XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Думаючы гэтак, яна адразу паведаміла мужу, шю згодна прыняць заклад і, адчыніўшы куфар, проста выцягнула торбачку з рублямі.
Пан Антось быў з тас пароды людзсй, што падчас вагапняў у дробных рэчах, калі іх хто апярэдзіць словам альбо чынам, ахвотна ідзс за ім, захоўваючы гарт духа дзсля важнейіпых справаў. Дык махнуў рукою, пібы хацеў сказаць: «няхай будзс так», а потым дадаў:
Але ж, галубка, што называсцца, трэба ж перш-наперш срэбра паглядзець, узважыць.
Тымчасам лёкай, пакліканы з сенцаў загадам пана прэзідэнта, упёс вынятую з каляскі скрыпку з срэбрам, паставіў яе ў каморцы на стале і сам выйшаў.
Пакуль папі ротмістрава аглядала срэбра, важыла яіо на бязмсне, прэзідэпт пайшоў да Юзі, якая анамятаўшыся ад рансйшас збянтэжанасці ды ўволю насмяяўшыся з прывіталыіае прыгоды нана нрэзідэнта, зноў узялася віць цыбулю. Убачыўшы яго, Юзя яіпчэ раз, нс маючы моцы стрымацца ад пустога смеху, схіліла галаву. Ёп, каб мець магчымасць зблізку глядзсць сй у вочы, нахіліўся да купы цыбулі і, далікатна падняўшы адну з іх за хвосцік ды падаючы яе Юзі, сказаў патэтычным тонам:
Мне здаецца, што бачу Флору', якая віс з ружаў гірлянду.
Юзя, што з кожным незнаёмым хлопцам, хоць і ў лапцях, абы толькі не выродлівы які, не мсла б адвагі строіць жарты, у папс прэзідэнцс ж бачыла хутчэй прычыну да цікавасці і смеху, чым хваляваіпія, дык гучна порскнуўшы, адказала:
Ды ці ж я такая тоўстая, як панна Флора?
Нс ведаю, які з мастакоў так певыгодна паказаў папі багіню кветак, у якой міфалогіі пані бачыла Флору з празмернаю вагою.
Дя міфалогіі мы яшчэ ніколі не ездзілі, але панна Флора прыязджала да нас пазаўчора, а мінулай восенню з матуляю, каб пазычыць грошы ў татулькі, дык тое праўда, што яна прывозіла шмат розных кветак з Лупічына з аранжарэі, ці як там яна называла.
1 Флора у рымскай міфалогіі: багіня кветак.
68
Марцін Асорыя
- Псрапрашаю, не з гэтай Флорай думаў я параўнаць пані, і нс лупічынскія кветкі навеялі мне маё параўнанне.
- To мусіць наіпа цыбуля ружамі пахне?
- У тваіх пекных ручках, нані, усё метафарызуецца, перараджаецца, расквітае, райскі пах мае.
Юзя падумала сабе: «ці ён звар’яцсў, як нябожчык Трускоўскі, ці напіўся», а ў голас дадала:
- Ці ж я іой жыд, што ў Сцсчы „а кірмашы, паказваючы фокусы, ліодзям у вочы туман пускаў, стужкі з носа выцягваў, наеўшыся паклі, a яйкі ў грэцкія крупы перамяняў?
Ты, пані, большая чараўпіца, у гвае нрывабнасці больгпая моц, чым Боская альбо Пінета1.
Ды адчапіся, пан, дай мне святы спакой! Вось прыгожа чараўніцаю мяне называць! Ды Бога япічэ ў гэтыя справы блытаць, даў бы пану ксёпдз Фалькоўскі, каб тое чуў.
Пані Саросікава ўсміхалася, слухаючы размову дачушкі з панам прэзідэнтам, радавалася, што ейная крывінка, хоць амаль не бачыла чужых людзей, такая смелая ды гаваркая.
I пан ротмістар усміхаўся, але іншым смехам, хоць і нс хадзіў ён у маладосці далей як да граматыкі2 ў айцоў-базыльянаў жыровіцкіх, алс буколікі Всргілія колісь перакладаў; а на вайсковай службе, якая з’яўлясцца найлепшаю піколаю жыцця для таго, хто ўмес з яс карыстаць (бо ўсе элементы прыводзіць у такое шчылыіае сутыкненнс, блытаючы ўсс станы і адукацыі), ён нрызвычаіўся ўсё, што можпа было, заўважаць і цспіыцца ім бсзадносна да асобаў.
Срэбра было ўжо ўзважанас, прэзідэнта папрасілі, каб ён пераканаўся ў правільнасці. Умовы пазыкі склалі лёгка, бо прэзідэнт згаджаўся на ўсё, запісалі іх у двух асобніках ды адлічылі гроіпы.
