XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
I, стукнуўшы мяне на галаве тым кавалкам буріптыну, ёп знік. Абуджаны, аглушаны, я ўсхапіўся на ногі, пабег да блізкае крыніцы й абліваў вадою напаленую сонцам галаву. А сёння бачу, што не псрагрэўся я тады на сонцы...
Я занёс свой бурштып у закрыстыю, нросячы, каб прынялі яго ў якасці ахвяры й адправілі імшу за мас намсры.
1 Ірысхаў прэзідэпт па дзяцей і запрасіў з сабою ксяндза Жука.
' Паўпер бедны шкаляр, вучань, які жыве на касцельную дапамогу ды міласціну.
174
Аляксандар Гроза
Я пе магу, мосці дабрадзею, адказаў ёп. Край у няшчасці! Жаўііер зброяю, а каплан малітваю павінеп яму служыць. Я не пакіну кляпітару ды алтара. А ты вазьмі з сабою ягамосця пана Севярына.
Добра, згадзіўся прэзідэнт, толькі ён, ганяючыся за сваімі мухамі, забудзс пра дзяцей.
Я яго напярэджу, мосці дабрадзсю. Гэта не легкадумпы хлопец. I, кажучы пахвальныя словы, наслаў па мяне калафактара1, каб я тут жа ішоў да яго. Калі я прыйшоў, лрэзідэпт і ксёвдз Жук сядзелі за бутэлькаю мадэры й пілі з бісквітам. Я гаксама мусіў выпіць малснькі келішак ды паабяцаць, пгго буду добра пільнаваць даручаных мнедзяцей. Назаўтра a восьмай гадзіне пасля прымарыі2 мы рушылі ў дарогу.
Эма нрывітала мянс з найвялікшаю ветлівасцю, пыталася пра мае поспехі, здароўе, нра мас новыя эптамалагічныя зборы3, хацсла пачуць мае новыя эпіграмы.
Пані, адказваю, і ы нс любіш эпіграм, дык я й пісаць іх пакінуў.
Эма апусціла вочы і, нібы не пачуўшы гл ых слоў, сказала:
Пакуль ты, папе, быў у нас, датуль часта пісала свасй сяброўцы. A цяпср нс паверыпі, якая я непічаслівая, бо не маю нікога, хто б нават у гэтай малой патрэбе мог мне дапамагчы. Ці магу зноў разлічваць на цябс?
Бясспрэчна, адказваю. Давай, пані, мне ліст, я занясу ў гэты ж вечар.
1 ў той жа всчар пабег да мае цудоўнае хвоі. Пчолы спакойна спалі, галіны шапталі свае всчаровыя пацеры, шіыў месяц на чыстым блакітным небе, і была ціілыня сапраўдпага летняга вечара. А дзённас жыцпс ніяк нс магло заклыхацца й то ўздыханнем, то спевам, іо енкам дае пра сябс знаць. Мнсздалося, што пад хвояю стаяў чалавек, які (пэўна, заўважыўшы мяне) кінуўся ў лес. Пры ззянні мссяца я выразна ўбачыў, што гэта быў вайсковец. Я доўга сгаяў на месцы ды прыслухоўваўся, ці не пачую якога шамацсння, але дарэмна. Палічыў гэта з’явішча за мроі свае галавы, якая ні пра што пс думае, а толькі пра вайну ды вайскоўцаў. Я падыпюў да хвоі, зпайшоў у дуплс ліст, забраў яго, а Эміп пакінуў.
Аддаючы ліст, я апвядаў сй пра мой прывід.
He палохайся, панс, такіх духаў, адказвае яна. Навсдвай, як наведваў напіу любімую хвою, бо нс паверыш, якім задавальненнем гэты ліст напоўніў маё сэрца.
Маёнтак прэзідэнта знаходзіўся каля самага паіптовага тракту, а мы пераехалі ў фальварак у глыбіні лесу, адкуль да хвоі было напалову бліжэй. Я бсгаў да яе ледзь не штодня, а за кожны прыпесены ліст у якасці платы мне сардэчна паціскалі руку.
' Калафактар (лац. calefacere паліць у печы) бедііы вясковы хлопец, прыняты ў езуіцкую ці піярскую школу, каб падтрьшліваць парадак у будынку ды паліць печы, за што меў мажлівасць атрымаць адукацыю.
2 Прымарыя першая ранішняя малітва.
1 Эіітымалогія гэта ііавука пра жамяру. (ІІрыпіс аўтара).
