XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Калі б, пані, мела ласку чытаць творы Буфона, Банета, Вірэя ды іншых, знайшла б такія прыгожыя, такія дзівосныя аповесці пра гэтую жамяру, лра якую кспска думаспі, што была б всльмі здзіўлсна. Чытай, нарыклад, пані, нра мурашоў. Што гэта за прыстойныя, што за разумныя гаспадары! Як япы свой дом упарадкоўваюць! Якія ў іх адмысловыя галерэі, скляпеппі, салоны! Якія япы вядуць войпы, як вучацца працаваць! Чытай, напрыклад, пані, наколькі празорлівы наіп звычайны матыль, як скарпіёп падымае свой страшны хвост і забівае ім сваіх ворагаў, як на марскім беразе малы краб носіць на сваёй спіне камень ды закрываецца ім, як асобныя павукі будуюць сабс домік з добра зачыненымі дзвярыма, якія моцна прытрымліваюць знутры і г.д,, і г.д.
Колькіразовас псраўвасаблснне, напрыклад, матыля, гэта жывы довад, што ў Бога няма нічога нсмагчымага. Што й мы жывём, пастаянна псраўвасабляючыся, пгго й наіпа смсрць гэта наіпа апоптняс пераўвасаблсннс істоты матэрыяльнае ў духоўную, якая з часам зноў увойдзе ў сваё цсла.
Каб паказаць, якая ў прыродзе пануе гармопія, параўпаем матыля з кветкаю. Яйкі матыля адпавядаюць бутопу квсткі. Вусень выходзіць з яйка ўвесну, як і бутоп кветкі выдзёўбваецца з лускі, ці з маленькіх лісцікаў, што яго атулялі. Вусень пад рознымі абалонкамі хавас матыля з усімі ягонымі органамі, як бутон хавае кветку і плод у сваім ксліху. Паступова, як вусень расце й урэіпце скідае сваю апратку, унутры развіваюцца часткі матыля. Пасля прыкрага скідання апошняс абалонкі выходзіць матыль, цалкам сфармаваны, раскрывае к сопцу цудоўныя свае крылы й аддаецца кахапіпо. Тос ж і ў кветкі, калі адчыняюцца часткі келіха, ці малыя ўнутрапыя лісцікі, пялссткі разіваюцца як крылы й паказваюць сонцу пссцікі ды тычынкі, Матыль і кветкі існуюць у нрыродзс адначасна і, здасцца, што далі сабе слова, каб разам расці, кахацца й паміраць.
Пане, сказала Эма, запытальна глсдзячы на мяне. Ты, панс, пра каханнс жамяры мовіш, а як давядзсш гэта?
-Hi я, адказваю, але ўсс натуралісты пра яго гавораць, а пайбольш яскрава пра яго сведчаць светлячок і палявы конік. Светлячок у часе свайго флірту свеціць, конік спявас. Флірт закончыўся, светлячок патухае, конік нямсе. Піша Вірлей, што ў гарыстых краінах Амерыкі жыве жамяра, якую завуць спрэнжыкамі, з такім цудоўным ззяннсм, што
Аляксандар Гроза
171
дзікуны ўжывагоць іх замест лямпаў і находняў. Іспанскія кабеты з дых ваколіцаў робяць з іх цудоўныя зоркавыя каропы, якія спаборнічаюць з жыравдрлямі салонаў. Іншая жамяра, якую завуць начныя. свс.чкі, мае надутую галаву, накпіталт вялікага фасфарычнага ліхтара, вельмі светлага, бо можна чытаць найдрабнейшыя літары, паднёсіпы адну з тых жывых находняў. Усе гэтыя істоты тушаць святло, калі заканчваецца час кахашія, і вельмі часта пасля гэтага паміраюць.
Каб яна так жорстка нс абышлася са мною, дык я, заналіўшы полымем кахання сваю дупіу, можа, і зараз, як вялікая зорка, свяціў бы чалавецтву, алс яна ані мянс, ані маіх словаў зразумсць нс хацела...
Прыйшоў час ад’язджаць нам у Полацак. Эма пры развітанпі сказала:
Пан нс ведае, як сп мпе натрэбны дзсля майго шчасця!
Паірэбен ёй, як вусень для мухі, якая прагрызае яму спіну й адкладвас там свае лічынкі, каб той выкарміў іх сваімі вантробамі.
Адразу я весела ўзяўся за навуку з думкаю, каб апярэдзіць усіх, каб да яс дайшла вестка пра мас здольнасці, поспехі; каб на публічным экзамснс ў яе па вачах маё імя ўпісалі ў залатую кпігу. Адчуваў у сабс нсйкае надзвычайнае свягло, з якім аніводпая павука нс была мнс цяжкая, нудзілі мянс навольныя крокі нашых пастаўпікаў, якімі яны вялі нас. 3 маёю арлінаю хваткаю я хацеў адразу ўсё прайсці. Дзеля запаўпеішя адкрытас прорны ведамі мне ірэба было поўных рэкаў, а тут лсдзь цурчалі ручайкі.
