XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Меа culpa! Меа culpa! Меа maxima culpa!3 прамаўляў са скрухаю, б’ючы сябе ў грудзі, пан Станіслаў, але няхай жа не называе мяне стрэльчыкам. Аман.
Пасля ён падняўся і паходжваў, падкручваючы вус і пазіраючы на дарогу да Ушачаў.
А я ўпершыню добра прыглсдзсўся да постаці нана Сьвсбоды. «Мілы Божа! падумаў сам сабе. He ведаў чалавека шамбеляніч, а начаў з ім справу, пэўна, фатальную для сябе».
Пан Сьвебода быў нсвысокага росту і крыху пакульгваў па правую нагу: на нейкім сойміку яго падстрэлілі ў пягку. На ягоным твары д’ябал (як гаворыцца) гуляў у трышака: пабіты воспаю ды знявечаны некалькімі шрамамі ад палаша. Калі яшчэ, узняўшы Гарасіма, надаваў свайму твару ваяўнічы выгляд, пйіяхта ўцякала ад яго, як ад васіліска. Клубоў пан Станіслаў зусім не мас, так што партупея для палаша на ім нс трымаецца і ён мусіць яе на пас прычапляць, а пас на цсмныя гафткі прышпільваць! Алс ж за тое плечы! Як лава, а рука, як рыдлёўка! Як пацісне ад усяго сэрца!.. У паядынку б’ецца з наскоку і прысядаючы, чаму выдатна данамаіае папсаваная нага. Пра свае шрамы на ілбс і твары апавядаць не ліобіць; адказвае коратка: «Пляжыў я, нляжылі і мяпс».
' вульнэрарыюм прызначаны дзеля перавязкі ранаў.
2 рэмэдыюм лекі.
1 Меа culpa! Меа culpa! Меа maxima culpa! Мая віііа! Мая віна! Мая вялікая віна!
Ігнат Ходзька
9.3
Хутка мы ўбачылі шэсць вершнікаў, што скакалі да пас не гасцінцам, а праз нівы і лугі, канавы і платы.
Дрэнь справа, папс браце! сказаў пан Станіслаў. Ужо, здаецца, нсцвярозыя: ляцяць наўпрост, нібы іх, даруй Божа, шатан падганяс, і, можа, усс разам на мяне накінуцца. У такім разс я абапруся на крыж і крыжам іх перажагнаю; а ты, панс браце, пільнуй гыл.
Аднак сталася не гак. За пару дзесяткаў крокаў усс спешыліся, і толькі адзін іпамбсляніч выханіў шаблю і без памяці кінуўся на папа Станіслава. А гой вырваў з зямлі Гарасіма і рушыў упрысядку; а калі раптоўна ўзпяўся і вельмі моцна секануў... зазвінела ў паветры і адляцсла шабля іпамбеляніча, а ёп сам з імпэту распластаўся на зямлі.
Ну што, панс брацс! сказаў нап Станіслаў. Уставай! На плячах крыжа рабіць не буду1.
Пагодзімся, пане надчашы! -сказаў, падымаючыся, шамбеляніч.
Згода, згода! крычалі ягопыя секунданты. Маеш сатысфакцыю, панс падчашы!
Згода, панс Станіславе! сказаў і я.
Ну то няхай сабс і згода, паўтарыў пан Стапіслаў, хаваючы Гарасіма ў нохвы. А другі раз, папе браце, пе зачапляй стрмьчыка, бо Вашэці настрэляе.
Мы зноў крыкнулі: «Згода!» Праціўнікі абняліся, і ўсс сяброўскім гуртам, дзякуіочы Богу, іпто абышлося бсз крыві, вярнуліся ў мясіэчка.
СОЙМІКАВАЯ СЕСІЯ
VI
Пан ваявода ўжо паслаў шукаць мяне ва ўсе бакі; алс калі я з’явіўся да яіо і патлумачыў прычыну свае адсутпасці, калі прыйпюў і пап Станіслаў, дык ён абпяў нас абодвух і павіншаваў з вікторыяй.
Мы ірапілі на самы consilium hellicum2. Тут ужо быў пан падваявода Корсак, нан Рудаміна, пан Шырын, пап Падвінскі і яшчэ колькі нрыхільнікаў ваяводы. Пасля ўчараіпняга эксцэса, калі падобнае репсйійт' магло паўтарыцца, на думку ваяводы і асобных паноў, што сабраліся на раду, нсабходна размясціць міліцыю па могілках блізу касцёла і паставіць варту ля дзвярэй.
Ужо нават сказаў мне ваявода:
Святы ойча! Ляці да Пякарскага, няхай вядзе войска з усім рыштункам ў мястэчка... капэла наперадзе.
