XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
He дарэмна людзі кажуць: у кабеты лепшы калаўрот у роцс, чым той, на якім ніці круцяць, і ў яс валасы доўгія, але розум кароткі! 1 авары, дай паказывай, піто называецца. Ён з Юзяй ажэніцца! Каб ён так быць на сьвеце ведаў! Каб нават і папраўдзе хацеў, і мог, узяўшы развод, ажаніцца, дык ці ж варта аддаваць яе гэтаму хадзячаму трупу! Эмігранту з катафалку, што называсцца, бо на яго ўжо даўно на тым свеце порцыя ідзе, а ён на гэтым госціць, дзякуючы толькі адпачынку.
Тым лспсй, калі хутчэй памрэ, няхай толькі, як абяцаў, апіша.
Добра васнані гаварыць цяпер «тым лепей», калі чатырма дзесяткамі гадоў ад юрлівасці цела, што называецца, і ад д’яблавых спакусаў аджагналася! Карова забыла, як целушкою была. А сама ці ж хацсла ісці за рэгента4, застаўшыся ўдавою! «Тым лепей! Тым лепей!», а хто васпані гарантуе, што ён хутка смяротны марш пяткамі прабарабаніць? Усё ж вядома, іпто і сухі вярбовы кол альбо засушаны на зіму пастарпак, што называецца, уніхні ў вільготную зямлю, дык парасткі пусціць. Так і стары распуснік, ажаніўшыся з маладою здароваю дзяўчынаю, здароў’е і жыццё з яс ў сябс псрацягнс, сам папраўляцца пачнс, а яна сохнуць будзе, як кануста, што называецца, бсз каранёў, калі іх крот падточыць. Ці ж адна гэта, паквапіўшыся на запіс, чакаючы з нябожчыка чаравікі, стаптала ногі па калена, а пазней, што называецца, ніхто з добрымі зубамі не паквапіўся па гатовы хлсб, бо той ужо сплеснсў.
Прыемна было б васнані слухаць, каб дачка, найшоўшы замуж, спявала б:
Вышчарыў зубы, Хацеў мае губы Сляпы, як лясная сава.
' П'юн від рыбы, якою славіцца Пінск іЛенчыца. (Іірыпіс аўтара апавядання).
2 Ьуч від плеценага з лазы венцера. (Прыпіс аўтара апавядання).
3 Seguo dal fine (італ.) іду ад канца.
1 Рэгент кіраўнік каінрлярыі.
72
Марцін Асорыя
А я маладзенька, а я прыгажэнька, Ой, пяшчасна мая галава.
Душыцца кашлем
Усю ночку на ложку, Ой, няпічасна мая галава.
Яго вочы запалі,
Рукі дрыжалі,
He можа лыжку ірымаць.
А я мілснькая, А я саладзснькая
He буду з дзедам спаць. Хачу, каб дні ляцслі, Калі пяма мне з ім пацсхі, Удавой хутчэй бы стаць1.
Юзя, тіс адважваючыся ў прысутнасці бацкоў, паказаць, што разумее песепьку, уцякла у сенцы, каб там вольна порскнуць ад смсху. Нані Марыля нават адчула, што вясёлая думка, сагнаўшы сй з твару маршчынкі гневу, выклікала ўсмеіпку на вуснах, а трапіўшы да сэрца, разагнала кроў, гнсвам і жалем сабраную каля яго. Ротмістар нагіаўжартам, напаўсур’ёзпа казаўдалей:
Што васпапі большае, Чым я, на Юзю мае права бо матка, а я айчым пра гэта, што называецца, і вераб’і на даху ведаюць, але чыя кароўка, таго і целя! Колісь гы, галубка, паслушэнства мнс абяцала псрад алтаром, бо Бог мяне мужчынаю стварыў ды даў яшчэ розум, дык я табе рызыкаваць пічасцем твае ўласпас дачкі і добрым імсм наіпага дому не дазволю! I загадваю васпані раз і пазаўссды: калі ў маю адсутнасць д’ябал прынясе прэзідэнта ў залсты, Юзі яму пс паказваць і як хутчэй пазбыцца яго з дому. Ужо й так людзі з прычыны ягоных наведванняў языкі аб нас чэшуць... А няхай прыедзе яіпчэ пры мне халяўкі смаліць, дык я яму, шіо называсцца, прысмалю тое месца, адкуль ногі пачынаюць расці. Так дам, што дзесятаму закажа.
