XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Аднак я аніякіх надзей не давала пану.
Праўда! Шчырая праўда, што мае летуценныя думкі самі зайшлі туды, куды ніколі нс навінны былі заходзіць. Але нані добра ведала, кім была для мяне. Навошта ж за такос, хоць і непатрэбнае каханпс плаціць такім халодпым, забойчым здзекам? Калі б ты сказала, што кахаеш іншага, што табе ірэба дапамога, я служыў бы табе не мснш старанпа, чым раней, і быў бы шчаслівы ад аднас думкі, што спрыяю гвайму шчасцю.
Прыбег паручнік, наша размова перапыпілася.
Эма! загукаў ён. Я знайшоў выдатпыя гатункі. Распарадзіся, ясачка, паконт смачнага абеду. Ну, фліртуйце сабе, фліртуйце! А я муіпу вяртацца да сваіх.
' Фрасунак засмучэнне.
178
Аляксандар Гроза
ГІанс Ссвярын! сказала Эма. Нс пакідай мяне сёння, апавядай пра бацьку, братоў і давай будзсм сябрамі.
Яна не разумсла гаго, шго каханнс, як і еяброўства, засноўваюцца на ўзасмнай шчырасці; іпто здзсклівас крывадутппіа нс з’яўляецца часткаю гэтых евя іых пачуццяў; што калі хто раз іх зняважыў сваім эгаізмам, ужо яны больш не всрнуцца да яго.
Я размаўляў з Эмаіо то пра братоў, го пра бацьку, а чарадзейпая прывабнасць ейнае прыгажосці і даверлівыя адносіны нібы жыццятворны бальзам улівалі ў маю душу. Хмары, што віселі над маёй іалавою, развеяліся, і я колькі гадзінаў быў пад уплывам нсзразумелае радасці ды расчулснасці. А япа, то заліваючы слязьмі свой твар, апавядала пра бацьку, то, смеючыся, згадвала пра лісты, якія я насіў ёй. Яна была такою натуралыіаю, прывабпаю, сардэчпаю, што камень бы расчуліла, а што ўжо казаць пра мяне з такім мяккім сэрцам.
Увечары прыгатавалі ежу. П’янаватыя папы вайскоўцы селі за стол. I мяне, нібы жадаючы паказаць сваю асаблівую прыхільнасць, пасадзілі паміж сабою.
Папс Ссвярын! сказаў паручнік. Дазволь паначатку падзякаваць табе за ляпдрынкавы каптраданс. He вельмі ветліва абышоўся з табою, але, прабач, я чалавек вайсковы, а вайскоўцам і на вайнс ўсялякія хітрыкі падыходзяць. He маючы мажлівасці адпрэчыць ягамосця ад мае belli', прыгатаваў для яго ляндрынку з добраю дозаю рвотпага каменю. Ён узяў з рук мас багіпі ляпдрынку й пабег сабс птчасліва па ганак, а мы бавіліся кантрадансам. Дык вось, як удзячнасць, ці як нерапрашэіше, табе гэты келіх. Ну-с, пане мухалоў, купідон, настаўнік танцаў, стоўп езуіцкае мудрасці, бяры келіх ды пі! Бо за каўнер вылью! I пі да дна!
Мусіў піць выпіў.
Праўда, Эма, зноў загаварыў паручнік, калі б ён быў апрануты ў гусарскі мундзір, іы 6 яі о пакахала? Ну, што? Праўда?
Праўда! усміхаючыся, адказала Эма.
Шкада, браце, іарланіў паручнік, што ты нс апрануў мундзір. Добры з цябе атрымаўся б гусар! А ведаеш што? Давай у паш іюлк! 3 абмундзіраваннем у нас цяпер лёгка: вайна людзей забірае, а мундзіры пакідае. Дарэмны дадзім табе мундзір, а калі куляю прастрэлены ды крывёю зафарбаваны, дык тым лепей будзеш адразу абстраляным жаўнерам.
Я, ускочыў маёр, не пашкадую табе кабылы, што засталася пасля нябожчыка вахмістра.
Тарліцу! Тарліцу! крычалі, смеючыся, інпіыя. Добрая яна, дзень паездзіш і ўжо цэлы год не будзеш мець ліхамапкі.
Я, азваўся ротмістар, бяруся выправіць тваю паставу; дам маленькую заалагічную лекцыю пра паўзуноў, дык гэты твой вярблюжы горб да д’ябла адпадзе.
1 belle (аіігл.) прыгажуня.
Аляксандар Гроза 179
- Так, так! Кароценькі курс паўзуналогіі! крычалі ўсс ды заходзіліся ад смеху.
За здароўе прышлага таварыша на зброі! Пі з намі!