А хто ж будзс соймікаваць? абазваўся пан Падвінскі. Бо, мосці ваявода, ані пан падкаморы, ані хто-нсбудзь са шляхты з ягонае нартыі, ані нават я сам не ступлю нагою ў касцёл, калі ён будзе аточаны войскам.
1 Гэтыя словы напісаны па-беларуску.
1 consilium bellicum вайсковую нараду.
3 periculum небяспека.
94
Ігнат Ходзька
Хоць бы Яснавяльможны пан і адкрыў соймік, і абраў паслоў, алс гэта будзе ні лсгітымпа, ні дзеля панскага гопару, а нядобрая слава, якая ўжо і так пашырасцца сярод шляхты, піто Яснавяльможны пан хоча дзейнічаць рэпрэсіўна, спраўдзіцца, і ўжо пасля гэтага нічога нс выправіш.
Што ж рабіць, святы ойча?
Дзейнічаць, мосці дабрадзсю ваявода, як налсжыць пшяхетнаму сенатару і галаве ваяводства, але не забываць і пра асцярожнасць. Панраўдзс, заўзятасць праціўніка вялікая, алс, аднак жа, учараіпні стрэл зроблены нс па іхняму, перадусім, загаду, бо ішіяхстныя і прысгойныя грамадзяне да такое акцыі цалкам нс здольныя, і крыўдзіць іх той, хго іак думас пра іх; а ўвогуле, у нашас пачцівас шляхты і хрысціяпскіх наноў болей галасу, чым злосці...
Л карацсй кажучы, святы ойча?
Карацей кажучы, ідзі пап смела ў касцёл і займай сваё сснатарскае stallum; кліч да сябе ўрадоўцаў зсмскіх і адкрывай соймік. Падабраныя і выпрабаваныя прыяцелі аточаць папа і нічога не варта палохацца.
Згадзіліся ўсе з гэтаю мудраю радаю пана пісара, а пасля прамовіў да пас з панам Станіславам ваявода:
Свягыя айцы! Выберыцс сго іпабляў надзейных і разважлівых ды пасадзіце іх блізу вялікага алтара; а як выканаецс ўсё, васан, пане Стапіславс, заставайся за камандзіра, а вашэць, святы ойча, вяртайся сюды дапамагаць мнс.
Мы з панам Станіславам пакіраваліся да ксяпдза-прыёра дамініканаў, бо ў іхпім касцёлс мсўся адбыцца соймік, а пасля пайшлі з ім у касцёл і вынеслі адтуль з належнаю паіпанаю Sanctissimus' ў кляіптарную капліцу; затым in ordine2 кляшторных братоў лыкнуўшы на сняданак crematum3, паспяшаліся выбіраць гвардыю для ваяводы, забраўшы касцельныя ключы з сабою.
Панс браце! Панс Міхале! сказаў нан Сіапіслаў. Чаго нам дарэмна бадзяцца? Пад маёй манудукцыяй' пяцьдзесят Парчыпскіх, цэлая ваколіца; хлопцы, як дубы; я займу з імі прэзбітэрыю5; ручаюся, што яны стрымаіоць запончыкаў і што ніхіо, апрача ваяводы і ўрадоўцаў і носа за краткі6 пе паткнс.
Dictum factum1. Я начакаў паўгадзіны на могілках і ўбачыў нана Станіслава, які вёў сваіх грацыялістаў8. Гарачы гультайскі бігас, якога на сняданак цэлы кацёл з’елі, і гарачы мёд, якім іпчодра запівалі,
1 Sanctissimus Святы Сакрамеііт.
2 in ordine тут: у кампапіі.
3 cremation тут: моцііага (гарэлкі ці мёду).
1 манудукцыя тут: пад маёй рукою, пад маім кіраўніцтвам.
■ прэзбітэрыю частка касцёла, дзе знаходзіцца вялікі алтар. якую ў часе набажэнства займае духавенства.
‘ краткі брама з металічных альбо драўляных прутоў.
7 Dictum factum Сказана зроблепа.
‘ грацыялісты нахлебнікі, пенсіянеры.
Ігнат Ходзька
95
зачырванілі іхнія твары і насы; ідучы паважна, яны толькі выціралі тлустыя вусы і спацслыя чупрыны.
Нашыя праціўнікі, выскокваючы з двароў, крычалі
Сьвебодчыкі! Куды вы, сьвебодчыкі?
Парчынскія назіралі па іх з-пад ілба, як мядзведзі, і спакойна цягнуліся; але паспрабуй да іх падыдзі!.. Альбо зачапі!.. Як стукне які!..
Пасадзіўшы іх паводле інструкцый пана ваяводы блізу вялікага алтара, я адчыніў наспсж дзверы касцёла, але замкнуў фортку закрыстыі і схаваў ключ за пазуху, каб на ўсялякі выпадак мець волыіы пілях дзеля рэйтэрады. 11ан Стапіслаў застаўся за камандзіра, а я пайшоў паведаміць ваяводзе.