Пані Марыля не настойвала па сваім, бо всдала, што калі пан Антось успомніў сам і лічыць патрэбным нагадаць ініпым, што ён гаспадар у хаце, дык з рахманага мужа раптоўна пераўвасабляўся ў пана ротмістра Пінскае брыгады, выпростваў згорбленыя шіечы, станавіўся па паўлокця вышэйшым ды так задзірліва ўзнімаў галаву, іпто не толькі вадзіць яго за нос у гэтай паставе, алс нават дастаць да носа нс было магчымасці. A кульбакаю так у зямлю стукаў, іпто, здавалася, быццам ірукат падлогі адгукаўся на плячах у слухачоў злавесным прароцтвам.
He маючы ахвоты настойваць па сваім, пані Марыля аднак, як і ўсе
' Народпая песня. Глядзі 2 том «Збору» п.Ііуйціцкага, старонка 248. (Прыпіс аўтара апавядання.)
Марцін Асорыя 73
ейныя сёстры аднае матулі Евы, у; душы думала сабе: «Ліхаштурхі ладны маёніак! Матка пані прэзідэшавай сядала 6 на першай лаўцы ў касцёле; ксёндз-нробашч ііадаваў бы ёй пацалаваць паціну пасля іміпы; ездзіла б па калясцы, хадзіла б у атласс і г.д., і г.д. Прэзідэнт, відавочна, сам будзе імкпуцца, каб не застаць мужа дома, а я, калі прыедзе, выганяць яго й нс падумаю, лспш настарацца. абы муж нра тое не ведаў. А як прэзідэнт развядзсцца з жонкаю ды з гатовым тэстаментам у руках зробіць Юзі прапанову і яна сама згодзіцца, дык і муж нс будзс супраць і г.д., і г.д.».
VI
3 падыходам вясны, калі растаў снсг і высахла зямля, нан Саросік, заняты ворывым, сяўбою яравых, назней пасадкаю ды акучваннем бульбы, рыхленнсм папару, а з надыходам лета касьбою ды жнівом, рэдка калі ўдзснь заглядаў дадому. Пан прэзідэпт, паразумеўшыся з паняю Марыляй нры спрыяппі паслужлівае суссдкі, няраз пад прыкрыццём лясочка, іпто цягнуўся з боку Ліхаштурхаў да самага ротмістравага маёптку, нешкі пракрадаўся, калі ведаў, піто пана Антося не засгане дома. Насіў Юзі ласункі ды камнлімснты, а нані рогмісгравай надлашчванні ды ўшапавашіі. Юзя з’ядала прысмакі, кпіла сабс на-свойму з камнлімснтаў і з прэзідэнта. Пані Марыля прымала ўсё за чыстую мансгу, цсшылася, быццам ёй мёдам сэрца пімаравалі, і всльмі часта забывала нра гаспадарку, абы прысушічаць пры навсдвапнях прэзідэнта. У ханс звычайна пікога з людзей не заставалася апрача сіарос кухаркі, колісь Юзіпае мамкі, ды й тая належала да змовы. У тым баку, куды цягнуліся палеткі, а ў нізінс і лугі папа ротмістра, была шырокая адкрыіая раўніна, якую ўсю можна ахапіць вокам. Праз вакно відаць было здалёк нана ротмістра, калі ён вяріаўся дадому. Дык прэзідэпт заўсёды меў дастаткова часу выскачыць з хаты, каб, закрыты гаспадарскімі будынкамі, паспсць да лясочка, пакуль нан Антось прыцягпсцца па сваім коніку. To й ішло ўсё па нлапу змоўшчыкаў. Ротмістар ні пра што пе здагадваўся, цалкам забыўся нра прэзідэнта, псрадусім, ніколі нс згадваў пра яго.
Тымчасам лета набліжалася да канца; на пытаіші нані Марылі, ці хутка ёп развядзсцца, нрэзідэнт, як мог спрытна, ыусіў. Але восень на носе, жніво вось-вось закопчыцца, сяўба азімых пе задоўжыпца; пан Антось у полс сздзіць псрастанс, тасмпыя візіты на піпык сыдуць. I прэзідэнт, і ротмістрава турбаваліся гэтым нямала, абодвум гэта было непажаданым, абодва аднолькава далёка былі ад мэты, хоць кожны з іх меў нс толькі іншуіо, але і перпендыкулярна супрацьлсглую. Як рашам пасля аіюішіяга, як здавалася, у тую восень снаткання, па якім марна ламалі галаву, каб выдумаць прыёмы на далейптас, бо слушпа сумняваліся, абы сустрэчы ў суссдкі (ііраскт, прапанаваны прэзідэнтам), атрымалі дазвол-санкцыю ротмістра. Ёп сам зняў на час усялякія цяжкасці. Заканчваючы абед, звярнуўся да жонкі:
74 Марцін Асорыя
Заварылі мне, васпані, кашу, пгго называецца, дай упечы гусака на дорогу; трэба валачыся ў Гародшо на той пракляты радавод. Мпе, старому, тая папсрка мала прыдасца; мне й так ужо лоб нс паголяць, таксама блізкіх сваякоў па мячы нс маю, аднак жа нешта не хочацца пазбывацца продкавых кляйпотаў, хоць бы і дзеля памяткі самое! Тым больш, калі звязаныя з імі прывілеі зноў ідуць угару. Буду, перадусім, спакойны псрад нападкамі, выкрунтасамі ніжэйшага земскага суда, нс будуць мяне палохаць бомы ды чырвоны каўнср'; добра таксама далёкіх, хоць і незнаёмых, сваякоў абараніць ад рэкруцгва і падаткаў.
