XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Пап Падвінскі схапіў за карак занончыка.
Ідзі спаць, п’яніца, сказаў ён, штурхаючы яго ў каморку. Пане шамбеляніч! Я разбуджу падкаморага, калі не супакоіш гэтых дэбашыраў. А мпе: Папе маршалку! Зрабіў сваё, дык няма чаго табе тут больпі чыніць.
Я адразу выйшаў; на вуліцы дагнаў мяне пан пісар.
Пане Міхале, сказаў ён, я выбавіў цябе з клопаіу: ці не д’яблы прыслалі цябс з іакою прапановаю, калі я схіляў да паяднання, каб выйі’раць нашу (вядома, ваяводскую) справу? Дзсля гэтага толькі я і быў сярод іх.
Пазпаў я ліса, алс падзякаваў і за сябе, і за ваяводу.
Можа атрымаецца ўладзіць справу нана Станіслава з шамбелянічам, калі за ноч выйдзс хмсль з галавы. А вапіэць няхай намаўляе падчашага.
Цяжка гэта будзе, адказваю.
Ну, то як сабе хочаш, зрэпіты. Часам і някспска, калі зухаватага маладзёна крыху павучаць. А ваяводзе скажы, што я шчыра нрацую па карысць ягопых ііттарэсаў.
«Бадай столькі, колькі кот наплакаў», надумаў я сам сабе. Сардэчна развітаўшыся, мы разышліся.
Пан Станіслаў, цешачыся ўдалым пасольствам, дзякаваў мнс амаль плачучы.
Пане брацс! Пане Міхале! сказаў ён пасля. Я іду зараз да дамініканаў на няшпоры5, а пасля спаць; бо на досвітку нам трэба быць на конях; і ты, пане браце, пастарайся адпачыць, бо заўтра я цябе summo mane6 пабуджу.
Аднак мне пе было часу думаць пра адпачынак: пан ваявода паслаў па мянс і загадаў ісці з ім да пана Рудаміны, які занрасіў яго на вечаровую гуляпку.
' Запонскі тракт сёнпя ў Барысаўскім павеце Мінскае губерні, даўней быў заселены дробпаю шляхтаю, слаўпаю колісь у соймікавых бойках. (ІІрыпіс аўтара).
2 граваман пашкоджанне.
1 маніфестую падаю скаргу.
' nego activitatem адмовяць удзелыіічаць.
5 няшпоры вячэрпяе ішбажэнства.
6 summo mane рапіцою.
Ii lia r Ходзька
89
ВЕЧАРЫНКА
IV
Ідучы вясёлаю грамадою па мястэчку, мы розныя чулі кампліменты. Амаль ва ўсіх шьшках гучала музыка: бо і я падзяліў нашу капэлу з дваццаці чатырох чалавск на нскалікі частак ды развёў па шляхсцкіх кватэрах, і нан Сяліцкі меў сваіх музыкаў, і з дзесятак жыдкоў з цымбаламі нрывалаклося па соймік. 3 досведу яны ведалі, што не зберагуць цэлымі бародаў і пэйсаў; але зналі таксама і тос, шго кішэні будуць поўныя карончыкаў.
Шляхта гарланіла, спявала і піла; калі мы ішлі ля сваіх выскаквалі з хатаў ды крычалі: «Віват, пан ваявода полацкі, віват!» Хапалі пры гэтым ваяводу на рукі і падкідвалі ўгару. He пярэчыў таму ваявода, паадварот, кожны раз выпіваў па кілішку мсду за здароўе братоў піляхты і сяброў.
Але калі мы міпалі дамы, заселеныя супрацьлсглай паргыяй, дык мы чулі пратэсты; аднак на ўсё тое мусілі нс звяртаць увагу. Алс вось выскачыў з аднаго дзядзінца, дзс пілі запончыкі, нсйкі вісус, ссунуў шапку набакір, стаў псрад ваяводам і іак дэкламаваў:
Пане Ваявода!
Што то за мода?
Ці можа быць згода?!
Жаўнераў збіраеш, Шляхту пажыраеш!
Зараўло за ім усё зборышча: «Шляхту пажыраеш! Шляхту пажыраспі!» Пап ваявода, пе адказваючы, пайшоў да іх на дзядзінец. Усе глядзслі, што з гэтага будзе? Ёп зачарпнуў медным кубкам мёду з цэбра і, паклапіўшыся ўсім, сказаў:
Святыя айцы! П’ю за здароўе вельмішаноўных братоў інляхты запонскага зракту. Віват!
Віват! зараўла іпляхта. Віват, ваявода полацкі! Віват!
I, забыўшыся пра всріп, таксама падхапілі ваяводу на рукі ды падкідалі ўіару, не псрастаючы крычаць «Віват!»
У нас ніколі ў сэрцы злосці няма!