Восень была хмарная, панурая, самотная. Прыйшла яшчэ больш панурая зіма. Аніякіх ад яе звестак! Смутак, як зямля, пачаў ціснуць на маё сэрца; я насіў яго, як злачынец жалезны іпар, які прывязалі на шыю. Калі б умеў адкрыцца перад кім у маіх пачуццях, гэта прынесла б мнс палёгку, але й глянуць на кабету ў нас не дазвалялася, дык што б было, каб даведаліся пра нейкі там ініымны шал. А япа, якая казала, шго я нагрэбпы дзеля сйнага пічасця, ніколі й пе завітала ў Полацак. Бацька яс любіў, ва ўсім дагаджаў ёй. Эма пядаўна страціла матулю, дык бацька любіў яс любоўю бацькі й маці. Калі б хацела наведаць браіоў, наведала б іх дзссяць разоў, ды яна столькі пра братоў, колькі й пра мяне думала.
Я шчыра маліўся, добра вучыўся. Ксёндз Жук, калі мы былі з ім сам насам, сказаў мнс:
Мой каханы! Ты голькі пачыпаеш жыць на свсцс. і Бог ведае, што цябс чакае. Але пе спадзявайся на вялікі носпсх, бо й прырода цябе не вельмі прыгожым стварыла, ды тым лепей: меней спакусаў будзс. Мне здаецца, што свст не для цябе, дык і ты не май да яго прэтэнзій. 3 тваімі здольнасцямі, з тваёй прагаю да навук гы можаш прыпесці вялікую карысць, можаш высока падняцца й так нражыць сваё жыццё, каб Бог і людзі былі задаволеныя табою.
А я! Як я пражыў жыццё?! Божа мой! Божа мой, злітуйся нада мпою! Злітуйся нада мною, Божа!
I ён выбег з пакою.
172
Аляксавдар Гроза
Мы так з ягонымі экстазамі ды дзівацтвамі асвоіліся, што ўжо амаль пе звярталі на іх ўвагу. Дзеці так пераканаліся ў ягонай падзвычайнай дабрыні, што не зважаючы нават па найвялікшы ягоны шал, нроста беглі ды цягалі яго за крысы, а сп паслухмяна ідзе ды робіць, што яму загадаюць. I цяпер прыбсгла Марыля, схапіла яго за крысо ды закрычала:
Перастань, пан, бегаць; лспсй пойдзем у наш пакой. У Людвіка насмарк, мама пе дазваляе яму выходзіць на двор, дык сп нудзіцца адзін. Будзсш апавядаць нам казкі пра сваіх мухаў.
Добра, дзіця мас, адказвае. Буду апавядаць вам казкі. Вось хоць у старасці прыдаўся за няньку для дзяцей.
I пайшоў, узяўіпы Марылю на рукі ды кажучы:
Богаславёны стан нявіннасці! Няхай цябе, маё дзіцятка, Боі доўга-доўга трымае ў ім.
Прысхаў да нас стары знаёмы яшчэ маіх бацькоў ксёндз-берпардын. Прыехаў, як кажа, развітацца са сваімі сябрамі, бо хутка збіраецца ў надарожжа на той свег. Расчуліў ён нас сваёй памяццю. Чалавек, шго стаіць адной нагою ў магіле, прысхаў развітацца, богаславіць дзяцей ды ўпукаў тых, каго колісь любіў; пабачыць, як яны жывуць, і на той свеі' занесці нра іх добрыя вссткі. Ён запрашаў па сваё нахавапне з такім вясёлым тварам, з якім мы й на імяніны не запрашаем. Каханы дзядок бавіў нас рознымі показкамі, урэшце прарочыў вайпу, якая абавязкова хутка будзе. Па-нершае, гаспадары заўважылі, іпто болсй нараджаецца бычкоў, чым цялушак, а гаспадьші, што адны пеўнікі выводзяцца. Па-другое, амаль усс всраб’і пераляцслі ў лясы й там робяць гнёзды.
Я аспрэчваў ксяндза фактамі, якія былі ў мянс: пасля сур’ёзнае рэвізіі аборы цялушкі мас былі нры знаку «плюс»; баба, што гадус курэй, публічна засведчыла, uno болсй ёсць курачак, чым пеўнікаў; што датычыць вераб’ёў, дык з аднас толькі стайні кухцік Ясік прыпёс цэлас рэшата. Ксёндз гэтую цяжкую праблему выраіпыў ііалюбоўпа: маўляў, ваіпу ваколіцу Пан Бог, магчыма, выратус ад гэтага няшчасця.
