XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Які пачаўся галас і тлум, калі касцёл запоўніўся. Божа, злітуйся! Думаў, што нс будзе гэтаму канца.
Нс чакаючы рэасумпцыі сойміку, прыхільнікі падкаморага крычалі:
Прапануем пасламі папа Сяліцкага і пана Рэвута! Віват пан Сяліцкі і пан Рэвут!
Нашы гудзелі:
Віват пан Сулістроўскі і пан Брастоўскі паслы ваяводства Полацкага!
А дзе ёп, той пап Сулістроўскі? пыталіся адны.
У антыподах! падпускалі піпількі іншыя.
Тут пан Станіслаў нечакана з’явіўся на кратках і моцна закрычаў:
- Просім перш-наперш спаліць ерэтыка Юношу! Хто верыць у Бога палі! Бо калі будзсм падтрымліваць ерэтыкаў самі марна загінем.
Усс Парчынскія загудзелі:
- Паліць ерэтыка, паліць!
Я зірнуў у вочы пану Станіславу.
- Stemus slmuV2 сказаў ён мнс. Падтрымай маіо прапанову, панс брацс!
' obstuperunt аслупянелі.
2 Stemus simul! -Давайма рашм!
Ігнаг Ходзька
97
Ды зноў начаў прамаўляць:
3 кім павядзсшся, ад таго і набярэшся. Дык і мы, мосці напове, жывучы нобач з ерлыкам, не пазбегнем ерасі. Анічоіа нс начнсм, пакуль гэтая еправа не будзс вырашаная. Гэтая справа статус, тут гаворка пра збаўленпе душы!
Зноў галас:
Спаліць Юношу!
Я зразумеў, што хоча нан Станіслаў, а таму закрычаў:
He дазваляю! Юноша не толькі ерэтык, але.і чараўнік. Сам быў свсдкаю, як ён раз выпіў іры гарцы моцнага і райняку і пс ўпіўся. Гэта нс іак сабе! Гэта чары! Гэта нс жаргы! Алс на справядлівасці трэба псрпі-наперш, каб быў jure victus\ а пасля налсжыць выпрабаваць вадою. Я ведаю ўвссь procedef гэтае аперацыі, бо ўжо чагыры ба.бы вьшрабоўваў; дык прашу пра жсгібіцыю3 асобы чараўпіка, а я яго ex nunc solita praxi выпрабую. Калі патонс, го і выцягваць пе трэба, бо ердгык; а калі будзс плаваць зверху, то чараўнік. I ца гэты спектакль я запраіпаю ўсіх паноў братоў шляхту і дабрадзсяў.
Няма згоды! крычау Сьвебода і сьвебодчыкі. Навошіа гэтая цэрымонія з срэгыкам? Палі! Хто верыць ў Бога палі!
Выпрабоўнаць вадою! крычаў я і даў знак сваім, якія зараўлі так, шта аж касцёл зазросся. Выпрабоўваць вадою чараўніка Юпоіпу! Дзеля евятое справядлівасці, выпрабоўваць вадою!
Паны ўрадоўцы са здзіўлешісм глядзслі на нас.
Святыя айцы! сказаў ваявода. Вы што, аіпалелі?
He хвалюйея, пан, шаішуў яму пан Стапіслаў, пс спалім, толькі выкурым гэтага задзіру і п’япіцу.
1 крычаў моцпа:
Ці паліць, ці выпрабоўваць вадою, але спачатку просім нра экстрадыцыйў Юношы... А хто яі о бараніць будзс, той сам пракляты.
А я крычаў:
Запрашаю папоў братоў на выпрабаваннс вадою!
Юнопіа іптосып лемантаваў ад крыўды пад амбопам, але піхто яго пс чуў; а калі яіпчэ хтосьці з запончыкаў крыкпуў:
Гэта цікавы спсктакль выпрабоўваць вадою чараўніка! Ніколі ў жыцці такога не бачыў. Мосці пановс, давайма аддадзім Юношу „а снробу.
Ёп, бачачы, што ўсс гатовыя з-за цікаўнасці выдаць яго на страту, цішком па за калонамі выбраўся з грамады і ўцёк з касцёла.
'jure victus пакараны па закону.
2 proceder ход.
3 эксгібіцыя выданііе.
3 ex nunc solita praxi • як гэта часта раблю.
5 экстрадыцыя выгпанне.
