XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
- Я ведаю, брацс, сказаў ён, твас рашэнне! Няхай цябе Бог падмацуе ў ім; я цябс зычліваю капланскаю рукою богаслаўляю!
Я ўкленчыў. Ён перажагнаў мянс, абняў за галаву. Мы прачыталі «Те Deum laudamus»2, вышлі праз закрыстыю на клашторны калідор і
‘ анімуш дух, душа, натура, харакпіар.
2 sine missa без права адпускаць (грахі).
1 «Те Deum laudamus» «Цябе, Бога, хвалім».
118
Ігпат Ходзька
пакіраваліся ў маю келлю.
Я склаў без ладу, але й без жалю і нават з нейкаю пацехаю маю вопратку і паясы ў куфэрак.
Гэта, ойча, кажу, нясі да сябс, аддаю ўсё ў тваё распараджэнне.
Нс, браце, адказвас ён мнс, занясём куфэрак у закрыстыю, бо ўжо гэта ні маё, ні тваё, а ахвяра твая Богу, які думкі й сэрца тваё бачыць. От цо ест!
Dictum factum\ Куфэрак апыпуўся ў закрыстыі, а я, развітаўшыся з ксяндзом-кусташам, пайшоў адпачываць і бсз усялякага жалю і нараканняў найспакайней заснуў.
ПАПАСІЗАЎВАПМАРЦША
XVI
Ужо чацвёрты ці пяты дзснь як мы выехалі з кляштару і гіры Барабапіы і Эліяшы1 чародка павялічвалася, Аніводзін маёнтак ці фальварак нс адмовіў нам барана; у маім гаманцы да дукатаў нана ротмістра дадалося колькі бітых талсраў і залатовак. Паўсюль мянс прымалі ласкава, адорвалі ахвотна і зычліва, наўсюль бачыў пачцівых і пабожных паіюў ды іпляхту, паўсюль мяне частавалі сардэчна, што ад’язджаць часам нс хацелася, і анідзе япічэ нс сустракаўся з нсдавяркамі ды распуснікамі, пра якіх згадваў ксёндз-гвардыян.
Псраехаўшы ў Мікаласве Нёман, цягнуліся мы гасцінцам. Папасы нашыя заўсёды былі пад адкрытым нсбам, калі нс ў маёнтку якім.
Навошта нам карчма? казаў Марцін. У нас заўсёды маецца з ласкі дабрадзеяў дарожны запас: і бараноў напасьвім, і самі падмацусмся, і пічога не заплацім.
Дык мы хацелі, як звычайна, мінуць карчму, да якое пад’язджалі, але, заўважыўпіы ля яе іпыкоўны экіпаж, які, відаць, нс змог пралсзці праз вароты стадолы; а ў стадоле шмат было калясак і коней. Дык, зразумеўшы, што гэта нейкі пан заехаў па абед, я вырашыў і тут пажабраваць, на што і Марціп згадзіўся; мы спынілі нашыя вазкі побач з папскім экіпажам. Заўважалі мяпе прыгожыя папяты: хлопчык-падростак і дзяўчынка; яны выбсглі з карчмы, а за імі іхмосці бацькі выйпші. Паважнас спадарства, нічога нс скажаіп.
-Laudetur Jezus Chrystus!2 сказаў я, кланяючыся humilime3.
In saecula saeculorum\ адказаў Магніфікус, як пасля даведаўся, стараста. Занялі мы карчму, ксёндз-квесгар, і нс зайсці!
Гэта нястрашпа, дабрадзею! Я пе на папас заехаў сюды, адііачнуць толькі мае канякі, і пацягнуся далей.
' Ііарабаш і Эліяш бараны-правадыры.
1 Laudetur Jezus Chrystus! Слава Ісусу Хрысту!
3 humilime нізка.
4 In saecula saeculorum Ца векі вякоў.
Ігнат Ходзька
Ды, можа, змссцімся як-небудзь. Твас вазы могуць пастаяць перад карчмою, а коні сярод маіх і мой фураж з’ядзяць; самога ж вашэця на напі дарожпы абед запрашаю. Заставайся дзеля кампаніі, квестар!
Ахвотна падпарадкоўваюся Яснавяльможнаму нану, толькі ці не нараблю клопату?
Аніякага, аніякага, адказала папі.
Дык я і застаўся, хоць Марцін і крывіўся, узяўшыся вынрагаць коней; але калі на загаду старасты ягоныя конюхі пачалі дапамагаць старому і калі пачуў панскі загад, каб і консй, і яго добра пакармілі, а фарэйтары каб пільнавалі наіпых бараноў і вазы, дык паласкавсў і хутка пабратаўся з усімі.
У карчме ўжо быў накрыты стол, а пакуль паставілі сжу, сгарасга, пачаўіпы з пытаппя, якое звыкла і паўсюль мне задавалі: «3 якога кляіптару Пан Бог паслаў?», задаваў іншыя, аірымліваючы ад мяне прыветлівыя і дасціпныя адказы, бо, відаць, прызвычаіўся да квестаравых жаргаў. Як умсў, не здаваўся, і ўсміхаўся пан, а нават і пані, бо я, памятаючы інструкцыі ксяндза-гвардыяна, умсў трымаць язык за габітам; урэіпцс наставілі нятую талерку, і мы селі за стол.