Пап прэзідэнт меў вялікую ахвоту пабавіцца яшчэ, але, нягледзячы на намёкі з ягонага боку, міріанні ды жэстыкуляцыю жонкі, пан ротмістар наказваў, нібыта нічога не разумее, ні пра што нс здагадвасцца. I хоць з-за абавязковай ветлівасці прапанаваў прэзідэпту зэдлік, сам сесці не хацсў ды, чынячы нсчуваны гвалт над свасю схільнасцю да гаворкі, такой звычайнай кожнаму сіарому ваяку, па звароты папа прэзідэнта толькі кланяўся.
«Гэта так, іпто называецца», альбо «не, мосці дабрадзсю», адказваў; нарэшце, пачаў абыходзіцца аднымі толькі гукамі: «гм», «ну», ківаннем ды пацепваннем плячэй.
Пані Марыля, іпто ў дробных сумнеўных справах смсла стаяла на сваім, ведала, альбо, хутчэй, адгадвала волю мужа, пакуль ён выкажацца,
‘ Гаворка пра Пінэцці славутага італьянскага штукара ды ілюзіяніста, што напрыканцы XVIII стагоддзя даваў сеансы ў Гародні (1796 г.). ІІамёр напачатку XIX стагоддзя ў Бярдзічаве
2 Другі клііс у езуіцкіх і базыльянскіх школах.
Марцін Лсорыя
69
аднак заўсёды адчупала ягопую зверхнасць над сабою ва ўсіх адносінах: звсрхнасць розуму, веданне жыцця і моцпуіо волю, што змушала жонку падпарадкоўвацца, дык калі сн рухам ці словам даваў зразумсць сваю думку, і не наважвалася ёй нярэчыць. He да густу быдо ёй всльмі халодпае мужава абыходжаннс з прэзідэнтам, аднак маўчала, вады, як кажуць, у рот набраўіпы. ; рі
Пан прэзідэнт рад не рад а мусіў з’язджаць. Развітваючыся, ён сказаў:
Спадзяюся, што панства будзе мець ласку навсдаць мае Ліхашгурхі.
- Высокія парогі на напіыя ногі, што называецца, мосці дабрадзею Яспавяльможны прэзідзнт, куды нам до гэтого, нам, што підзе не бываюць, мы прызвычаіліся дома ўзапечку сядзець!
- Да гэтага часу можна было тос прабачыць, але цяпер, маючы такую прывабную дачушку на выданні, грэх быў бы, педаравальная скупасць утойваць яс, хавацца з і акім скарбам ад людзсй.
На выданні? Лпа дзеця малое, што называецца, пс марачы галавы, васпан дабрадзей, дзеўчаці такою гаворкаю, няхай спачатеу павучыцца кудзелю прасьці, яйца под куры класьці, сыры робіці, есьці варыці, а як час прыйдзе, дык добрую кабылу, што называсцца, купцы і ў стайні знойдуць.
- Мне, перадусім, дазволь, нан рогмісіар, зрэдчас наведвацца.
- Вялікі гонар, мосці дабрадзею, іпарачковаму іпляхціцу; адно што не будзс каму бавіць Яснавяльможнага прэзідэнта, заложыўшы рукі сядзець і глядзець, мы, што называецца, не маем часу.
IV
Пап прэзідэнт, хоць і холадна прымаў яго ротмістар, пачаў аднак наведвацца да яго. To пад выглядам выкупу часткі закладзснага срэбра, ці то з прабачэннямі, ш іо рэш іу не выкунляе, але заўсёды з заляцаннямі да Юзі. Тая, бачачы яго заўсёды ў прысутнасці бацькоў, бо зіма збірала вечарамі сямейнікаў у пакоях, хутка асвоілася з ім. Ад прыроды вясёлая і, лічачы яго хутчэй бясполым аўтамагам, надзслсным рухам ды моваю, чым чалавскам, мужчынаю, яна сабс жартавала з яго. Ён, закаханы да ачмурэння, як гэта часам здараецца са старымі юрліўцамі, усё прымаў за чыстую мансту. Маці, пэўна, забыўіпыся пра тое, піто сама кэлісь была маладою ды што няварта наліваць маладое віно ў стары посуд, брала яіоныя падробкі выведзсных з ужытку банкаўскіх білетаў таксама за добрую манету і шчыра цешылася, што сйная дачка будзе наняй прэзідэнтшай, уладалыііцай Ліхаштурхаў. Думаючы гэтак, яна дакарала часам яе за дзіцячую фамільярнасць з нанам прэзідэнтам, даводзячы, што гэта чалавек заможны, свецкі, знатпы ўрадовец, дык трэба ставіцца да яго з павагаю, встліва, імкнуцца выклікаць у яго добрыя ўражанні.
