XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
От! Што называсцца, старасць нс радасць! Заганяв дарма з даров кабылы ні про што ні за што! Ужо мнс з маёю пассчанаю галавою не дзіўна, што забыўся; алс як вы нс заўважылі, што я папсры тіа скрыпі ііакінуў!.. Закінулі іх япічэ за скрыіпо, маўляў, мышам на аджыўленне. Шчасце, што ў Мастах, сустрэўшыся з папам рэгентам на псравозс, хацеў з ім параіцца, за пазуху мац, мац, што называецца, ажно гам папсраў пяма! «От! падумаў, безгалове на чалавека пшышлосе, што называецца, маснанс!»
Праз хвіліну, нюхаючы вакол сябе і нахіляючы галаву ўніз, нібы хацсў зазірнуць пад ложак, дадаў:
Але чаго гэта тут так сабакам смярдзіць! Відаць, Рабка пад ложак забраўся!
Ды адкуль жа? Дзверы ж нязменна зачынены! Так нсшта ваціэсці-галубку падалося.
Пап ротмістр, пе слухаючы аднак адказу, нс звярнуўшы ўвагі на хваляванііс і сполах жонкі, пачаў кульбакаю мацаць пад ложкам.
Глядзі, васнаііі, ёсць! A вон! А вон!
1 ўсё лацвей ды лацвей падмацоўваў словы ўдарамі кульбакі. Рабка стагнаў, віілчаў нямым голасам, алс вылазіць не хацеў.
Юзя, легкадумнасць якос псрамагла страх, уцякла ў каморку, закрываючы вусны далоняю, каб не порскнуць гучным смехам.
Пані Марыля спачатку пасля кожнага руху кульбакі канвульсійна ўзнімала ўгару далоні з расстаўленымі пальцамі і адкрывала ўсё шырэй і шырэй вусны, быццам хацсла крыкнуць «ай!»; нарэшце, бачачы, што удары пе толькі не спыняюцца, а наадварот, стаповяцца шпарчэйшымі ды мацнсйіпымі, ахопленая ўсё новым і повы страхам (паводлс мстаду Ганемана1), крыкнула ад псраналоху:
Ай! Ай! Што вашэць, пане Антось, робііп! Злітуйся!
I што? Можа, надзець чырвоную шапку ды прасіць яго, каб вылез!
Пры гэтых словах ён так моцна піхнуў кульбакаю, што й пад ложкам адазвалася, нібы запозненае рэха воклічу пані Марылі, «ай! ай! ух! ух!»; і нешта нечакана схапіла кульбаку.
А шэльма! Глядзеце яго! Што называецца! Яшчэ зубамі за кій хапае!
Кажучы гэта, ён раптоўна пацягнуў на сябе. Нешта, быццам мсх ссчкі,
' Ганеман адзін з самых вядомых у XIX стагоддзі гамеапатаў.
76
Марцін Асорыя
высунулася з ііад ложка, і дзве рукі, канвульсійпа прычэпленыя да кульбакі, вылезлі з-пад кіліма. Ро'гмістар з праўдзівым ці ўяўным здзіўлеппем закрычаў:
А гэто ж глядзеце што за дзіво!
Ды зазіраючы пад ложак дадаў з яшчэ большым здзіўленнем:
Л!.. пан прэзідэнт! Ці ж мажліва гэта! Перапрашаю, перапрашаю, алс хто ж тут віііаваіы! Хто ж всдаў! Так нязручна размясціцца! Гэтак заўсёды, хто ў солад улезе, таго свінні з’ядуць; як пасцелеш, так і выспішся. Перапрашаю, іісрапрашаю! Сталася так, што „яма чаго ўжо рабіць! Перапрашаю! Проіпа да нас! Проша!.. Ясачка! Кавы для пана прэзідэнта.
I, укленчыўшы, дапамагаў прэзідэнту вылазіць; а той з перапалоху і ад болю так розум страціў, што пе ведаў, як дзсйнічаць далсй: ці то плакаць, ці то смяяцца, ці то гневацца, ці то, вырваўшыся з ротмістравых рук, уцякаць. Але з надламанымі рэбрамі не чуў у сабе дастаткова сілаў і, нс всдаючы за што ўхапіцца, ппо выбраць, рабіў усё пакрысе разам. Войкаў, стагнаў і выціраў слсзы, быццам бы надзяваючы і папраўляючы па посс акуляры, лаяў іх, а таксама быццам бы і нарык, шго ў яго паспадалі, і смяяўся іаксам быццам бы.
А ротмістар усс падпускаў шпількі.
Ой, у пана прэзідэпта заўсёды адны жарты ў галавс.