Тут пан Ссвярын, які ціхенька сядзеў сабе у кутку, узяў слова:
Ёсць людзі, якія прадбачаць далёкія справы. Такім быў у нас ксёндз Кантэнбрынк. Ёп задоўга прадказаў францускую вайпу. Рыхтаваўся да яе сам і заахвочваў інпіых рабіць тое ж. Але Пан Бог найлепш усіх падрыхтаваў, бо даў ураджай, якога нс памяталі.
Вяспа была чароўнаю, але ў маёй душы панаваў ціхі ды глыбокі смутак. У тым годзе прэзідэнт дзяцей нават не навсдваў і па святы нс забіраў. Ад нікога пра яе нс пачусіп, нікому пічога не скажаш. О! Як цяжка маладому сэрцу! Mae заалагічныя вандроўкі былі хутчэй пацехай для думкі, якая ўсё больш і больш авалодвала мною.
Вайна набліжалася, перайшла Нёмап. З’язджаліся бацькі забіраць дзяцей. Толькі мой бацька пе думаў пра мяне: ужо колькі гадоў я не
Аляксалдар Гроза
173
бачыў яго: прынёз, аддаў мяне ў ііаўперы1. Жывучы ў холадзс ды голадзе, я атрымаў кандыцыю (г.зн., стаў хатпім настаўнікам) і, вучачы іншых, сам вучыўся далей. А мой бацька меў добры фальварак, ды й адзін я быў у яго. Матулю я сграціў у дзяцінстве.
Я прасіў Бога, маліўся да Святое Панны, каб мсць магчымасць быць у домс прэзідэнта. Падумаў сам сабс: калі такою дзейснаю была мая першая ахвяра, дык, можа, і другая іаксама будзе выніковаю. I найшоў да тых самых мурашнікаў, якія рабаваў у мінулым годзс. Япы былі ўжо адбудаваныя, і толькі сям-там ледзь мог заўважыць слсд майго злачынства. Начаў зноў іх раскідаць, псратрэсаць ды забіраць кавалачкі буріптыну, якога, вядома, знаходзіў менш, чым у мінулым годзе. Вось як подлы інтарэс туманіць нам вочы й перагварае сэрца ў камснь.
Раз знуджаны доўгім і дакучлівым рабупкам (бо мурашы адважна абараняліся), я лёг апоўдні пад хвояю ды, здаецца, што нават і не драмаў. Аж бачу, як з ляснога гушчара выходзіць нейкае чорнае страшыдла ды набліжаецца да мяне. Пазнаю, што гэта вслізарны чорны мураіп (а яго мы лсдзь бачыць можам праз павслічальнае шкло). Ён ішоў на задніх ланах, а ў пярэдніх трымаў кавалак бурпі гыну, які дымеўся.
О! Нсразумпы! закрычаў ён. Ты хочаш ііешта выпрасіць сабс ў Бога, крыўдзячы й зпішчаючы тысячы й тысячы істотаў? А хіба гы лепшы ў Бога за мураша? Твас гарады й всскі гэта тыя ж мурашнікі. Ці спадабалася б табс, калі б твас гарады й вёскі разбурыў нсхіа? Ды й дзеля чаго? Каб выцягнуць адтуль кавалак бурштыну? А пасля пусціць гэты бурштып з дымам, нібы ў ахвяру Богу, а папраўдзе, нрагнучы ад Яго магчымасці набачыць яшчэ раз легкадумную дзяўчыну, якая давядзе цябе да граху й шаленсгва. Твой дым мас быць Богу больш мілы, чым нашыя малітвы, якія мы пасыласм Яму? А ці ж нс бачыш ты, як мы працуем ад раніцы да ночы? А хто нрацуе й прыстойна працус, той мусіць думаць, a хіо думае, ці можаш дапусціць, каб нс славіў Бога, не аддаваў яму налсжнас? Каб ты з-за глупства ці вынадкова пашкодзіў нам, дык менш быў бы віноўны, але калі робіш гэта наўмысна ды не зазнаўшы пасля першага разу згрызогаў сумлення, дык няхай пракляцці наіпых удоваў ды сіротаў пасышіюцца на тваю галаву, няхай нэндза, да якое давёў пас ты, не адпускае й цябе да магілы, няхай палае, як гэты буршгын, твая душа й сваім дымам засціць табе вочы ды сэрца, каб ты нс бачыў свету, па якім ідзеш, каб пе зазнаў у жыцці аніякас пацехі. Жыві канаючы, ліхадзей!
КНІГІ ОНЛАЙН
