XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Нс знаходзячы аніводнага такога, як яна, матыля, я пачаў прасіць Бога, каб дазволіў мнс ўбачыць яе яшчэ раз. Прыйшло мне ў галаву даставаць з мурашнікаў бурштын і, сабраўшы значную колькасць, занесці ў якасці ахвяры ў касцёл1. Узяўся я пустошыць мурашнікі ды бязлітасна іх раскідваць, разгрэбаць. Тое, што яны будавалі доўгія гады, за хвіліну разбуралася. Я мусіў зрабіць у мурашыных асадах вялікас снусташэіше, каб праз колькі дзён аддаць смкі мяшэчак бурштыпу закрысціяніну. Праўда, я вытрываў гысячу ўкусаў, ды гэтыя ўкусы ў маіх вачах узнімалі вартасць ахвяры й давалі мпс болыпую надзсю, што мая просьба будзе выслуханая.
Цэлы гыдзснь ііплі вялікія дажджы. Калі я іраніў у лсс ад жалю ды сораму заходзілася мас сэрца. Аніводзін тыран у здабытым горадзс нс зробіць большага варварства: на кожным мурашніку сгаяла калюжына й плавалі затопленыя мурашы. (Плавалі й лічынкі, якія мы называлі падуптачкамі). Колькі трэба сілаў і часу, каб адбудаваць гэта! Ды хоць адбудуюць, алс не ўваскрэснуць тыя, каіо забрала смерць. I адчуў я на целс мураіпоў... Вярпуўся на кватэру ў ліхаманцы, якая ледзь прайшла праз колькі дзён.
Дзіўным чынам здзейснілася мас жаданне. Два сыны прэзідэнта знаходзіліся ў канвікцс2. Забіраючы іх на вакацыі, бацька запрасіў з сабою ксяндза Жука, а той заявіў, што без мяне нс паедзе, бо я неабходны яму для ягоных энтамалагічных даследаванняў.
I вось я паехаў да прэзідэпта пабачыў, пазнаёміўся з самаю прыгожаю з усіх прыгожых.
Наглядзеўшыся ў часс абсду й вячэры на паненку Эму, я бег шукаць
' У мурашніках у хваёвых лясах знаходзяцца брылёчкі жывіцы, што колерам і пахам вельмі нагадвае бурштьт. (Прыпіс аўтара).
' Канвікт закрытая вучэбна-выхаваўчая ўстанова пры кляштары.
Аляксандар Гроза
сярод дзікае прыгожае прыроды пацсхі для свайго сэрца. Мясцовасць тая як і шматлікія іншыя на Бсларусі ды Тнфлянтах мела ў сабе нешта дзіўпа-маркотнае й прыгожае адначасова. Спрадвечны хваёвы бор раскінуўся вакол вялікага чыстага, як люстэрка, возера; бор, дзякуючы руплівасці прэзідэнта й яіоных продкаў, нагадваў пыііпіы нарк; упрыгожаныя зялёнымі каропамі стаялі магутныЯ дрэвЫ-мачты й вялі вечную гамопку з ветрам. Глухі ідум бору злучаўся са спакойным шумам возера ды гучаў у маёй душы таямніча й дзіўна. Я любіў прыслўхоўвацца да яго цэлымі гадзінамі, а часам і цэлымі днямі. Пяраз'адплыўшы ў рыбацкім чаўнс далёка ад берагу, склаўшы вёслы й здаўшыся на волю хваляў, я гайдаўся па гэтым акіяне, а неба было нада мною й Пада мною, а мая душа ў райскім захаплснні была гатова да найчысцсйпіых, пайшляхотнейшых учынкаў; слёзы цяклі ў мянс з вачэй, і мнс нрыемна было далучыць іх да празрыстас вады возсра. Такі шчаслівы стан і чаму ж ён доўжыся так мала?! Больш ніколі й нідзе нс хацсў сн вярпуцца да мянс.
У прэзідэнцкіх вёсках стаяла войска, кавалерыя, гусары ў чырвоных мундзірах. Адзін з іх убіўся ў дом прэзідэнта і, ветліва прыняты, стаўся штодзённым госцем. У гэты час прыехаў з Вільні настаўпік танцаў Дзевоні. 3 дапамогаю суседзяў склалі чатыры пары ды началася навука кантрадансаў1. У гэты склад уваходзіў і пан гусар, алс праз колькі ўрокаў пану паручніку бацька адмовіў ад дому, а мяне прасіў, каб заняў ягонас месца.
Мая нязграбпая постаць ды насмешкі ішпых танцораў абуджалі ў Эмы пагарду. Я перапрашаўся, запэўніваў, пію без майго жадання прымушаюць мяпе да тапца, што я зараз нават высду з іхняга дому, калі яна жадас гэтага. Глянуўшы на мянс звысоку ды змсраўшы вачыма, яна пасля нейкага вагання прамовіла:
Скачы сабе, васан, мнс ўсё роўна.
