XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
На пагорку ў дзікіх нстрах я заўважыў дуб-волат, нібы прабацьку ўсяе пушчы. Вакол яго было чыста прыбрана, а пад ім стаяла ў драўляных місках розная ежа, мсд; на галінс вісеў бслы ручнік. Гэта жыхары гых ваколіцаў латышы, нягледзячы на столькі вякоў хрысціянства, яшчэ пе маглі адрачыся ад свае даўпяе рэлігіі ды прыносілі ахвяры лясным багам.
Калі ўбачылі, што я нікому пічога кепскага нс чыню, перасталі мяне палохацца птушкі, звяры. Але маючы перакананне, іпто мала не чыпіць кепскага, а каб жыць у згодзс з сабою, трэба рабіць дабро, я стараўся прыдумаць, як зрабіць каму якую паслугу. Першы зручны вынадак дала мпе сарна. Яна ішла з казлянятамі, пераскокваючы вымытыя дажджом ямы. Адно з казлянят трапіла ў яму й аніяк не магло вылезціКрычала бедпас казляня, крычала матка. Пачуўшы гэты крык, я прыйшоў і вызваліў казляня. Матка здаля пазірала мне ў вочы, а калі я аднусціў ейнае дзіця, япа прыбегла й пачала лізаць мпс ў руку.
Раз патрапіў па медзведзя, які ламаў галлё на бярлогу. Маючы з усяго інструмента толькі нсвялікую сяксру, я пачаў секчы галлс ды сцягваць яго да мядзвсдзя. Ёп гляпуў па мяне й здагадаўся, што я дапамагаю яму. Калі падалося мнс, што мы прыгатавалі дастаткова матэрыялу, я, засунуўпгы сяксру за пас, рушыў у сваю дарогу. Тут пачуўся тупат: бяжыць мой мядзвсдзь і ў пысс нясс соты з мёдам. Я спьшіўся, а ён, паклаўілы псрада мною мёд, вярнуўся назад. Увесну, калі ўжо растаў спсг і балотныя лугавіны пакрыліся квеікамі, я нарваў зёлкаў-казяльцоў, якіх так шукаюць вясною мядзведзі, і вялікі пук прынёс да бярлогі. Я нрыйшоў у час, калі мой мішка прачынаўся са свайго зімовага сну. Ён адкрыў вочы й, убачыўліы прынесеную страву, замыкаў, падыпюў да мянс й паклаў лапу на маё плячо. 3 таго часу мы моцна сябравалі.
Ці мураіпу, ці птуіпцы, ці каму ініпаму, калі мог зрабіць што добрае, -рабіў і адчуваў, як расла ў маім сэрцы любоў да ўсяе прыроды. О! Чалавек прызначапы панаваць у прыродзе, бо мае сэрца, здольнас да ўссагульнай любові.
Напачатку я шкадаваў, што не маю з сабою ні інструментаў, ні кніг-дапаможнікаў. Пазней заўважыў: япы мпе зусім не патрэбныя, бо я прыйлтоў жыць з нрыродаю, а не збіраць з яе ўзоры. 3 піумам дзівоснага лесу, з шумам аграмаднага возера я маліўся да Тройцы, маліўся, як мяне
Аляксандар Гроза
167
навучыла мая свягая всра.
У ціхім закутку я пабудаваў сабс малснькую хатку, нарыхтаваў ляспых пладоў, грыбоў, крыху рыбы, і, ткучы рагожу ды пішучы свас нататкі на іііхтавых таблічках альбо па бярозавай кары, а найчасцей славячы Бога, перазімаваў. Так прайшлі тры цудоўпыя гады, я ўжо думаў, што тут і памру, ды апынуўся ў астрозе: шукалі злачынцаў, знайшлі мяне; папітурхалі-пагналі аж у Рыгу, у казематы.
Мы слухалі аповяд пана Севярына, а тым часам мухі пачалі гаспадарыпь вакол сподачкаў са смятанкаю. Чатыры, запэцканыя смятанкаю, вылезлі на падпос.
Глядзі! закрычаў ён. Чатыры брунсткі ў белым гэта напі канірадапс! А вось пан Дзевопі на сваіх кароткіх ножках. Пані Войская робіць ды робіць рэверансы гасцям. I пан марпіалак з ардэнамі, і пан нрэзідэнт пільнуе адзіную дачку. Палестра1 зазірае ў шклянкі, студэпты ў кутах паціраюць рукі, шчоўкаюць пальцамі, музыкапты ля печы настройваюць інструменты. А дзе ж пан паручнік? Кланяюся, кланяюся...