А цяпер падзякуй мне за мундзір! Маёру за Тарліцу! Ротмістру за паўзуналогію! Усім нам за сяброўскую дапамогу й парады і г.Д-
Змушаны, я піў сначатку з аіідаю, пасля з нсйкаю дзікаю ахвотаю. Аж закружылася мая галава, я ўскочыў з крэсла, жадаючы адысці ад стала, але без сілаў рухнуў на канапу.
Гэта не было моцнае ап’яненнс й таму хугка нрайпіло. Але баючыся, што мяне зіюў будуць прымушаць, я прыкідваўся нспрытомным.
Нс стала мяпе, віваты загучалі ў гонар гаснадыні дому. Пілі з ейных рук, з ейных чаравікаў. Нсбарака хацела ўцячы, але муж нс пусціў ад сябе й куляў ксліх за ксліхам за яс. Урэшце ўвесь натоўп абступіў Эму. П’яны муж, зваліўшыся на крэсла і, грымаючы Эму ў абдымках, быў амаль непрытомны. Трунак і ініпым сябрам па зброі адпяў рэшту розуму. Я прыўзняў галаву й ўбачыў Эму з чырвопым тварам ды зіхоткімі вачыма. Яна вырывалася з жалсзных абдымкаў мужа і адбівалася ад п’яных залётпікаў. Я ўскочыў. Эма, заўважыўіпы мяне, закрычала:
Ратуй, пане Севярын!
Я схапіў са стала два нажы, алс ў гэтую хвіліну ў галаву прыйшла ііішая думка. ГІраз адчыненае вакно быў відаць край саламянае страхі. Дык паклаўшы нажы й сханіўпіы свечку, я паднёс яе да страхі. Салома была сухая агонь імгнснна разліўся па даху.
Гарым! закрычаў я, паставіўшы свечку на месца.
Полымя лсзла ў вокны. Усе, як аблітыя варам, усхапіліся па ногі. Я выцягнуў паручніка на сярэдзіну дзядзііша і, сказаўшы Эмс:
- Будзь, пані, здаровая ды шчаслівая! выскачыў за браму на блізкі пагорак.
Агонь з дому перакінууся па інпіыя будынкі, і праз імгнеіше гарэў увесь фальварак. Крычалі вайскоўцы, выводзячы сваіх коней, якія ад спалоху не хацелі сыходзіць з мссца; крычалі лёкаі, выганяючы жывслу, якая таксама стаяла нерухома. Пачалі з трэскам валіцца дахі, жахліва заржалі коні, закрычала жывёла. Але пічога не было больш жахлівага, чым паядыпак двух вараных прэзідэнцкіх жарабцоў, якіх трымалі ў асобпай, лепш пабудаванай стайні. Выпушчаныя яшчэ пакуль стайшо ахапіла полымя, яны пачалі ірызці ды біць адзін аднаго. Ніхто іх не разбараняў, яны грызліся ды біліся з раз’юшанасцю шайтанаў. Адзін з іх кінуўся ў браму, другі за ім, дагнаў уцекача, і зноў пачалі бігву: абліваліся крывёю ды пепаю, рвалі адзін на адным скуру. Пераможаны кінуўся назад на дзядзінсц, ускочыў у сваю стайню, пераможца за ім. Тут рухнуў дах сгайню й жарабцоў накрыла хваля полымя. На фоне цёмнае ночы гэты пажар з ягоным трэскам, выццём і шумам, з тымі чорнымі ашалслымі ад лютасці жарабцамі, нібы шайтанамі з пекла, на колькі быў жахлівым, на столькі ж і велічным відовішчам.
3 прычыны п’янага шалу, які яшчэ пе выветрыўся з мас галавы, я
180
Аляксандар Гроза
раскашаваў. А калі ўбачыў паноў вайскоўцаў, што хадзілі з апушчанымі насамі (бо іхнія коні ды амуніцыя пайіплі ў ахвяру Знічу), го радасць мая не мсла межаў, і я смяяўся смехам шалёных.
О, мухалоў! О, іпэльма мухалоў! далятала да маіх вушэй ды яіпчэ болып пабуджала да смеху. Павесіць шэльму, павесіць! Дзе ён? Шукаць паўсюль!
He маючы патрэбы чакаць наступстваў, я рушыў у лясы.
Pax tecum', мой браце, сказаў бернардын. Хадзсм са мною ў сад прачытасм всчаровыя малітвы.
I ксёндз-бсрнардын з панам Севярынам пайпілі на пацеры ў сад.
Мы сядзелі на галсрэі, карыстаючыся мілым вясновым вечарам. Адчытаўшы пацеры, пап Севярын падыпіоў да пас. Мы прасілі яго, каб сядаў, каб закончыў сваю аповесць.
Ох! адказвае, Аповесць мая яшчэ вельмі доўгая, алс калі хочаце, каб закончыў, то закончу, аднак толькі пятае праз дзесятае, бо сёння з вамі бавіцца буду, а заўіра далсй у свст.
Навоіпта й куды?