98
Ігнат Ходзька
Тым часам пан Падвінскі пісаў і пісаў. Пан ваявода, хоць колькі ўжо разоў падымаўся і пачьшаў свас: «Святыя айцы!», але, заглушапы напіым крыкам, зноў сядаў і чакаў; тут пан Падвінскі даў галавою знак, што ўжо закончыў. Тады ваявода ўзняўся дзеля рэасумпцыі сойміку; з прычыны, іпто сзуіты не падрыхтавалі прамовы, хоць двойчы да іх у Полацак пасылалі, а красамоўства пана ваяводы ex ahrupto1 ніякае, дык ён, паўтарыўшы зноў:
Святыя айцы! Панове браты і дабрадзеі! толькі дадаў: Шчыра прашу выслухаць рэасумпцыю нашага пасольскага сойміку, напісаную годным земскім урадоўцам вяльможным нісарам Падвінскім, cum laudo circa securitatem publicam\ па што, думаю, будзе згода ўсяго шапоўііага ваяводства.
Што за лаўдум^ Якое лаўдумі абазваліся Сяліцкія. На іэта няма згоды.
Спача гку паслухайце і 'э глс лаўдум, сказаў, надняўшыся, пан пісар. Бо крычыцс, нс ведаючы нічога.
Прамотар4 іх усіх надкаморы, паважаючы пісара ды, як і ваявода, лічачы яго сваім, як і мы лічым яго нашым, махпуў рукою на сваіх і цііпыпя.
Пан ггісар спакойна прачытаў сваю рэасумпцыю і лаўдум, у якім выказваў, каб кожны, хто in tractid паседжанняў у касцсле выхапіць шаблю, быў прызнаны tanquqm contumax6 і выгнаны з кола.
Як гэта? лемантавалі занончыкі. А на якос ліха шабля, калі яс даставаць нелыа. Панс нісар, прычапі сабе лучыну на бок. Пане ваявода, заіадай сваім жаўнерам куркі з мушкетаў адкруціць, дык і мы тут жа шаблі адчэпім. Пап Падвіпскі скарумпавапы! Нямазгоды!
Дык зноў спрэчкі сярод старіпыны за краткамі, і звада ды крыкі ва ўсім касцсле... Раптам гук паштовае грубы пачуўся ля касцёла... Змоўкла гамана, усе задумана павярпулі вочы на дзверы, у якіх паказаўся пап Алаіз Сулістроўскі, пісар вялікі літоўскі.
Шляхта нашая полацкая яго нс всдас: ён de radice1 ашмянец; там мас свае маёнткі Шэметаўшчыну, Вішнёва, Чурлёні, куды мы заўсёды заязджасм з панам ваяводам, вяртаючыся з Вільні. Алс як прызначылі звсрху, каб з Аіпмянскага навету пасламі былі пан Кацёл і пан Бянькунскі, дык пап пісар вялікі літоўскі, маючы ў Полацкім ваяводствс нейкі фальварак, вырашыў абірацца тут і напісаў папярэдне нра гэта ваяводу.
1 ex abrupto без падрыхтоўкі.
cum laudo circa securitatem publicam — пастанову aduocua ерсмабскае бяспекі.
1 .іаўдум ухвала, соймікавая пастанова.
Прамотар натхняльнік, ініцыятар. пратэктар, кіраўнік.
J in tractu у часе.
6 tanquam contumax парушальнікам закону.
de radice па паходжапню.
Ігнат Ходзька
99
Вялікі іпум учыніўея на яіонае з’яўленне. Зрабілі яму шырокі праход аж да краіак, ідучы якім, ён кланяўся ва ўсе бакі. Л вестка хто ён імгнснна разышлася на касцёлс, як і тос, што прысхаў наўпрост з Варіпавы.
He высокая гэта крэатура\ нан Сулістроўскі, алс ж галава! Разумны, далёка да яго наіпаму пану Падвінскаму. He мае ён папулярпасці сярод іпляхты і нс імкнсцца да яс. Нс любіць нават яго ашмлнекая шляхта, бо як з’явіцца на сойміку, дык і закончыўся соймік. Бсз прамоваў, без аргумснтаў і трактаментаў2 усё выдатна на асобных з кожным кандыдатам канферэнцыях уладзіць, што яны і пе заўважаць, як знікне заўзягаець, евягы епакой прыйдзс, stalla і пасады атрымоўваюць тыя прэтэндэпты, пра каго думаў псрад соймікам адзін толькі пан Сулістроўскі, а іпляхцс і не снілася! Дык вяртаючыся пасля, апусціўшы насы на квінту, дадому, пракліналі Сулістроўекага, бо гэты інірыгант і фармазон закончыў insperate соймік, а іх заўчасна ад піаблі і мёду да сахі і вады адправіў. Падышоўшы да стала, гіан Сулістроўскі фамільярпа абняў пана ваяводу, прыязна прывітаўся з усімі і дастаў з-за пазухі ліст з вялікаю бслаю пячаткаю, аддаў яіо пану ваяводу, кажучы: «Ад Яго Мосці Караля!»