Ён пачаў кланяцца, штурхнуў столік мухі паляцелі. Пан Ссвярын, сядаючы на крэсла, глыбока ўздыхпуў і прамовіў:
Загадала мне з’есці пічаслівую ляндрынку!
Два дні пасля тае ляндрынкі я ляжаў у ложку, а на грэці, калі прыйшоў у пакой, панснка Эма сказала мнс:
Мой Божа! Што з панам здарылася? Наіп кантрадапс не ўдаўся, паручнік нс ведаў фігуры. 3 табою вось адно задавальнешіе скакаць. Як адчуваеш сябе?
Добра, дзякуй Богу.
Я напраўдзе хвалявалася за цябе. Ах! Як бяжыць час. Хутка пап паедзс, а я пе бачыла яшчэ тваіх энтамалаіічных збораў. Чула й пра эпіграмы, якія панаднісваў пад жамярою. Ці ж варта быць іакім сціплым і нічога нам не паказваць, нс прачытаць?
Хто ж расказаў паненцы пра гыя фрашкі2?
Хто? Ксёндз Жук. Асобныя нават даў мпе псрапісаць, і я ўмею іх на памяць.
Жук
Наш Жук, хоць і дробнай паставы,
Лепшы за іншых, разумных і слаўных.
Нс всрачы ў свой розум, гудзе толькі і учна
Ды ўсс шанаваць Бога і бліжніх вучыць.
Скарбей
Скарбей, узляцсўшы, гудзеў у пакоі.
«Не гудзеў, кажа хтось, як сядзеў ты ў гноі».
1 Ііалестраю ў Рэчы Ііас.палітай называлася саслоўе юрыстаў, а таксама моладзь, запісаная ў гэты стан дзеля набыцця ведаў.
2 Фрашка невялікі вершаваны твор жартоўнага ці сатырычнага характару.
168
Аляксалдар Гроза
Палявы конік
Наракаеце, што конік всссла спявас, Калі вы працусцс, як збожжа даспявае. Ён нс дбас пра зіму, халады і слоты, Ды сваімі песнямі вам дадае ахпоты.
Я, ледзь пе трацячы прытомнасць, закрычаў:
Ах, паненка! Ці можа гэіа быць?! Каб ты звяртала ўвагу на гэтыя фрашкі, каб гы іх на памяць вучыла?
Ты, пан, не ўмееш цаніць сябе, адказала Эма. Ты, пан, заліпіне сціплы. Загадай, калі ласка, каб прынеслі гвае зборы, і навучы мяне чаму-небудзь карыснаму.
I пасіў я скрынкі ды скрыначкі, а расклаўшы іх, як гандляр тавары, пачаў выказваць агульныя думкі пра жамярыпае каралеўства, а пасля дэкламаваць свас эпіграмы, далучаючы тлумачэнні найдрабнсйіпых дэталяў.
Няхай пан скажа мне, толькі шчыра, папрасіла Эма, якою асою альбо мухаю буду я?
О, пані! Hi асою, ні мухаю не можа быць каралева прьпажосці! Сярод найцудоўпейіпых матылёў варта шукаць падобную на яс, алс, відаць, нані нс належыць да матыліпага роду, бо нічога падобнага я не змог знайсці. Я накінуў у масй габліцы пусзос мссца, запаўняючы яго ў маім ўяўлеппі іым, што самае прыгожае ў свеце.
Я пе спадзявалася, што пан умес казаць такія салодкія словы. Запішы іх всрптам, дык я буду мець найцуДоўнейшую эпіграму. Толькі я баюся эпіграмаў, бо чытала такія, у якіх адначасна й вялікая хвала, а яшчэ большае ганьбаванне.
I доўга яшчэ мы размаўлялі пра бязмежную мудрасць Бога, нра дзівосную разнастайнасць прыроды. Эма, пібыта захоплсная тым, што я казаў, прамовіла:
Адчуваю, як самотна мне будзс без нана. Маркотнас ў пас жыццё на вёсцы, калі пяма нікога, хто б нас мог зразумець, з кім бы думкамі абмяняцца можна было. Я маю сяброўку, з якою разам гадавалася. Але мой бацька пасварыўся з ейным бацькам, і мы пе можам бачыцца. Я дала бацьку слова гонару, што адмоўлюся ад усялякіх стасункаў з гым домам. Каб не пакрыўдзіць бацьку й адначасна дагадзіць свайму сэрцу, я сёе-гое прыдумала, алс ніхто мне так не даііаможа, як пан, калі толькі захоча.
Ці захачу я? Ты, пані, лепш нс пытай пра гэта, а загадвай будзеш мець самага сумленнага лёкая.