1 начаў я выламваць сабе ногі ды разгінаць спіну; але калі б спыніўся на тым, што паказваў пастаўпік, дык быў бы болып, чым смешны, і ўвссь кантраданс ле ўдаўся б. Скакаць на вачах сур’ёзнага ксяндза-прафссара не выпадала, дык прыгадаўшы, піто сланоў у Рыме вучылі для гулыіяў удзень, уночы ж яны самі паўтаралі дзённую павуку, я, пайіпоўпш ў глыбіню лссу, скакаў на жоўі ым пяску пад хвояю ці ялінаю колькі хапала сілаў. Пасля добрага дзесятка ўрокаў пап прэзідэнт сказаў:
- Даліпан, ён выдатна перабірае нагамі.
А пан Дзсвоні дадаў:
- Такі кемлівы вучапь рэдка надараецца.
I паненка Эма стала больш прыязна ставіцца да мяне.
Па суседству, у пані Войскас, дамы паўсюль шанаванае, мусіў адбыцца іптогадовы баль, па які прэзідэнт быў запрошаны з усім домам, а пан
1 Кантраданс танец накшталпі кадрылі з мноствам разнастайных фігураў, якія падзяляліся на шэсць частак. Выконваўся чатырма. шасцю, васьмю й болей парамі.
164
Аляксандар Гроза
Дзсвоні прапанаваў, каб на гэтым свяце выступіў ягопы каптрадапс. Падвоіліся нашыя заняткі. I вось, ужо падрыхтаваііыя, мы выязджаем на баль. Мой Божа! Што толькі не чынілася ў маёй душы: з самаю прыюжаю з самых прыгожых я мсўся быць на балі!
Прыехалі да пані Войскас. Тут сабраліся шматлікія абывацелі. Сярод гасцей я заўважыў і пана паручпіка, гусара. Псрад самым пачаткам кантрадансу, калі ўжо пан Дзевоні паладжваў свае скрыпачкі, паклікала мяне Эма й, запытаўшыся, з якога кантрадапсу ці з la ройіе, ці з la rose1 мы пачынае, дала мне ляндрынку з просьбаю, каб зараз жа пакаштаваў. Погляд у яе быў такі салодкі, галасок такі мілы, што ў тую хвіліпу з задавальненнем прыняў бы ад яс атруту.
Пан Дзсвоні наладзіў сваю скрыпачку, а я, смокчучы сваю ляндрынку, пачаў нацягваць рукавічку, калі нечакана ў мянс закружылася галава. Выбег на гапак і жахлівае вапітаванне пазбавіла мяне прыгомнасді. Як нрайшоў вечар я не ведаю, а маё месца ў кантрадапсе запяў пан паручнік.
Тут пан Севярын змоўк, скіраваў свой позірк у адпу кропку, ускочыў і спакваля сгаў набліжацца да куста агрэсту, а спыніўпіыся, закрычаў:
Гэта іы! Ці вочы мянс падманваюць? Гэта ты, самая прыгожая з прыгожых... у гой блакігнай з залагым пасам сукснцы, у той з псрлаў дыядэмс, вечна прыгожая, всчна маладая. всчна вясёлая дачка вясны й шчасця; дазволь падысці да цябе, дазволь мнс наглядзецца на цябс, каб калі мне смерць закрые павек'і я на п>ім свеце не бачыў нічога, толькі цябс. Шчаслівая Сульфіда! Які всцср занёс цябс ў гэты край... Але чаму гэты чырвоны п’янюга з табою, нрэч кат!
I ён кінуў піапку на куст агрэсту паляцелі два матылі.
Чакай! загукаў пан Севярын. Чакай, каралсва мас душы, чакай! Япічэ адно слова!
Спалоханыя матылі паляцелі далей. I Іан Севярын пабег за імі, япы за дзядзінец, сн за імі, япы праз агарод, сп за імі, яны ў поле, ён хацеў пераскочыць капаву ды ўкінуўся ў яе. Пакуль выбраўся матылі зніклі. Ён бегаў, шукаў, гукаў; нарэшце, змучаны, сплаканы вярнуўся з пахілаю галавою.
3 таго часу колькі дзён занар ён нікому й слова нс сказаў, усё сядзсў пад каштанам, утаропіўшыся ў куст агрэсту. Ды дзеці, якія ўжо нудзіліся ягоным маўчаннем, пачалі скубці яго за крысы, лезці яму на калені. Ці то з прычыны ягонас надзвычайнас дабрыні, ці то таму, што ўжо хандра прайшла, ён стаў размаўляць ды бавіцца з дзецьмі, а я, убачыўшы яго ў лепшым настроі, запрасіў на гарбату.
Пане Севярын! прамовіў я, п’ючы гарбату. Колісь ты казаў мне, што хацеў быць пустэльнікам. Дык вось пяхай паш сад ды пчолыіік і будуць пустыняю для цябе. Я маю добрую мясціну, зраблю хутар, набудую табе хатку, выкапаю сажалку й будзем жыць сабс: даглядаць
‘ Часткі кантраданса.
