XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Дзякуй міласэрнасці Божай ды Прачыстай Маці, а нс мнс. Я грэшнік, як і ты...
А калі мы ўселіся на касцельных сходах, ён апавядаў мне, якім страшным было маё іпаленства.
Я даведаўся, што прыязджаў мой бацька і што ён хоча, каб я вярнуўся дахаты. Трэба было накіроўвацца ў родпыя мясціны, і я, не затрымліваючыся, паехаў. Але бацьку ўжо не застаў у жывых. Ён, нібы капярэджваючы мой прыезд ды ачышчаючы хату дзеля повага дзсдзіча, выбраўся па той свст. Я старанна заняўся гаспадаркаю, і гэта нсйкі час цешыла мянс. He шукаў знаёмстваў, і ніхто не знаёміўся са мною. Жыў са сваімі маркотпымі думкамі, што ўсё больш і болып даймалі мяне.
Пакутным было маё жыццё, хоць і нібыта чышіае. Каб развесяліцца, пачаў прагнуць людскога таварыства. Але калі абдумваў, з якім гэта
' ita missa est (лац.) ідзіце, усё скончана.
182
Аляксандар Гроза
суссдскім домам наладзіць адносіны, то купа мухаў, што сядзелі па столі, злятае да мяне і кажа:
Навошта табс новыя зпаёмствы? 3 нашае ласкі будзеш мець сваіх даўпіх знаёмцаў. Згода?
Прыгадаўшы, як у школах ішоў весела час, я згадзіўся, паціснулі мы рукі, а ў якасці ўзнагароды абавязаўся частаваць маіх іасцёў тым, што ім падабаецца. I адразу з іэтае купкі мухаў выскачыла пяць самых дакучлівых, самых сваволыіых школьных вісусаў. Давай яны гойсаць на ўсіх кутах, давай кпіць з мяне. А калі я з імі лаюся, іншыя ў вобліку мухаў давай кусаць у нос, у вочы, вушы. Я адганяю іх, а яны крычаць:
Ну шіо ты, братка! А дзе тваё werbum nobile1? Нам падабаюцца твае вуспы, вочкі, вушы. Ты мусіш частаваць пас імі!
Вымучыўшы мяне за цэлы дзень, яны ледзь позна ўвсчары адчапіліся ад мянс. На другі дзень тое ж самае, на трэці ditto2.
А няхай вас ліха парве, калсгі!
I загадаў пазачыняць вокны, назабіваць дзвсры і, атачыўіпы сябс цемраю, думаў, што буду жыць, перадусім, у спакоі. Аж гут аднаго разу прыязджае мой сябра з Полацка, перадас мноства прывітанняў ды дзівіцца, чаму гэта ў мянс вокны зачыненыя. Шчыра апавядаю пра сваё няшчасце, а ён у смсх, ідзе адчьшяе акеніцы і, паабяцаўшы часга наведваць, шчасліва сабе наехаў. А я, бачачы новую бяду, ціхепька ўночы руліьіў да мас патронкі Прачыстае Маці Юхавіцкас. Я ляжаў крыжам, паспавядаўся і, начуваючьіся нібы аслонсны анёльскім шчытом, вырапіыў служыць Боіу, як служылі свяіыя. Пакіраваўся ў Біржанскую пушчу.
Здаецца, я апавядаў нра сваё нустэльніцтва ў біржанскіх лясах. Богаславёнас жыццё, у якім думкі мацнеюць, пачуцці развіваюцца. Гэта самая нростая дарога да духоўнага самаўдасканалення. Алс Бог прызначыў чалавека дзеля іаварыскіх стасункаў, да сумлепнага пілігрымства па вялікай дарозс жыцця, дык і мнс загадаў пакінуць мас лясы.
Шукалі разагнаную банду ліхадзеяў, якая каля Вепдэн у Рыжскай губерпі займалася рабункам, а знайіплі мянс. Прывезлі ў Марыснхаус, у Всндэн, а пасля ў Рыгу; пераканаліся, што я пе налсжу да ліку злачынцаў, і ўжо мсліся адпусціць мянс, ды раптам мая справа набыла зусім ініпы кірунак.
Мой добры знаёмы, колісь гусарскі паручнік П.К..., а цяпср палкоўнік (бо вайна сваіх улюбснцаў хутка перасовае з пасады на пасаду) быў прызначапы адным з вышэйшых паліцэйскіх урадоўцаў горада Рыгі. Ён назпаў мяпе, нрыгадаў мас свавольствы ў фальварку і абвінаваціў; 1. У змове з ворагамі дзяржавы; 2. У падпале фальварку, у якім знаходзілася больш за дзесятак афіцэраў; 3. У зпішчэнні 15 коней, як урадавых, так і
' werbum nobile (лац.) слова гонару.
2 ditto (англ.) тое ж самае.