Той хацеў тут жа сысці нс развігваючыся, але з-за настойлівасці ротмістра ён мусіў чакаць, пакуль кабсты згатавалі каву; а ротмістар, быццам нічоіа й не было, апавядаў яму, як у маладосці ў войску сп таксама любіў выкінуць каленца. Але жанатым людзям у сталым вску гэтага рабіць не варта. Дык сн раіць па-сяброўску, як зычлівы слуга Яснавяльможііага нрэзідэнта-дабрадзея, адумацца ды пакіпуць жарты маладзейшым.
Якая там была ў іх сповсдзь, гэта пас не датычыць; я пе паручуся за тос, іпто пап ротмістар пс адпусціў грахі капанічным біскупскім посахам; досыць таго, што пашо Марылю ён прымусіў пакаяцца і перакапаў цалкам адрачыся ад думкі зрабіць дачку ўладальніцай Ліхаштурхаў. Прэзідэпт таксама нрыслухаўся да збаўлснчых парадаў ротмістра, нс паказаўся болей у ягоным доме.
Пра Юзю, можа, раскажу габс, чытач, пазней, калі ты нажадаеш roe ды захочапі цярпліва слухаць, бо гэта будзе ўжо раман немалога аб’сму.
*
Варшава,
20 красавіка 1844 г.
Пераклад з польскае
Песняр ліцьвінскас шляхты
ПЯСНЯР ЛІЦЬВІНСКАЕ ШЛЯХТЫ
Ігната Ходзьку (1794 1861) выхавала піляхсцкая іавэнда вусныя гутаркі, апавяданні, якія так любілі колісь на Беларусі. Гавэнда, якая сталася школай жыцця ці то «акадэміяй» (К.В Вуйціпкі) для сярэдняга класа тагачаснага грамадства. «Гавэндарам» быў Мацей Відмант, дзсд з боку маці, у маёнтеу Заблочыне па Вілейшчыне якога й прыйшоў будучы літаратар на свет; «гавэдарам» быў і Міхал Ходзька, дзсд з боку бацькі, што жыў у маёнтку Дзявеіпня. Тым маёніку, дзс пройдзе болыігая частка жыцця І.Ходзькі. Але калі ад дзсда Мацся ён вучыўся «сармацкай рэлігійнасці», вучыўся «жыць у рьггме літургічпага калевдара», то дзед Міхал апавядаў нра старашляхепкія градыцыі, пра мінулае свайго краю.
Своеасаблівым працягам хатняе «акадэміі» сталася вучоба ў базыльянскай школе, у Барунах. Характэрна, што мснавіта досвед, атрымапы ў барунскай школе, будзе вельмі часта выяўляцца ў пазнсйіпай літаратурнай творчасці пісьмеппіка. А вось вучоба ў Вілснскім універсітэцс (1810 1814), уплыў Яна Снядэцкага, ідэолага віленскіх класіцыстаў, спрыяў захапленню асветніцкімі ідэямі. Масонскія ложы Мінска й Вільні, прэзідэнтам якіх быў родны дзядзька і апякун пасля смерці бацькоў Ян Ходзька, славуты ў той час літаратар, а таксама таварыства піубраўцаў, у якім І.Ходзька мсў мянушку Віршайтаса (бог старалігоўскае міфалогіі), зноў жа схілялі яго да ііазіцый аўтарытэпіых яшчэ тады класіцыстаў. І.Ходзька ніша оды, анэкрэонтыкі, сатыры, артыкулы ў «Wiadomosci Brukowe», вядзе палеміку з рамантыкамі (паэтычны ліст да А.Э.Адынца, свайго сябра). Асветпіцкім духам прасякнуты і першы значны твор літаратара апсвссць «Падданы» (1829), якою захапляўся А.Міцкевіч ды раіў развіваць свой талент у гэтым кірунку.
Геніяльны А.Міцкевіч здолеў убачыць у гэтым яшчэ цалкам класічным творы патэнцыял будучых гавэндаў пісьменніка. Мажліва, адмовіцца ад старых лііараіурных традыцый «дапамог» дзядзька, Ян Ходзька, сваімі гісторыка-мемуарпымі творамі, што стаяць ля вытокаў шляхецкае гавэнды ў літаратуры. Хоць агульнапрызнана, што аграмадную ролю тут адыграў А.Міцкевіч і ягоны «Пан Тадэвуш». (Дарэчы, у альбом Людвікі Мацкевіч, будучай жонкі І.Ходзькі, паэт-прарок запісаў всрпі «Нсзнаёмай, далёкай, незнаёмы, далёкі...» за некалікі дзён да высылкі ў Расію ў 1824 г.). Мснавіта ліцьвінскі паірыятызм «Пана Тадэвупіа» надахвоціў ініпых ліцьвінаў заняцца працаю дзеля сакралізацыі свае Бацькаўшчыны. А вось структуру «Ліцьвінскіх малюнкаў» «падказаў» І.Ходзьку Гснрык Равускі, які «сабраў» пад адным
78
Песняр ліцьвінскае шляхты
тытулам («Успаміны Сапліцы») шэраг шляхецкіх гавэндаў. І.Ходзька ўключыў у свой твор, які ён выдаў у шасці серыях (1840 1850, 1862), дваццаць шэсць гавэндаў. Жадашше закрапуць у сваіх творах больш далёкія часы (у «Ліцвінскіх малюнках» гэта канец XVIII пачатак XIX стст.), вывесці на сцэну «гавэндара» больш далёкага мінулага падказала ідэю «Ліцвінскіх паданняў», іпто выйіллі ў Вільні чатырма серыямі (пяць гавэндаў) у 1852 1860 п.