Аляксандар Гроза 165
пчольнік ды чытаць Біблію ды Жыціі.
Сіары я ўжо, адказвае ён, каб чыніць нейкія далёкія праскты ды мець надзеі. Пакуль хату пабудуеш, сажалку выкапаеш, ды яшчэ пакудь дрэвы падрастуць, дык ужо й косці мае спарахнеюць. Накапававаў мпс Бог туляцца так і дпі свае закопчу.
Колісь я прагнуў быць, як святыя мужы, пустэльнікам і, абраўшы за ўзор Марыю Егінецкую, піто 40 гадоў пражыла ў нустыні, накіраваўся ў Біржанскія лясы1. У той час гэтыя лясы ледзь кранала сякера; злучаючыся з Марыпхаускімі лясамі, яны ўтваралі аграмадную пушчу, якая падыходзіць да возера Любань, што па старых геаграфічных мапах завецца mare Lubanicum. Спушчаная з возера частка вады адкрыла шырокія берагі, на якіх пачалася моцная вегетацыя: там нашыя звычайныя травы растуць да нябачанае вышыпі, кветкі ды зёлкі ўзнімаюцца высока ўгору. На возера ляцяць хмары дзікіх качак, гусей, лсбсдзяў, на балоты чароды журавоў, турухтанаў, бакасаў. Магутная путча засланяе ад чалавечага вока глыя паветраныя плямёны й яны всссла ды бяспсчна пачуваюць сябс на волі. Якая там вясною гамана, якое жыццё! Бо гэты банкет прырода дае дзеля пачосткі сваіх згаладнелых далёкіх гасцей. Рыбы выходзяць на водмель, лясныя й водныя гады поўзаюць між невысокімі іравамі; ракападобныя й чарвякі вылазяць з зямлі; адію жыццё ідзе на аджыўлепне другому, і гэта ў часе юрлівага шалу, у часс новага амаладжэння маці-прыроды. Тут пс трэба Одзіна2, каб пачуць, як растуць травы; пе паспееш азірнуцца, а ўжо ўсё ўзнялося, гравы схавалі турухтанаў і журавоў, чароты засланілі дзікіх гусей і лебедзяў, па-над травою буяюць ружовыя, жоўтыя, белыя кветкі, па-над чаротам гайдаюцца іхнія палсвыя султаны.
Тут пачынаецца шум, гул, спсвы іншага караеўства: узнімаюцца хмары размаітай жамяры: ад цудоўных барваў матыля аж да мікраскапічнас мушкі. Усё, што хавалася ў кары й шчылінах дрэў, у зямлі, балоце лучыцца ў адну хмару, спявас, ззяючы на сонцы крыламі. Алс маладос птаства выцягвас свас жоўтыя дзюбы, нросіць корму, бацькі багата яго прыносяць, і, ачышчаны, супакойваецца паветрашіы свет...
А ў лясах кожнас дрэва гэта асобны маленькі свет. Між карансў жыве вуж, у спарахнелай сярэдзіне куніца, выпіэй скача вавсрка, яшчэ вышэй, на галінах гнёзды розных птушах, а на самай верхавіне крук, альбо бусел, альбо чапля, альбо арол заснавалі сваю сталіцу. Лічынкі жамяры -гэтыя вечныя гравёры нябачных вокам малюнкаў адны туляцца пад карою, іншыя вісяць на лістоце. I ўсё гэтае каралёўства жывс ў згодзс, нс шкодзячы адзіп аднаму, пе сварачыся, а пават баронячыся разам. Раз сава запяла буслянку, пад якою былі ластаўчыпы гнёзды, што скажаце? піанавала грамадзянства й жыццё старых жыхароў. Каб вы всдалі, якія сцэны я назіраў пімат разоў, дык прызналі б за звярамі нешта большас,
' У Віцебскай губерні ў Люцынскім павеце. (ГІрыпіс аўтара).
2 Одзін галоўны бог у скандынаўскай міфалогіі.
166
Аляксандар Гроза
чым певыразны інстынкт.
Каралеўства, якое я, гак скажу, прыняў пад сваё кіраўіііцтва, нс было аднастайным ці нецікавым. Бо шіо ні крок, што пі мясціна, то ііппыя жыхары, інпіыя звычаі ды парадкі. У багністых зараслях сарна гадавала сваіх казлянят, жыў дзік са сваёю свіннёю й надсвінкамі; у глухіх ярах. зацемненных густым зслёііым піхтавым мурам, свяціла вачыма рысь і мядзвелзь рабіў на зіму сухую бярлогу. На лугавінах пасвіліся ласі, а ў пэўных, пібы на адмеранай адлсгласці мясцінах, знаходзіліся жамярыныя гарады, мурашнікі, працавітыя, прыстойныя рэспублікі. Што й казаць пра пчаліныя борці, якія сям-там рабіў чалавск, а болыпасць япы самі сабе знаходзілі ды ўнарадкоўвалі.
КНІГІ ОНЛАЙН