Будзсш галодны, ксёпдз-квестар! сказаў стараста; абсд дарожны, лёгкі, бернардынскае порцыі не будзе, бадай, толькі булён і смажаніна.
Deo gratias', дабрадзею! Навошта ж болей?
Які ж смачны быў булён з індыка. Пані старасціха двойчы мнс падлівала. Падмацаваўся выдатна.
Далі смажапіну. Былі гэта чатыры рабчыкі, відавочна, дзеля бацькоў і дзяцсй па адным.
Вось нраблсма, кссндз-квестар! Рабчыкаў чатыры, а пас пяцёра.
Падмацаваўіпыся з ласкі спадарства такім выдатным булёнам, я пе хачу нічоі а болей, абыдуся без рабчыкаў.
He, нс, так быць не можа. Пачакай, Carissime!1 Бачу, ты чалавек бывалы і адмысловы квесгар; відаць, і ў школы хадзіў?
«Ого, падумаў я, нешта падобнас было ў ваяводы».
А як жа, Яснавяльможны ііане! Аж да паэтыкі inclusive, а альвар3 грыз на памяць як рэпу.
Пэўна ж, вучыў і арыфметыку?
Вучыў і арыфметыку, але стаўшы квсстарам, практыкую толькі складашіе і множанне, іншыя дзеянні мнс нс всльмі патрэбныя; пра дробы й слухаць нс хачу, ніколі іх цярпець не мог, тым больш цяпер, калі цэлых бараноў нрапіу.
«Вось, зпоў падумаў сам сабе, жартуючы, і вуду закінуў у панскі агарод. Пунктуалыіа выконваю інструкцыі ксяндза-гвардыяна. 1 Іабачым, што вывуджу».
' Deo gratias Богу дзякуіі.
2 Carissime Найдаражэйшы.
2 Лацінская граматыка, ііапісаная партугальскім езуітам Эмануэлем Альварасам.
120
Ігнат Ходзька
А ты пакажы, сказаў стараста, сваю навуку, падзялі гэтыя чатыры рабчыкі на пяць асобаў, але без дробаў, калі іх цярпсць не можаш, гэта значыць, нс рэжучы, але каб усім пароўпу дасталося; калі здолееш гэта, я скажу, пгго ты зух і што квестар re et nomine'.
Няма пічога лягчэй, дабрадзею, толькі б мслі ласку згадзіцца з тым, як я падзялю.
Урачыста абяцаю, зноў сказаў сгараста, і за сябе, і за жонку, і за дзяцей. Алс бсз нажа, ксёндз-квестар!
I не крану нажа. I, падсунуўшы бліжэй да сябе паўміску, я ўзяў у руку відэлсц ды так дзяліў:
Ягамосць дабрадзей, еймосць дабрадзейка і рабчык гэта ірое; паніч, паненка і рабчык гаксама трое; квсстар і два рабчыкі зноў трое.
Брава! крыкнуў стараста, шчыра смеючыся. Тос ж самае і папі старасціха. Згаджаемся з дзяльбою! Выдатпа!
Але я пе згаджаюся, кажу. Рабчыкі застануцца спадарству, а ў якасці індэмнізацыі2, калі Яснавяльможны пан дазволіць, вазьму гэты пірог сабе, а кляіптару тпто пап захоча і мае ласку даць.
3 найвялікшаю ахвотаю і першае, і другое ахвяруем табс, Carissime, пры ўмове, што па міласціну для кляштару прыедзеш да пас. Да дома майго адсюль пяць міляў. Дарогу загадаю, каб патлумачылі твайму фурману, а клопаты ўзнагародзяцца добраю квестаю. Згода?
Згода, Яснавяльможпы панс! Мнс ўсё роўна. Дзе еду, там еду, голькі б да дабрадзеяў трапіць.
Хутка развіталася са мною гэтас шляхсгнае спадарства, і мы паехалі за імі.
Ну што, мой ягамосць, сказаў мне Марцін, авечак з сабою стараста нс мсў, дык мусілі далучыцца кампаньёны да ротмістравых дукагаў?
He, нічога не далучылася, але стараста запрасіў мянс да сябе і абяцаў шчодра ўзнагародзіць. Фурманы павіпны былі патлумачыць іабс дарогу.
I патлумачылі. Але ж всдасш, мой ягамосць, абяцанка цацапка! Хто ведае, як там далей. Мне штосьці здаецца, казаў Марцін, вытрэсваючы табаку з ражка, што ягамосць не здольны на квсстара. Скажы мне, напрыклад, як ты просіпі бараноў?
А навошта мпе прасіць? Як ужо квсстар уваходзіць у хату, дык пачцівы гаспадар ведае, што ён збірас міласціну, звычайна, бараноў для свайго кляшгару.