Але ротмістар стары верабей, якога не так лёіка правядзеш на мякінс, здагадаўся, адкуль вецср дзьмс. Хоць часам, раздобраны падхалімствам пана прэзідэнта, не меў моцы адмовіцца ад старапольскае
70
Марцін Асорыя
гасціпнасці, а таксама ад жадання старога ваякі пагутарыць, аднак заўсёды, як мог, стараўся даць зразумець, іпто не рады бачыць яго ў сваім доме. Нарэшце, пераканаўшыся, што пап прэзідэнт з-за халоднага прыёму не толькі не адчувае пспрыязні, алс япічэ аднаго разу хацеў купіць для Юзі ласункі ў маркітана1, які, відавочна намоўлены ім, з’явіўся адразу пасля ягонага прыезду, проста кінуў яму ў твар:
Выкарыстай, васпан дабрадзей, лепш, што называецца, гэтые грошы, каб выкупіць рэшту закладзепаі а срэбра! Яна ж нс гарадская мармузэля, каб ад залётнікаў падарункі браць, а тым болып ал жапатых людзей! 1 нан прэзідэнт лепей бы, што называецца, клапаціўся пра жонку ды глядзеў гаспадарку, бо з гэгага квасу пе будзе піва! Нс будзе!
Пан ротмістар занадта прынцыповы, верыць ва ўяўнас, недаверлівы, падазроны. Гэта й пядзіва! Ён всдае свст і ягоную сапсаванасць! А гады першае нсперашалелае маладосці мас даюць яму права сурова судзіць мянс! Але, калі ласка, па мінулым не мяркуйце пра мяне! У сталыя гады нараджаюцца паважныя думкі! Сапраўднае кахашіе здольнас ачысціць дупіу, як агонь золата... крокі да разводу з масй жонкаю я ўжо пачаў.
Ці то каханне ачышчас душу, ці, што пазываецца, яс пэцкае, гэта пс мой клопат, мосці дабрадзею! Ксёндз-пробашч пра чысцсц всдас лепш, але і я ведаю, што датуль другі рэгімент2 на кватэры нс ставяць, пакуль з іх першы не з’едзе. А хоць бы і да разводу дайшло, то, не дакараючы Яснавяльможнаіа прэзідэнта, хто прысягі не трымае, той веры не мае. Наша Юзя не нарадзілася ні Яснавяльможнаю, ні тьтм болып метрэсаю! Нс для ката сала, не для вараб’я пшэніца, птто пазываецца, мосці дабрадзею. Лепей, ііан прэзідэнт, зробіш, калі выкупіўшы рэпіту срэбра, перастансш сваімі наведвашіямі даваць суссдзям падставы дзеля абгавораў!
Няхай пані ротмістрава, дабрадзсйка, заступіцца за мяне псрад шаноўным мужам! Дамы лепей могуць зразумець, калі гаворка пра сардэчныя справы... у справах гэтае катэгорыі іхняе прызванне быць палюбоўнымі арбітарамі.
Папі Марыля хацела штосьці сказаць, ужо нават роі напалову адкрыла, алс ротмістар іак па яе глянуў, што сйныя словы замсрлі на вуснах.
Зразумеў пап прэзідэнт, што гэта нс жарты, што пебяспечна са старым ваякам да трох лічыць, дык, не чакаючы дажджу, павярнуў аглоблі пры добрай пагодзс, Юзя з усяго гэтага тое найлспей зразумсла, што прысмакаў, ад якіх у яе ўжо слінка цякла, мсць не будзс.
V
Пасля ад’сзду нрэзідэнта пані Саросікава не здолела больш трымаць
1 Вандроўны гандляр. ’ Вайсковы аддзел.
Марцін Лсорыя
язык за зубамі, бо ён круціўся, як пшскі.в’юн1 у бучы2. Лінула па мужа плынь змешаных са слязьмі слоў, «што калі відавочнае шчасце само ідзе ў даччыныя рукі, ён жыццё сй ломіць сваімі дзівацтвамі і ірубіянствам, шго яна болылас мае нрава на дачку, чым сн на падчарку, і г.д., і г.д., і г.д.»
Пан ротмістар звычаем людзей, якія бачаць рэчы выразна ды грунтоўна, і не думаючы сыходзіць з разважліва абранага шляху, пс палохаючыся закідаў, ані абураючыся імі, даў жонцы выгаварыцца. Ёп хадзіў сабс з самым спакойным выразам твару па хацс і, часам паварочваючыся на хвіліпку да яс, зазіраў у вочы, як мараход у гую частку пеба, адкуль бура пясе хмары, каб пабачыць, калі сціхне шторм і распагодзіцца неба. Калі нарэшце яна ўжо закончыла апошпяе seguo dal fine3, прамоўленых па некалькі разоў лемантацый, ён стаў перад сю, паківаў галавою ды сказаў:
КНІГІ ОНЛАЙН