Пан ваявода, даегаўшы ліст з капэрты і пазнаёміўпіыся з ім, сказаў:
- Свягыя айцы! Панове брагы і дабрадзсі! Ліст Мшасцівага Пана датычыць хутчэй усяго ваяводства, чым аднаго мяне, дык я прачытаю яго ўголас.
Уее з цікаваецю наегавілі вушы, і пасля гвалту прыйшла цішыня, нібы анёл прыляцсў. Чытаў пан ваявода гучна ut sequitur, я ж цяпср той лісі перапішу сабе. Гэта ж не жартачкі — ліст ад каранаванае асобы!
«Вяльможны ласкава нам мілы!
Прыходзіць час выбараў паслоў зсмскіх на еойм, законам прызначаны. Шаноўнас Полацкае ваяводства відавочна мае ў еваім гроне мужоў, святло і мілаець якіх да ірамадскага дабра можа годна адпавядаць надзеям і клопатам Нашым каралеўскім; але адпавядала б Нашым зычэнням, каб з гэтага ваяводства Вяльможны Алаіз Сулісгроўскі, пісар вялікі літоўскі, і іпляхстны Міхал Брастоўскі былі абраны пасламі. Паведамі, Ваша ласкаваець, гэтае Наша зычэннс піапоўнаму Полацкаму ваяводству, сабрапаму на соймік, а таксама і пра каралеўскую ласку. Добрага здароўя Вашай ласкавасці ад Бога зычым».
I Іасля чытання зноў стаяла цішыня, алс нсхта з лавак абазваўся:
- Ласка панская па пярэстым капі ездзіць!
Нібы разбуджаны гэтым, падняўся пап падкаморы Сяліцкі, папрасіў слова і сказаў:
1 крмтура асоба, індывідыум.
2 трактаментаў частавання.
3 ut sequitur як мала значнае.
Ігпат Ходзька
Salvo respectu1 ліст Найяспейшага пана; бо я лічу, што гэта ёсць т praejudicium2 напіае шляхсцкае гірарэгатывы абірання ўрадоўцаў паводле нашае волі. Калі я ад бацькоў, дзядоў і прадзсдаў сваіх спрадвсчны civis et servus* глага шляхетнага ваяводства і кожпага з братоў пшяхты ausus sum' функцыяй насольскай па будучы, дасць Бог, сойм уганараваць, і гэтага прашу ў вас; і гаму, маючы надзсю на вашыя братнія пачуцці (тут сп кланяўся ва ўсе бакі), я не адмаўляюся ад памсраў і паважанага Яснавяльможнага нісара літоўскага, няглсдзячы на тое, што яго манарх падтрымлівас, запрашаю на вагаваннс.
Пан Сулістроўскі стаяў спакойна, нічога не адказваў, голькі падкручваў вусік. А шляхта крычала:
Просім пана Сяліцкага!
Шум пераііыніў пан Сганіслаў, закрычаўшы:
- А вось рэвэрэндысімус5 Рэвут з казаннсм.
Бо з’явіўся на амбовс пап Рэвут. Павярнуліся ўсе да амбону, а паіі Рэвут так прамаўляў:
Браты шляхта! Я ватп брат ілляхціц! А лшяхціц на загродзс роўны ваяводзе! Гэта вядома ўсім. А піто да Ягамосця караля, то сн у Варшавс, а мы ва Упіачах. Пан кашталяніч сенатарскі сын, а я лоўчыц з Амтаровіч (так называецца фальварак нана Рэвута), і хто з нас нс будзе паслом, няхайр... з’ссць у капгы і застансцца гым, што застанецца. Dixf.
Брава! крычала піляхта. Брава! Віват, пан Рэвут, віват пан лоўчыц, пасол наш! Віват!
- Просім пана ваяводу прызначыць ватаваннс, капдыдаты вядомыя, прапапавала варожая нам старшына. Момант быў крытычны. бо нашыя таксама мармыталі, асабліва супраць пана Сулістроўскага:
Навошта нам ашмянец, калі масм уласных?
Зразумсў ён, іпто можа здарыцца, дык шапнуў ла вуха пану ваяводзс, а той сказаў:
Святыя айцы! Час іюзпі, соймік рэасумпавапы, аднак сесію я адкладваю на заўі ра.
Няма згоды! крычалі ex opposite)1. Няма згоды!
Pluralilas* відавочная, дадаў пан Сяліцкі. Альбо няхай пановс супсрпікі папгыя дабраахвотна адмаўляюцца, альбо, мосці ваявода, просім пачаць ватаваіше.
Закілела ў гэты час як у гаршку. Нашыя крычалі, пгго сесія
' Salvo respectu пазбаўляю павагі.
2 in praejudicium занядбанне, папярэдняе яырашэпне.
3 civis et servus грамадзянін і слуга.
' ausus sum адважыўся.
КНІГІ ОНЛАЙН