А мы зразумелі, пгго всрш гэты склаў пан Рэвут: ён гадунсц Scholarum Plantin', да яіо з усяго ваяводства, як да лекара па рэцэпты, едуць па прамовы і выступы, а ён сыплс ўсім як з рукава.
Шчасліва адолеўшы ўсс пераіпкоды, мы такі дайіплі да двара пана Рудаміны, які нас з сваімі валторпамі і шмаглікім почтам сяброў сусірэў на вуліцы. На вячэру ў яго былі не марцыпаны, а сталы honeste2 застаўлсныя. Зразы, разнастайная квашапіна, колькі суппіцаў з булёнам, а смажанае дзічыны guan Ulas3, аж стол угінаўся. Пан Рудаміна
' Scholarum Piarum піярскае школы.
’ honeste годным павагі чыпам.
3 quantitas колькасць.
90
Іпіат Ходзька
паляўпічы; перад соймікам ён палюс шэсць тыдняў. Смажапае мяса ласёў і казуляў, дзічыныя галовы і шынкі, лапы мядзведзяў займалі сярэдзіну аграмаднага стала; а зайчаніны і рознага птаства па шырокіх алавяных бляхах горы накладзены; апрача гэтага ў асобных місках аладкі да зразаў і да булёну. Пачаставаўіпыся старою гарэлкаю, мы пачалі падмацоўвацца, запіваючы тлустыя кавалкі выдатным мёдам-грайняком, поўпыя фляпікі якога стаялі на комінс. На мссца пустых місак і паўміскаў ставіліся іювыя, поўныя; іх зноў анаражнялі, бо пімат люду было каля стала і ўсё павялічвалася і павялічвалася наша кампанія. Але кухня папа Рудаміны перамагла, нарэшце, наш воўчы апстыт, Пасля трэцяе і чацвёртае перамены ўжо некранутымі забралі стравы са стала, а пан ротмістар заіадаў падаць віна і пачаліся віваты.
Пан ваявода in casu necessitatis' нс хаваепца ад кілішка, але рэдка каму ўдалося яго спаіць. Ва ўласным доме, калі частаваў гасцсй, мсў заўсёды колькі бутэлек вады, зафарбаванас віном, і я спрытна наліваў з іх ваяводзс; але калі аднойчы злавіў нас пан падваявода Корсак, мусілі мы кіііуць гую штуку, бо ўсе давсдаліся пра яе; цяпер volens nolens2 ён п’с сапраўдны напой; а калі так нап’ецца, што яго да ложка вссці трэба, дык я маю прыгатавапыя колькі сурвэтак і міску з халоднаю вадою; мы абкладаем змочанымі сурвэткамі галаву. 3 гарачас галавы пана ваяводы пачынае ісці пара, алс адначасна і хмсль выходзіць. Probatum', што такім чыпам можна іройчы напіцца і нрапвсразсць; а пішу гэта дзспя ўласпас памяці і propter utilitem publtcam\
Дык пасля вячэры пілі мы ў папа Рудаміны lautissime5; пасля кожнага вівату залпам да дна, ігралі валторны і дзяўчаты вссела спявалі хорам:
Выпіў, выпіў, не пакінуў -Гу-га! Нс пакіпуў!
Хай бы Пап цябе блаславіў Гу-ra! Цябе блаславіў!
А пасля заспявалі курдэша6 і чумадрыху. Вытрымаць ужо было пемагчыма. Чумадрыха гэта мелодыя з запалам: заткнуўшы палы за пас, пахапалі нашы браты дзяўчат ад валторнаў ды ў скокі.
Я гэтак зрабіць не мог з-за прэзентабельнасці ваяводы, аднак жа хоць на мссцы, але падскокваў: бо і ў гапаве шумела, і, скажу, далінан, цяжка было стрымацца. Сам ваявода, надзвычай пацешаны, поўны гамансц кінуў на валторну, а па яіоным прыкладзс столькі таляраў і злотых пасыпалася, што цяжка і палічыць. Жмснямі дзяўчаты збіралі грошы; бо і заслужылі! Няхай ім... Пан Бог дапамагае!
' in casu necessitatis у патрэбе.
1 volens nolens хочаш пе хочаш.
1 Probatum заўлажапа.
4 propter utilitem publicam з прычыны публічнае карысці.
5 lautissime даволі шмат.
6 Спгарая застолыіая песня.
Ігнат Ходзька
91
Усё адначасна: і спевы, і скокі, і віваты, і крыкі. Гу-га! Гуло як ў гаршку і разносілася ад нашаіа двара па ўсім мястэчку; была ўжо позпяя поч, калі два выстралы прагучалі ў нас пад вокнамі. Пасыпаліся шыбы, a на валіонах, нібы хто гарохам сыпануў, гранкулькі. 1 Ісрапалохапыя дзяўчаты жахліва закрычалі; мы загукалі: «Езус! Марыя!» і застылі як укопаныя... Рашам нехта закрычаў:
Хапай эксцэсантаў!'