Аляксандар Гроза
183
афіцэрскіх; 4. У розных стратах, якія мелі афіцэры; 5. У поўпым зпішчэшіі фальварку, які на спадчынс дастаўся ягонай жонцы. Дык я стаў дзяржаўным злачыпцам, і мянс кінулі ў казсматы аднаго з прыбярэжных замкаў.
Маё жытло кслля пяці крокаў удоўжкі ды чаіырох ушыркі з закрагаваным вакном і так выгаралым ад сонца шклом, што амаль нічога праз яго бачыць нс мог. Бавіў свой час развагамі, чытаннем пацсраў ды спяваннем пабожных пссняў. Але самотным я быў пядоўга. Пап Бог даў мне таварышаў пацука да навука. Пацук адведваў мяпс ўначы: бегаючы па кутах, чапляючыся за ўсё, ён выразна паказваў, піто шукас спажывы. Назаўтра частку прынесенае мне сжы я пакінуў дзеля свайго госця. Мой начастунак яму спадабаўся, ёп задаволіўся ім і болыв пе гойсаў, не бегаў. Я заўсёды памятаў нра яго, а ён, асмялеўшы, пачаў адвсдваць мяпе і ўдзень. Часам ён прыводзіў аднаго альбо двух таварышаў і, пібы дзеля мас пацсхі, пагарцаваўшы ў цэнтры мае келлі, яны вярталіся сабс пад падлогу.
Другім маім гаварышам быў павук, які меў сваю рэзідэнцыю ўвсрсе, у кутку вакна. Я заўважыў: калі спяваю, дык ёп спускаецца ўніз. Голас у мянс быў чысты, меладычны, вышкалепы колькігадовым спяваннем набожных песняў у хоры айцоў езуітаў. I спяваў я свас чуллівыя святыя песні, і слухаў мянс мой павук.
На допытах я гаварыў толькі праўду, а што нанёс шкоду, дык сама справядлівасць абавязвала, каб заплаціў; таму заявіў, што маю фальварак і аддаю яго ў якасні сатысфакцыі.
Упэўнены, што пакуль буду жыць, датуль Усемагутная Воля нс пакіне мяпе, дык зусім пе хваляваў мянс ні мой нрацэс, ні мой прышлы лёс.
Пэўпы пабожны каплан наведаў мянс. Няхай яму Бог аддзячыць за тыя пацехі, якімі ёп хацеў падмацаваць маё сэрца. Ён плакаў з мае нэндзы, якую кажу праўду я не адчуваў; прыслаў мне Жыціі святых, пасцель і бялізну.
Праз колькі мссяцаў дзверы мае келлі адчыніліся: то афіцэр з варты, го наглядчык часга наведваліся да мяне, але больгл мілым было маё ціхае таварыства, мой пацук ды павук.
Свайго пацука я ўсё болып і болып паважаў. 3 пэўнага часу ён начаў прыводзіць з сабою схуднелага таварыпіа, які, відаць, быў сляпы й стары; сам ледзь накаштаваўшы, ён аддаваў ежу яму, а пасля адводзіў яго ў нару. Каб узнагародзіць гэтую начцівасць, я зноў паменшыў сваю порцыю, а Бог, як і ралей, захоўваў мас сілы і здароўс.
Я заўважыў: калі хто-небудзь збіраўся мяне наведаць, калі наваг мсліся паказацца пацукі, то набліжаўся да мяне навук, нібы папярэджваў. Па ягоных рухах я пяраз адгадваў надвор’с. О! Гэтыя нямыя істоты лепш за пас разумеюць прыроду.
Я чытаў Жыцціі святых. Гэты духоўны хлсб больш мілы й карысны для душы вязня, чым самыя мудрыя павучанні. Кожнае Жыціс узор духоўнага жыцця чалавека, гэта навука як жьіць, як удасканальвацца; у
184
Аляксандар Гроза
кожным з іх пра магчымасць душы падпарадкаваць цсла, у кожпым з іх пра Божую дапамогу ды напсху. Сёння й філосафы ўсяго свету пачынаюць пешта большас бачыць, чым адну толькі матэрыю, пачынаюць разумець тое, што ім нашая рэлігія яснымі словамі сцвярджала ўсе вякі. Былі людзі, якія адразу паверылі гэгай святой настаўніцы і дасягнулі нават тут, на зямлі такое даскапаласці, да якое аніводзін пыхлівы філосаф нават наблізіцца пе змог.
Кожнае Жыціе надавала маім думкам новую прастору; я паглыбляўся ў гэтыя думкі, а павук, спусціўіпыся, глядзсў мнс ў вочы, а пасля расЦягваў свас гарызантальныя піці, бегаў, псравязваў іх, пераплятаў: відавочна, снаваў нспіта важнае, што мсла сувязь з маімі думкамі й з іым, што я чытаў.