Аляксандар Гроза 175
Надарылася моцная сутычка францускіх і расейскіх войскаў бітва пад Клясціцамі. Цэлы дзепь нс сунімаўся гром іарматаў. Ад нашага жытла да пляцу багаліі лсдзь колькі вёрстаў было; мы сядзелі ў ілухім лясным кутку. Эма была ў найвялікшай трывозс. Мы даводзілі ёй пра бяспечпасць нашае схованкі, але дарэмпа. Яна хвалявалася цэлы дзень і ноч, а пазаўтра прасіла мяне, каб наведаўся да хвоі. Я пабег да хвоі ды, зпайшоўшы пісаную алоўкам картку, схапіў і, не зірнуўшы нават на яе, каб барані Божа чаго ў ёй не прачытаць, спсшна нрынёс ёй. 3 малснькаю карткаю вярнулася Эміпа шчасце, і хоць яіпчэ грымеў гром гарматаў, яна была вясёлаю ды радаснаю.
Французы адступілі ў Полацак; мы ж вярнуліся на фальварак. Прэзідэпт вырашыў ад’ехаць з дзецьмі за Дзвіну, алс Эма з дня на дзснь адцягвала ягоны ад’сзд: го хворая, то чакала болып памыспых вестак з тэагру вайпы. Урэшцс, вырашылі выязджаць заўтра.
Увечары япа сказала мне:
Маю намср пайсці да Прачыстае Маці Юхавіцкае, памаліцца ў Ейным касцёле, а гаксама пабыць на магілс маці, якая там пахаваная. Удзень з-за пераходаў войска мнс цяжка выканаць гэтую святую павінпасць, уначы не дазваляс бацька. Пане Севярын, апоўначы май ласку чакаць мянс за брамаю. Толькі гэта сакрэт. Слова?
Даю слова, адказваю.
Яна падала мне руку; і я пацалаваў ейную мілую ручку, а япа маю мацней, чым звычайпа паціснула.
Калі апоўначы я выйшаў за браму, Эма была ўжо гам. Мы ўдваіх рупіылі праз лес. Пры месяцовым святлс бачыў яс всльмі бледны твар, слёзы на вачах. Збянтэжаная, спалоханая, яна апіралася на маю руку. Ах! Думаў сам сабе: «Што за чулая, шляхетная душа! Сірата ідзе паплакацца на магілс маці». I Эма ў гэтыя хвіліны здавалася мне ўзорам усіх дасканаласцяў па свецс.
Касцёл быў адчынены й асвечаны. Эма ўкленчыла перад краткамі. У хуткім часс пачуліся крокі увайшло колькі вайскоўцаў. Увайшоў і ксёндз у арнатах, зайграў арган, і Эма з адным вайскоўцам пайшла да алтара. Я скамянеў, здавалася, пгго пада мною правальваецца зямля, што разбураецца касцёл. Аднак жа не правалілася зямля, не разбурыўся касцёл, толькі паненка Эма з тым афіцэрам, з якім скакала кантраданс, брала шлюб.
Пасля іплюбу, ідучы каля мяне, яна з усмешкаю сказала:
Да сустрэчы, нане Севярын. Супакойвай бацьку, няхай не адчайвасцца, бо гіа ягонай просьбе магу вярпуцца, толькі не адна, а з маім найдаражэйшым мужам.
А муж працягнуў мнс руку й сказаў:
Дзякуй табе, нане Севярын, за тваю сяброўскую дапамогу, да хвоі ўжо не масш патрэбы хадзіць. Будзь здаровы!
I, смяючыся, ускочылі з Эмаю ў каляску, а я адзін застаўся ў касцёле. Я стаяў бы Бог всдае колькі, каб мне не сказалі ісці дадому, бо будуць
176
Аляксандар Гроза
зачыпяць касцёл. Без памяці накіраваўся псршаю, якая надарылася, дарогаю, а яна завяла мяне проста ў фальварак, Зайшоў у дом. лёг у ложак, і хоць не замружыў вачэй, аднак нс чуў, як мінулася ноч.
Калі ўсталі ўсе, устаў і я. Прыбсг лёкай.
Ах, няшчасцс, закрычаў ён. Нашае панепкі „яма!
Толькі цялер я апрытомнеў. Прыгадваў усё, што здарылася, і, дрыжучы, як злачыпец, усеўся ў куце. Ускочыў прэзідэнт.
Ах! Я няшчасны! Ах! Я няшчасны! крычаў ён. Пане Севярын! Эмьг мае няма?!
Я пс мог і слова сказаць; толькі слёзы цяклі ў мяне з вачэй. Тут прыбсглі сыны прэзідэпты, чытаючы нейкі ліст.
Тата! Тата! крычалі япы. Чытай Эмін ліст. Мы знайшлі яго на ейным століку.
Прэзідэнт схапіў ліст, прачытаў колькі радкоў і ўпаў пепрытомны. Пачалі адліваць яго вадою адкрыў вочы, уздыхнуў і загукаў:
О! Я няпічасны! Дзіця маё, чаму ты мяне так пакрыўдзіла? Чаму пс паглядзсла на час, на цянерашняе паша стаповішча, на мае гады?