I мы гуртам выскачылі ў сад, куды выходзіла пабітае вакно, ды разбегліся ва ўсс бакі. Але што? Ноч цёмная, хоць вока выкалі, і дождж пачаўся спорны; ногі ва ўсіх няцвёрдыя, а на слізкай зямлі кожны то падаў у градку тварам у балота, то лоб аб дрэва расквашваў, аднак падымаўся і лётаў, нібы ў жмуркі гуляючы. Усе крычалі: «Хапай! Бяры! Трымай! Бі яго! Вяжы!» пе ведаючы каго. Хапаў адзін аднаго, a назнаўшы, адпускаў і зноў абодва палявалі. Мітусня і гам невыказальны сапраўдная вежа вавілонская.
Нарэшцс запалілі пекалькі паходняў, але і гэта нс данамагло; пасмалілі толькі дрэвы і калі 6 не дождж, дык, можа, і двор сналші б.
Сад дасгаткова вялікі, агароджаны частаколам; відаць, пейкія жлукты, стрэліўшы па нашых вокнах, пібы ў вулсй, адаразу ж пераскочылі плот, і ўжо былі далёка, пакуль мы пачалі іх шукаць; знайшлі мы толькі пад загародаю ражок з табакаю.. і гэта адзіная перамога нашае выправы.
Змокнуўшы ў часе дарэмнае бегапіны, мы сабраліся ў хаце. Пан Рудаміна ледзь тіе лопнуў ад злосці, што ў яі онай кватэры такі выпадак надарыўся ваяводзе; псрапрашаў яго, хоць і нс быў віпоўны; заўтра раніцою меўся падаваць маніфест, сам не ведаючы па каго, і, нарэпіце, пасля ўзасмных пайсардэчных экспастуляцыях2 мы выпілі яшчэ па ксліху. Дзяўчаты заспявалі ў гонар пана ваяводы:
То-то нан, то-то пан, то дабрадзей паш!
А мы, слугі ягоныя, П’ём, як і многія То-то пан, то-то пан, то дабрадзей наш!3
I , запаліўшы паходні, пайшлі мы да сваіх кватэраў.
ПАЯДЫНАК
V
Назаўтра перад узыходам сопца прыйшоў да мяне пан Станіслаў.
Пане браце! Пане Міхале! сказаў ён, будзячы мянс разаспапага. Падымайся! Коні гатовыя.
Але ж мне хутка вярнуцца трэба, бо як прачпецца ваявода, я
1 эксцэсанты уцекачы.
* жспастуляцыя настойлівае патрабаванне.
3 Даўняя гуляцкая песенька.
92
Ігнат Ходзька
ўпэўнены, адразу мяне пакліча; тым болсй, піто сёння рэасумпцыя сойміку.
Ну то, братка, праз чвэрць гадзіны будзем па месцы. Я ад маіх шпегаў всдаю, іпто пан піамбеляніч абавязкова прыедзе з некалькімі сваімі прыхільнікамі, мы нс будзсм доўга чакаць. Сама ж справа... не задоўжыцца... падзея ла Бога і на Гарасіма.
Прычапіў на пас і я сваю Эльжутку шаблю-аўгустоўку, якую атрымаў у якасці нрэзента ад папа Буржыпскага, браслаўскага старасты, зяця папа ваяводы, і мы рушылі рыссю на вілснскім іасцінцы.
Прыехаўшы на прызначанас мссца, мы аддалі коней казаку, які адвёў іх за стаю. Пан Стапіслаў дастаў з нохваў Гарасіма і ўбіў яго ў зямлю, а з кішэні маленькі скрутак, які паклаў па камепь.
Што гэта, пане Станіславе? пытаюся.
Гэта, панс браце, аржаны хлеб і павуціна выпрабаваны шляхецкі вулыіэрарыюм'. Амаль кожны шляхціц, збіраючыся на соймік, здымае ў хаце перадусім, толькі гэтым разам усю павуціну ды бярэ яс з сабою, дык ў нсспадзяваным выпадку (тут ён правсў пальцам па посе і вуспах) мас ў кішэні рэмэдыюм1, які і кроў спыніць, і за хуткі час так вылечыць, што толькі невялічкі шрам застанецца. Вашэць малады, нане браце, дык слухай мяне старэйіпага і без павуціны апіколі пс едзь па соймік. А цяпср, пакуль яны прыедуць, прачытаем ля крыжа раніпшія малітвы.
Мы ўклспчылі псрад распяццем Езуса Хрыстуса і пачалі маліцца.
КНІГІ ОНЛАЙН