Э-э! Ці ж так ірэба, мой ягамосць?! He пацешыць ксяодза-гвардыяна наша квеста, а ягамосць зноў станепі канапарам.
I чаго ты хочаш? Усяго некалькі дзён едзсм, а ўжо масм дзесятак авечак.
1 re et nomine фактычна і фармальна.
1 індзмнізацыя узнагароджаппе выдаткау.
Іінат Ходзька
121
Што гэта зпачыць! Шго гэта значыць! Нябожчык ксёндз Яцак, з якім я чатыры гады ездзіў, за гэты час ужо б капу назбіраў. Няраз бывала, шіо мы з аднаго двара па дзесяць авечак выгапялі, якіх ён альбо сваімі жартамі вымантачыў, альбо ў эльбацвэльба' ці марыяш выйіраваў. Бо ў яго заўсёды было сорак і туз казырны2. Меў ён дзеля гэтага, як сам казаў, нейкага інклюза?. Л ягамосцю па адным барану адшкадоўваюць, аж глядзсць балюча. А нра пткатулку і ежу, калі б я не памятаў, дык давялося б і зубы на паліцу пакласці. Ці заўсёды, ягамосць, закусвасш пасля гарэлкі?
А як жа! З’ядаю кавалачак хлеба. Усс так робяць?
А вось, ягамосцю, кссндз Яцак рабіў не іак; ён, бывала, казаў: «Вып’см гарэлкі, а цэлым бараном закусім». Вось і баран ёсць. Альбо, бывала, просіць якоіа папа размяніць таляра на дробязь; ну дык пан лёгка згаджаецца, дастае гамансн і адлічае дробязь за таляр; а ён: «Дай жа дабрадзею, і бііы таляр, каб я меў чым за дробязь заплаціць». Вось і таляр ёсць. Калі ў якім маёнтку быў млын, дык ён прасіў дазволу бсз платы змалоць дзежку жыта. Ну хто ж адмовіць у гэтым? «Мялі, ксёодз-квестар, хоць дзвс». «Ды хоць адну, калі мне яс дасі, дабрадзею!» Вось зноў хочаш нс хочаіп мусіў пан гаспадар даць жыта.
А раз прысхалі мы ў піляхецкую ваколіцу блізу П:інска. «Шляхта, казаў мпе ксёндз Яцак, калі яшчэ пад’язджалі, няшмат гадус авечак і сама кажухі купляе, але затое шмаі тлустых свіпсй жалудамі выкормлівас, бо любіць каўбасы і сала, дык мусіць мсць добрыя запасы. Убачыш, вашэць, як я ў іх вазьму».
ІІасля «Пахвалёнага» і пачосткі назбіралася ў тую хату, дзс мы спыпіліся, пімат суседзяў; гатаваўся круппічак у некалькіх місках, мы падмацаваліся добра. Праўду кажучы, ксёндз Яцак любіў узяць чарку; смакуючы другі ці трэці кубак:
Добра мне тут сярод вас, панове браты шляхта! сказаў ён. Я здаровы, ужываю з ваіпае ласкі дары Божыя, а там, у кляштары, бяда! Гора вялікае!
Што ж там такое? пытаюцца.
Хвароба, пагібельная хвароба!
Якая? Ліхаманка? Пошасць?
Ой пе такое ліха, горпіас. Усе ад гучнага спеву ў хоры пазрывалі сабс грудзі і цяпср кхі, кхі і нііпто не дапамагае. ГІан доктар Эмс, лекар князя, усяму канвенту паабяцаў сухоты, калі нс будуць неадкладна ратавацца. Ды бяда ў тым, што ні ён, ні аніводная аптжа такіх лекаў нс мае: простых, але д’ябальскі, як ён кажа, дзейсных.
I што гэта за лскі?
' эльбацвмьб (з ням. hath zwolf) гулыія ў карты.
7 У арыгінале tuz kozerny беларусізм.
3 інклюз чароўны прадмет, талісман.
122
Ігнат Ходзька
Трэба насіць на грудзях шрот} тоўсгага сала, ды такі, каб усе грудзі закрываў.
Але ж гэта цяжка, сказаў нехта.
Цяжка, то цяжка, але здрова!
Дык паклікаў мянс ксёндз-гвардыян і сказаў: «Едзь, вашэць, ксёндз Яцак, да братоў шляхіы пінскае. Увесь свет всдас, што гэта людзі пабожпыя ды пачцівыя і сябры берпардынаў, няхай жа нас ратуюць». A калі я ўжо быў на возе, дадаў япгчэ: «Памятай, вашэць: мерай сала на грудзі, бо так нам пан доктар казаў, і вяртайся хутчэй, бо мы паўмірасм». Ратуйце, папове браты! Асабліва еймосці, як сёсіры розных пабожных брацтваў. За гэта ўвесь наш канвент і няварты павагі ваш слуга ксёндз Яцак, убогі квестар, нра аніводную ў малітвах не забудзе, дык пасля доўгіх гадоў жыцця ўсе як па рэестру ііа неба іюйдзеце.
КНІГІ ОНЛАЙН