Дваццацігадовая літаратурпая праца І.Ходзькі была налсжна ацэнена яго сучаснікамі. Ёп карыстаўся заслужанаю славаю. А найболын захаплялі чытача «Успаміны квестара» (квсстарам манахі-бсрнардыны называлі браіа, які збіраў ахвяраванні на кляпггар). Дзссяць разоў у XIX стагоддзі (з іх тройчы пры жыцці аўтара) гэты івор перавыдаваўся ў Вільні. Пісьменнік, адмовіўшыся ад літаратурнае вытанчапасці, абраў дзеля свайго твора проста-прымітыўную манеру апавядання. Ягоная аповесць стылізацыя пад няхітры дзённік-успаміны ўяўнага квестара, былога маршалка двара полацкага ваяводы Міхала Лаўрыновіча, піто ратуючыся ад гнсву гаспадара, знаходзіць прытулак за кляштарнымі сцепамі. Спсцыфіка «працы» квестара дае мажлівасць аўтару пазнаёміць чытача з традыцыйным шляхсцкім жыццём нс гакога ўжо й далёкага, але часткова забытага мінулага; ды мінулага шчаслівейшага. Пазнаёміць з тым часам, калі ў краі панавалі іншыя законы і парадкі, калі ісціна, што дабро нерамагае зло, была святою.
Зрэшты, тагачасным крытыкам (асабліва эміграпцкім) гэтага было недасгаткова. Яны адшуквалі ў гворах І.Ходзькі «лаяльнасць» да рассйскіх уладаў, абвінавачвалі ў мімікрыі; сцвярджалі, што гістарызм нісьменпіка ўяўны, павярхоўпы. Асабліва жорстккімі ў адносінах да І.Ходзькі былі артыкулы Ю.Клячкі і К.Уейскага пасля вядомас акцыі віленскіх літаратараў ушапавання Аляксандра II «Альбомам» у верасні 1858 года. Гэтуіо акцыю А.Э.Адынца, І.Ходзькі, М.Маліноўскага і А.Кіркора патрыёты-радыкалы палічылі за нацыянальную здраду. A І.Ходзьку дасталося яшчэ й за іншыя «грахі»; напрыклад, зусім некарэктна вытлумачваліся дзеянпі пісьменніка ў г.зв. справе л«вызвалспня сялян». Больш за гое, К.Уейскі імкнуўся ахарактарызаваць І.Ходзьку як папа-прыгнятальніка, які цешыцца, бачачы, як катуюць бізунамі мужыка. А вось У.Сыракомля сцвярджаў зусім адваротнае: «довад давсру да яго народа абраннс 1861 годзе міравым насярэднікам у Свянцянскім павеце». Аўтарытэт Ходзькі-пісьменніка сярод шматлікіх чытачоў, сярод адукаванага класа грамадства падмацоўваўся, такім чынам, аўтарытэтам сярод нростага люду.
Псраклад з польскас мовы па выданні «Pisma Ignacego Chodzki. T.L Obrazy Litcwskic. Wilna, 1880».
Ігнат Ходзька
79
Ігнат Ходзька
УСПАМІНЫ КВЕСТАРА
(фрагменты з аповесці)
ПРАДМОВА ВЫДАЎЦА
Між Біліарасм і Тарнаградам у лядачай карчме свягое памяці кс. біскуп Вармінскі знайііюў бясцэнны скарб: «Успаміны Грумдрупа»1, бессмяроінага чалавска, які, пэўна, і цяпер бадзяецца дзесьці па свсце. Я
Ў месце, назву якога нс скажу,
Бо гэта нічога не зменіць2, у пакінутым і апустошаным кляштары, колісь ксяндзоў-бернардынаў, знайшоў гэты «опус у скураным пераплсце»3, надаўшы якому пэўны парадак і адпаведна змссту назваўшы, прыўлашчыў яго да свас ўбогас галсрзі малюнкаў4 і падаю да ўваіі чытача. Вартасць гэтага твора ў адносінах да «Гісторыі, падзеленай па дзве кнігі» будзе, нанэўна, як квестар да біскупа.
КНІГІ ОНЛАЙН
