
Віцсбшчыны, старасту чухлоўскага, выйшла, дык пакуль не быў выгнаны, пра будучас не думаў. Пан Трызна быў чалавечны, вясёлы, але часам гарачы. I вось аднаго разу, у самае жніво, князь ваявода віленскі, не паведаміўшы гаспадару, як пярун, уварваўся са піматлікім паляваннем, каб выбіць звера ў калдычэўскіх лясах. А пан Трызна даваў распараджэнні падстарасце, каб прыспешваў жнеяк да працы і сам у гюле выбіраўся, калі да яго прыскакалі княскія аб’ездчыкі з загадам зараз жа паслаць аблаву ў лес; былі гэта людзі простыя і някемлівыя, але так назойліва патрабавалі ў яго, што вывялі з цярлівасці. He даў ім людзей, прыкрыкнуў на іх і нібыта сказаў, наводле іхняга дакладу, што толькі вар’яты ў часе жніва палююць. Вярнуліся аб’ездчыкі, і іхні даклад плаў рухацца па прыступках дворскае іерархіі ды абрастаць чуткамі; a пан Мікуць, сакратар князеў, меў крыўду на пана Трызну з тае прычыны, што, дамаіаючыся рукі Трызнавае дачкі, атрымаў у ягоны.м доме іарбуза1, дык, помсцячы, далажыў князю. Князь, як толькі гэта пачуў, -сцвярджалі прысутныя, на нейкі час мову страціў, а пасля як пачаў крычаць, аж лясы калдычэўскія затрэсліся, і ў гневе загадаў зараз жа пазбавіць Трызну падданых і выгнаць яго з маёнтка, што неадкладна і бесчалавечна было выканана, а пан Трызна. ратуючы скуру, уцёк з тым толькі, што меў на сабе. Шчасце яшчэ, што падчашыха з дачкою паехалі на фэст у Пінск ўшанаваць богаславёнаі а Баболю2; ён жа проста псіпкі ўцякаў і голькі ў ваколіцы Пацынаў спыніўся, а адтуль накіраваўся на вазку ў Наваградак, дзе маніфест3 падаў у гарадскі суд, а разам і позву князю за знявагу і выгнанне з маёнтка.
Калі пачалася гэтая сіірава, я мусіў заняцца ёю і перад самім падчашым слязьмі заліўся, просячы яго, скажу так, каб дараваў мне, бо па абавязку мушу крыўду яму чыніць, таму што нашая справа брыдкая была. Але што? Чый хлеб ясі, таго й бараніць трэба. Аднак пан падчашы не меў за гэта на мяне злосці, і калі ўсё скончылася, не перастаў сябраваць са мною, а можа, і падвоіў павагу да мянс, бачачы, што толькі каб споўніць волю свайго пана і дабрадзся, адступаўся я ад сваіх перакананняў. Але я й псракананнямі мог кіравацца, бо калі прысутнічаў на канфсрэнцыі, на якой разглядаліся наіпы юрыдычныя крокі ў будучым, сказаў вяльможнаму Радзіпіэўскаму, харунжаму старадубскаму і генеральнаму княскаму даверанаму, што не веру ў нашу праўду; дык ён мяне спьшіў: «Васпан павінен справу весці, бо за гэта яму плацяць, а не ганіць яе перада мною». I гэтым заткнуў мне рот. Калі мы ўзяліся за справу, нам трэба было перанесці яе ў земскі суд4, а не гарадскі, бо гарадскі гэта юрысдыкцыя ваяводы, ён там праз сваіх субдэлеіатаў
1 Старадаўш звычай на Беларусі, калі бацькі не жадаюць мець такога зяця.
Андрэй Баболя (1591-1657) — мніх ордэна езуітаў. Вызначыўся сваёй рэлігійнай дзейнасцю ў Бабруйску і Пінску. Падчас вайны (1654-1667 гг.) быў замардаваны казакамі.
3 Пратэст. скарга (з лац.).
Земскі суд быў судом першае інстанцыі. Ён разглядаў дробныя шляхецкія справы.
Гснрык Равускі
131
судзіць (прынамсі, так бывае ў большай частцы Літвы); толькі такія-сякія надзеі маглі мы мець у земскім судзс1. Але не было аніякае мажлівасці вырвацца з гарадскога суда, бо мснавіта туды пададзена была скарга; ды і, увогуле, справа пра выгнанпе з маёнтка і пра гвалтаўніцгва належыць да юрысдыкцыі гарадскога суда. I вось хоць я настойваў на іым, што ілацыя2 ўжо пададзена з нашага боку ў трыбунал pro determinatione for?, не зважаючы на гэта, гарадскі суд рашыў разглядаць справу. Я адступіўся, а пан падчашы атрымаў на князя Радзівіла кандэмнату4. Але што ж? Небарака, выгнаны на вуліцу, цешыўся кандэмнатаю, а князь як заняў Калдычэва, так і ірымаў яго. На насгупнай кадэнцыі5, бачачы, што немажліва аспрэчыць кампетэнтнасць суда, я паспрабаваў іншую хітрасць: падаў пратэст на аднаго з членаў суда (абы сарваць камплет6), абвінавачваючы яго, што з’яўляецца сваяком іскавага боку. Сваяцтва было далёкае, бо пан Катаян Узлоўскі, гарадскі суддзя, пабраўся з Анцутаўнянкаю, а нябожчыца крайчыха Трызнянка, мачыха падчашага, primo voto1 была за Анцутам. Адпак гэты пратэст падзейнічаў на суддзю Узлоўскага, і з прычыны адкрытасці камплету справа ў non sun? пайшла і кадэнцыя закончылася нічым. Было трохі крыку за гэта на суддзю, і падчашы яму выгаварыў, што ўхіліўся, бо суддзіха хоча быць на святога Караля ў Нясвіжы, каб наказаць у свеце дачок, дзе б ёй быць не выпадала, калі б муж падпісаўся пад дэкрэтам9 супраць князя. Казалі таксама, што пан Лявон Бароўскі ад імя князя ахвяраваў яму за тое рысінае футра. Але, Бог сведка, гэта агавор.
Аж тут соймік на пісарства земскае падыходзіць, і на яго паводле свайго звычаю прыехаў князь, бо хапеў дапамагчы пану Міхалу Рэйтану, які быў радзівілаўскім душою і целам. Прыехаў князь на трыццаці калясках да бернардынскага кляштару, сындыкам10 якога ён быў, і са сваім дваром цалкам увесь заняў, апрача колькіх келляў, дзе ледзь змаглі мніхі змясціцца. Сам князь спыніўся ў келлі гвардыяна11, як у болын прасторнай, але ўначы ў ёй ледзь кату прайсці можна было, бо апрача князя покатам ля яго ляжалі пан Міхал Рэйтан, Бургельскі, шатны, айцец Ідзі, што быў вялікім экзарцыстам12 (а як князь моцна баяўся злых духаў, дык прасіў яго, каб у келлі побач спаў), ды яшчэ Непта, вялізарная
КНІГІ ОНЛАЙН