Пані Марьгля ад тпчырага сэрца завіхалася над прыгатавапнем мужу падарожпага запасу. (Меўся забавіцца сама мала пару тыдпяў з дарогаю.) Ротмііар адчыніў стары куфэрак з паперамі, доўга псрабіраў і ўзіраўся ў іх, асядлаўшы нос акулярамі, выбраў, нарэшце, пагрэбнае, падрыхтаваў усё і назаўтра на досвітку ссў у запрэжаны дзвюма кабыламі вазок ды рушыў у дарогу.
Увсчары таго ж дня пан прэзідэнт, паінфармаваны пра ад’сзд ротмістра, завітаў з вялізным кашом садавіны (а трэба ведаць, піто Ліхаштурхі здаўна славіліся багатым на дзівосныя гагункі садам). Аддаючы Юзі садавіну, ён выпаліў такую напышлівую высакамоўна-класічную апасірофу, быццам конна прыехаў з двухгаловага Алімну, з-над берагоў Гіпакрэны на крылатым lierace, а не брычкаю з Ліхаштурхаў, і вусны яіпчэ ад кастальскай вады не абсохлі. Юзя смяялася з ягопас арацыі да знямогі, не разумсючы і сотае яс долі. Болып прысмнай для яе была садавіна ліхаштурхаўскага саду, чым пераспслы плод, згатаваны ў мазгаўні іхпяга нана.
Матуля то мірганнем, то жэстыкуляцыяй дакарала сваволыііцу, а калі й гэта не дапамагала, ускрыквала: «Юзечка! А гэта пекна ! Ды май жа розум! Адумайся! Вось гэта цудоўна! Што пан прэзідэнт пра цябе падумас!»
1 тут нсчакана за дзвярамі сенцаў пачуўся голас нана ротмістра. Ён, як пярун у гневс, граміў чэлядзь за нсйкі там непарадак. Псрапалохаліся ўсс ў хаце, маўляў, Труба Сграшнага Суда зайграла ім у вуха. Юзя выпусціла напалову з’едзепы румяпы, як япа сама хвіліпу пазад, яблык. Пані Марыля загукала: «Бяда будзе! Ужо раззлаваўся!» Вымавіла, праўда, ціха, але выразам твару, узняццем рук столькі сілы дадала таму выкрыку, іпто пан прэзідэнт страціў рэшту заечас адвагі. Гнаны страхам, ён кінуўся да вакна, што выходзіла ў сад, але ў папа Антося нрытрымліваліся старога звычаю: напярэдадні Пяцінкі2 вокпы забіць, абмазаць.
Марыля, кіраваная хутчэй інстынктам, чым нейкім розумам, схапіла яго за каўнер і, як каплуна ў катух, запхнула пад малжэнскае ложа, a пасля імгненна схавала кош з садавінай пад Юзіным ложкам; дзяўчына ж прыбрала ўсё астатаяе, іпто магло сведчыць пра візіт прэзідэнта.
1 Гаворка пра царскіх жандараў.
2 Пяцінка час, калі завязваецца зерне («пятка»). ІІе мае пастаяннага дня ў календары.
МарцінАсорыя 75
На шчасце, ротмістар нс спяшаўся заходзіць, а калі адчыпіў дзвсры, дык аніводпага следу парушэння ягонае волі нс засталося, наваі кілім, якім быў абіты спод ложка, псрастаў гайдацца.
Запалепы гпевам, мармычучы непіта сабс пад нос і моцна стукаючы аб падлогу кульбакаю, пан Антось мінуў нсршы пакой, нават не зірпуўшы на падчарку і жонку. У другім ён затрымаўся ла сярэдзіне, агледзеўся, пайпіоў у кут, дзе між шафаю і запсчкам стаяла акутая скрыня, схіліўся, выняў з-за яе сувой папераў і, вярнуўшыся ў псрпіы пакой, сеў на малжэнскае ложа.
КНІГІ ОНЛАЙН