Пасля ўсе мы рушылі ў касцёл.
Пап ваявода магніфіцэптарам1 выйшаў і, даліпан, па-панску. Кун іуш гранатавы2 з саеты, як атласны, са шнурамі і кутасамі залатымі; жупап шоўкавы, запшілены над горлам карбункулам\ які каб брат іпляхціц меў, дык хлеба па ўсё жыццё; багаты пас у карпіпую луску, аж золата цякло з фрэнзляў; нарэшце, блакітная стужка Бслага Арла і зорка на грудзях ды палаш у похвах з яшчуру4 і залацістае бляхі. Усё гэта да пскнае фіі уры нана ваяводы выдатна пасавала. Нан шчуплы, алс нс худы, бслатвары, валасы падстрыжапыя, аднак брытваю яму лоб нс голяць, бо і фрызуры, і наголсныя лбы выходзяць ужо з моды; вочы блакітныя, вусы венгерскія, вопратка кароткая, боты, як улітыя. I калі іак выстраены ды ў добрым гуморы падсунецца хвацка да якос кабсткі, дык расце як на дражжах дабрадзейка, а напі ваяводзіна бсзупынна табаку ўжывас.
За панам ваяводам іпілі напіыя прыяцелі і земскія ўрадоўцы; я за імі вёў circiter" трох сотняў чалавек іпляхты, якія, як і сьвебодчыкі, пасля бігаса і паленага круппічку6 былі добра паднітыя. Як мог супакойваў іхняе гарлаташіе, граміў выхвалянні; і слухалі мяпе, бо ведаючы амаль кожнага de nomine el cognomina1 i забяспсчваючы ix шчодра, я здабыў сярод іх вялікую кансыдэрацыю*.
Падыходзячы над касцёл, мы пачулі там страшэнны шум; калі ж меліся ўвайсці, Юпоша, знаёмы нам запончык, закрычаў на ўсё горла:
Калі пас ваш Твардоўскі (так яны празвалі пана Станіслава, здзскуючыся з ягонас кулыавае нагі) не пускае за краткі, то мы вас ў касцёл не пусцім і замкнём дзверы перад посам.
I праўда, ён зачыніў касцельныя дзверы і заваліў іх знутры.
1 магніфіірптарам вельмі добра, раскошна.
2 гранатавы цёмна-сіні.
3 карбункул чырвоны гранат.
' з яшчуру з шагрэневае скуры.
1 circiter блізу.
” Грэтая гарэлка з мёдам і прыправамі. (ІІрыпіс аўтара).
7 de nomine et cognomine імя i мянушку.
s кансыдэрацыя павага, пашана.
96
Ігнат Ходзька
У касцёлс яшчэ болыпы ўзняўся галас. Мы баяліся, каб не закрывавілі дому Божага. Алс нс всдалі панове запопчыкі, што ў мяне ў кіпіэні ёсць спосаб увайсці ў касцёл і бсз іхняс ласкі; я аддаў ключ ад закрыстыі ваяводу.
Святы ойча! Маепі розум, сказаў ён.
Я хацеў нагадаць яму пра інфіму, але, уласна, нрыйшло на намяць, што на мне палевы а гласны жунан.
Мы раптоўна апынуліся ў касцслс сярод напіас сьвсбодчынскас грамады. Запончыкі obstuperunt', убачыўшы нас, як з неба зляцелых.
Здрада, здрада! крычаў п’яны Юноша. Твардоўскаму д’ябал дапамагае!
А ты, ерэтык пракляты, закрычаў я. імкліва набліжаючыся да яго, у доме Божым пра д’ябла ўспамінаеш! Чакай, іду зараз да дамініканаў і распавяду ім пра тваё блюзнерства. Яны цябс праклянуць, а мы спячэм на вогнішчы, як рака. Бо ж, мосці паіюве, касцельнае скляпснне на нас упадзс, калі будзс сярод нас гэты недавярак. Прэч з дому Божаі а! Прэч!
I смсла прайшоўшы па касцёле, адсунуў завалу і адчыніў дзверы, нібы дзеля выгнання Юношы; ды ён, аблаяны нават сваімі, прыціснуў вушы і схаваўся дзесьці пад амбонам. А тым часам праз адчыненыя дзвсры ўваліліся гуртам нашыя, а сярод іх бэшчаныя без міласэрнасці Сяліцкія, Нарніцкія з прыхільнікамі, што транілі пад касцёл тады, калі нерад дзвярыма стаяла наіпая разгневаная піляхта, якая абвінавачвала іх, як ініцыятараў учынку Юнопіы, хоць яны і нс прысутнічалі.
КНІГІ ОНЛАЙН