Навошта? Гэіа я ведаю: на добрую нараду, якую альбо мне дадуць, альбо я дам інпіым. Хутка мас адбыцца вялікі кангрэс у пэўнай мурашынай дзяржаве. Справа ідзс пра ўсталяванне новых адносінаў між людзьмі й мураіпамі з прычыны значнага вынішчэння лясоў. Куды? I гэча я ведаю... Алс вы хочацс пачуць канец мае аповссці. На чым жа я спыніўся? Ага, памятаю! На вялікім смсху ды шыбеніцы, якую мнс дакляравалі гусары, алс было ўсё інакш.
Калі прайпюў значную адлсгласць, азірнуўся й ўбачыў поўню, шго стаяла над лесам. Толькі цяпер зразумеў я сваё шаленства: як жа я дапільнаваў давераны мне маёнтак? Узяўся нешчасліваму прэзідэпту рабіць самыя балючыя крыўды! I, пібы жадаючы ўцячы ад самога сябе, бег з лесу ў лес, з ваколіцы ў ваколіцу, аж праз два ці тры дні апынуўся пад Полацкам. Францускі аддзел палічыў мяне за шпега, адвёз у Полацак. Але там, пазнаны калсгамі, якія амаль усс былі ў іпарэнгах францускага цэзара, а болып за ўсё абаронсны ксяндзом Жуком, я атрымаў вольнасць.
Ксёндз Жук запрасіў мяне да сябе. Калі я расказаў яму пра ўсе свае прыгоды, ён, мармычучы па-свойму, сказаў:
Хто ж мог спадзявацца, піто з чабою такое здарыцца? Мнс й у галаву нават такога не прыходзіла. Апёкся, нябожа, будзь другі раз больш разважны. Жыві тымчасам у мяне, пакуль табе што знойдзем. Прасі Бога, каб вярнуў табс сііакой на сэрцы. Усё тваё яшчэ перад габою, a досвед заўсёды прыносіць нам дабро.
Вайна з ейным гвалтам, агнём, смерцю (больш за ўсё помніцца штурм Полацка генералам Вігенштэйнам), вайна, шматаючы мае думкі, нібы схіляла да спакою ў прышласці. Адступілі францускія войскі. На палітых
' Pax tecum (лац.) Мір з табою.
Аляксандар Гроза 181
крывёю валах, па апаленых гарадскіх руінах запанавала цішыня. Полацак стаў страшэнпай пустыняю, тым больш страшнаю, што раней гут кіпела вялікае жыццё.
Ішла праз горад кавалерыя; нс маючы іпшага запятку, я стаяў у брамс й разам з ініпымі пазіраў на баках. Быў гэта добра мнс знаёмы гусарскі полк; я пазнаў маіх нагарэльцаў, паноў афіцэраў. За палком іпілі павозкі; у адной з іх сядзела маладаю кабста, а побач схаў на кані прыгожы мужчьша. Былі гэта Эма ды сйны муж. Яна праехала, кінуўшы ў маё сэрца повую іскрынку, якая сналіла мяпе дарэшты.
Мой каханы! сказаў ксёпдз Жук. Перажылі вайну, цяпср трэба брацца за нрацу. Пойдзем, дапаможаш мне вычыпічаць, абсталёўваць кабінсты. Усе нашыя прыборы, рэрытэты, зборы звалены ў кучу. Паглядзі, што дзеецца з тваёй жамярою.
Я пачаў дапамагаць ксяндзу Жуку. Але нешта мяпс пі рукі, ні ногі, ні галава нс хацелі слухацца. Святар часам моршчыўся, часам жаріаваў, часам па-сяброўску нанярэджваў.
Раз я адзін быў у заалагічным кабінеце і складаў ды класіфікаваў сваю жамяру. Рантам адчуў, што нібыта дыхнула на мянс полымем і ўся мая жамяра вырвалася са сваіх скрынак ды з шумам, свістам, піскам пачала калоць мяне сваімі шпількамі ў твар, у вочы. Я ўскочыў з месца, крысамі ды рукамі засланіў сабе твар і вочы, а клічучы на дапамогу дьт ўцякаючы ад шайганскага рою, спаткнуўся на сходах і паляцеў па дол.
Хто мянс падняў, куды занеслі, што са мною дзеелася, я нс всдаю. Апрытомнсў у Юхавічах, у тым самым каецёле, дзе Эма брала шлюб. У сваім шаленстве я згадваў Юхавічы, і ксёндз Жук ахвяраваў мянс абразу Прачыстае Маці, які шырока славіўся цудамі. Звязаны, я праляжаў усё набажэнства. Ксёндз спяваў ita missa est\ калі вярпулася да мяне прыіомпасць. Выйшаў з касцёла цалкам здаровы, славячы Бога, які нс адмаўляецца паказваць цуды сваім всрнікам, і, цалуючы ксявдза Жука, які, выціраючы свас вочы рукавом, мармытаў:
КНІГІ ОНЛАЙН