Сгары нлакаў горкімі слязьмі, хлапчукі плакалі разам з ім, цалавалі ягоныя рукі, калепі, пацяшаючы, як маглі, як умелі. А я, нсвядомы віноўнік усяго гэтага, я мусіў стаяць, глядзець... Сорам зачыніў мае вусны, нрыкаваў да сцяпы. Спаралізаваны, непрытомны, бачачы вакол сябе вогненнае некла й не адважваючыся адчыніць вусны ды ступіць крок, я чакаў смерці, чакаў сўду нада мною.
Ачуняўіпы пасля прыступу хваробы, прэзідэнт зірнуў на мянс і, расчулены маім стапам, падняўся, падышоўда мянсды абняў.
Добры хлопча! прамовіў ён. Тваё цнатлівае, пявіпнае сэрца закрапуў наш сорам. Прабач за ўсё тое, што мусіпі чуць ды бачыць. Твая маўклівая туга й накуты расчулілі мяне болей, чым плач дзяцсй. Пачцівы пане Севярын, заплач нада мною.
Пасля гэтых словаў прэзідэпта я моцна заплакаў, і мае слёзы ракою паліліся на ягоныя грудзі.
Прэзідэнт нс паддаўся скрусс, загадаў складваць рэчы, накаваць вазы й яшчэ ў той вечар выехаў з сынамі за Дзвіну. Мяне ж, даручыўшы ключы й напісаўшы сваім аканомам загад, каб па ўсіх пытанпях звярталіся да мяне, пакінуў на гаспадарцы.
У адзіноце блукаючы па пустых пакоях дома, глсдзячы на месцы й на рэчы, якія пагадвалі мне пра Эму, я вар’яцсў. А гэты прэзідэнт, пе дапускаючы пават, што я быў віноўнікам ягонага няшчасця, са сваёй шляхетнай паставай, са сваімі слязьмі быў для мяне больш жахлівы, чым самая злая фурыя. Ён ні на хвіліну не даваў мне адпачынку; ён уліваў атругу ў маю душу й даводзіў да роспачы, з якое адно толькі выйсце у смерці, у самазабойствс.
Пасля пекалькіх дзён самае жахлівае барацьбы з самім сабою я ляжаў у гарачкавым сне. Тут пачуліся галасы, шум; я падбег да вакна й заўважыў больш за дзесятак вайскоўцаў. Яны смела ўвайшлі ў сенцы. А калі лёкай
Аляксандар Гроза
177
паведаміў ім, ш іо гаспадара няма дома, адказалі:
Гэта пе істотпа будзс гаспадыня. Стары арыстакрат уцёк, мы за яго пагаспадарым.
А тут пад’ехала каляска і з яс выскачыла... Хто? Эма.
Няма гаты, казалі сй вайскоўцы. Вядзі гаспадарку, пані, сама.
Эма ўвайшла ў пакой і, заўважыўпіы мяне, сказала:
Як маепіся, пане Севярын?
Панс Ссвярын! закрычаў паручпік. Мой сябра, супернік, але супернік, дадаў ён смсючыся, якіх і вам, мас калсгі, зычу. Ён насіў нашыя лісты, ён маю Эму сам мне ў касцёл прывёў. Пачцівы, увіпіны хлопсц!
Смсючыся, ён ішоў да мяне. Я, прагнучы ўнікнуць яго, адступаў і стукнуўся галавою аб сцяну. Усе моцна зарагаталі, а паручнік, узяўіпы мяне пад руку й цягнучы да Эмы, казаў далей:
Чаму не вітаепіся? He гневайся на яе, бо ці ж мог ты падумаць, каб япа цябе такоіа няўклюду пакахала? Гляпь у люстэрка ды параўнай сябе са мноіо. Але не хвалюйся: на фрасунак1 ірэба добры грунак загадай прынесці віпа.
Я тут нс гаспадар, адказваю. Вунь дачка гаспадара, вось ключы -няхай сама распараджаецца.
Каханенькі, ты маеш розум і добра кажаш: няхай дачка гаспадара раснараджаецца. Ну, сядай ля яе ды апавядай пра сваіх мухаў, камароў; урэшце, пра што хочаш, нават пра каханне. Хто з вас, калегі, прагне паслухаць пра вельмі разумпыя рэчы, дык хай нагамоніць з гэтым папам, гэта вучоны чалавек, быў у езуітаў мухаловам; хто ж да такіх мудрасцяў няздатны. нрапіу са мною, агледзім піўпіцу майго цесця.
Выйнілі ўсс вайскоўцы, а я застаўся з Эмаю.
Вельмі гнсваешся ла мяне, панс Севярып? запыталася яна.
Ці можа мой гнеў кранаць паню? Я нс гнеў, а шкадаванне адчуваю да пані. Пажартавала з мяне, жорсгка пажартавала, уся душа мая баліць да гэтага часу.
КНІГІ ОНЛАЙН