Дазволілі мне прайсці на валах. Дзснь быў лстні, цёплы ды пагодны. Дзвіпа, нясучы свае воды ў мора, была амаль бсз берагоў. Ейныя чыстыя спакойныя воды адбівалі святло. Снуліся на ёй сотні чаўноў, плылі караблі. Чаўны й караблі са сваімі ветразямі здаваліся нейхімі павстранымі істотамі, што толькі зляцслі з нсба й зноў былі гатовыя ляцець на нсба.
1 ўвссь свсг быў нсвыказна прыгожы, вясёлы. Дазволілі мне вечар і ноч правесці на валах. Жнівеньская ноч была месячная з мірыядамі зіхоткіх зорак, з насам ГІтушынага Шляху. Усю ноч я глядзеў то ў неба, то на Дзвіну ды спяваў асанну Нябсснаму Пану. А на досвітку пачаўся рух мірыядавых войскаў, якія ішлі ды псраходзілі глыбіні пеба і вады, пакуль узыход ііс заліў іх сваім пурпурам, а з яю ўзняло сваё залатое чало сонца.
Мой павук сядзеў сабс ў куцс. Раз, выходзячы на валы, я сказаў яму:
Ці табе пе апрыкла іакое манагоннас жыццё? Сядай мне на плячо пакарыстаемся цудоўным вечарам.
Ах, які ты смешны! адказаў мпе павук. Думаеш, што з дапамогаю сваіх вачэй можаш ахапіць увссь свет, піто ўжо бсднаму павуку наканавана пустэча ды нікчэмнасць існавання, піто ён, седзячы па месцы ў задумлівым здранцвснні, нс жадае нічога, апрача дэсерту з дурное мухі, што псуе яму сстку? Гэта праўда, што ні я, ні ты не сноўдаемся па гэтым пакоі, а колькі пылу ляжыць на ягоных сцснах! Ведай жа: пыл целы мільёнаў жывых істотаў, якія напаўняюць іэты накой, якія, як толькі памруць, падаюць уніз. Ведай таксама: дзе матэрыя нішто, там дух -усё, а дзе дух, там ёсць што бачыць, што чуць, бо дух мацнейшы за матэрьпо. Вашыя гарматныя ядры, разрываючыся, часта пазбаўляюць чалавека толькі якога-небудзь органа, а міязмы маравос пошасці сваёю дэцымільённаю часткаю адразу знішчаюць тысячы актыўных арганізмаў. Гэта дзіўная моц Божая. У Яго паўсюль супярэчнасць і адзінства. ІІайболыпая моц пры найменіпых матэрыяльных сродках: пылок, што лсдзь заўважыш на тычынках кветкі, дае пачатак велізарнаму дрэву, і вслізарнас дрэва, пгго, упаўшы, ператвараецца ў нябачны пыл. Волат-скалу, што ад стварэння свету стаяла, дробка пораху разрывае на сотні кавалкаў. Калі я сяджу ды прыглядаюся, то мне ёсць што глядзець, і,
Аляксандар Гроза 185
можа, наваг бодсй, чым мора ды нсба з зоркамі, бо я бачу духі, птто ідуць пасданнікамі ад Бога. А іх ані гэты мур, ані сама Зямля нс здолеюць затрымаць, бо дух усюды і паўсюль пранікас, а лранікаючы, сее зародкі матэрыяльнага жыцця ды кожны раз дадас ці адымас матэрыі, выводзячы істоты, якія яму Пан Бог выводзіць загадаў. Наколькі разнастайныя й дасканалыя істоты, настолькі разпастайныя духі. Стары свст леппі пра гэта за нас ведаў. У іх кожнае дрэва ахоўвала пэўная дрыяда, крыніцу пімфа. Толькі стары свет глядзеў з разумовага боку, a свас прыгожыя прыроджапыя ўяўленні заньміў, сказіў матэрыялізмам. Ды й вашая рэлігія вучыць пра духаў, гаворыць вам пра анёлаў, вартаўнікоў вашых. Чалавек, пгго так пачуваецца гаспадаром на зямлі, што столькі атрымаў сродкаў дзсля выкапаппя сваіх задумаў, і дар тварэння даўно навінен быў адгадаць, і якос яго нрызначэнне ў прьпвласці, а адгадаўшы, здаецца, так лёгка, ён...
Нечакана я пачуў пранізлівае гудзсннс асы. Павук кінуўся ў кут, аса за ім. Япа прарвала ягоную сетку, і пакуль я раздумаўся, ужо вярталася лазад, несучы павука. Я хацсў заірымаць яе, скочыў да адчыненых дзвярэй, але на жаль! яна ўцякла. Была гэта аса, што палюе за павукамі. Украла яна майго сябра-філосафа, які мсўся патлумачыць апошнюю загадку нашага прызначэння.
КНІГІ ОНЛАЙН