Ці всдас пан аграмадную юхавіцкую хвою?
Ведаю.
Бачыш яс часта?
Ледзь нс іптодня.
Май ласку часам занесці мой ліст да тас хваіны й пакласці яго ў
Лляксандар Гроза
169
псршым ад зямлі дупле, а знойдзенае там пісьмо прынееці мнс. Але дай слова, піто ні майі о, ні мае сяброўкі лістоў чытаць не будзеш.
Будзь, пані, спакойная. Нават калі ў тых лістах будзе вырак смсрці на мянс, усё адпо не кранутыя трапяць у твас рукі.
Ах! Якія ж ты, пан, рэчы кажаіп! Аніякіх таямніцаў між намі няма, але ты, пап, літаратар, ты вучоны, смяяўся б з пашага невуцтва, нядбальства. Ведаепі жа, што кабеты пустыя, дык лспей, калі чытаць не будзеш.
He буду, даю слова гонару.
I штодзепь я хадзіў да тае слаўнае старажытнас хвоі, што нібы вежа ўзносіцца над абшарам. Прабабуля многіх накаленняў стаіць паважна, горда. У сваіх дуплах узносіць у неба колькі дзесяткаў борцяў, нібы рэппку вялікага колісь у іэтым краі пчалярства, якос, нс маючы мажлівасці ўратавацца ад гібелі, прагнс ўзняцца да нсба. Колькі ж думак маіх парадзілася каля яе, і калі б даведаўся, іпто яс, барані Божа, ссеклі, -я б плакаў, як пад астанкамі апопшяга вялікага чалавека нацыі, якая гіне.
Штодзень я адносіў і прыносіў лісты Эмс, а ўзнагародаю былі ейпыя салодкія погляды маё сэрца заходзілася ад шчасця. I багіня залатых мараў чаравала мянс ўсё болып і болып дзівоснымі мроямі.
Нібы дзеля яіпчэ болыпага надпарадкавання сабе, Эма ўмела заўсёды трапіць у найслабейшае маё месца, гіры кожпай сустрэчы непіта згадвала пра жамяру, і я апавядаў ёй, што бачыў, чуў альбо чытаў. Бачачы яс часам залішнс лсгкаважнаю, пустою, я хацеў звярнуць яс думкі да вышэйіпых матэрыяў. I таму, скажу шчыра, ііе ўпікаў ад размоваў.
Раз, смсючыся, яна сказала:
Даруй, пане, за тое. пгго спытаю: чаму Пан Бог, маючы магчымасць стварыць нешта лепшае, столькі гэтае бязмозглас, бескарыснае жамяры натварыў, бо апрача пчолаў ды шаўковых вуссняў, я лс всдаю, павошта яны ўсе трэба?
Я голасам прафесара мусіў даводзіць, піто жамяра робіць вялікую паслугу агульнай эканоміцы свсту; апавядаць, як яна іірыбірас астанкі звярынага й расліннаі а каралеўстваў. Загіне дзе-небудзь велізарпы звср, -адразу ж злятаюцпа жукі-магільшчыкі, блакітныя мухі й г.д. Яны адкладваюць на ім лічынкі, з якіх выводзяцца тысячы, мільёны малых знііпчальнікаў-чарвячкоў. I не заўважыш, як разбяруць цела, толькі белыя косткі засіануцца. Паваліцца ў лесе велізарнае дрэва, злятаюцца розныя віды грызуіюў, жукоў-магілыпчыкаў, жукоў-алсняў і г.д, ды сваімі свёрдламі, долатамі датуль працуюць, накуль ад дрэва пе застанецца адно ныл, спажыўная падсцілка для новага маладога жыцця. А ўсс тыя нечыстоты, ад якіх ліобое іншас стварэнне ўцякае, хто падбірае ды нішчыць, калі не жамяра? А так Пан Бог, нры даііамозе гэтых далікатных, дробных істотаў свой вялікі свет штодзень вычышчае, абнаўляе, каб заўсёды быў прыгожы, малады. Якая ж цудоўпая будова гэтых дробных будаўнікоў! Якая ў іх сіла! Сіла шматлікае суполкі, што заўсёды імкнецца да аднае мэты. Старажытныя здзіўляліся з Божае
170
Аляксандар Гроза
мудрасці, глсдзячы на істотаў, якіх цяжка зразумсць. Арганізацыя мухі, камара была для іх цудам з цудаў. Гэтак і мы, маючы прылады, якія шматкроць павялічваюць моц нашага розуму, глядзім, папрыклад, праз мікраскоп на кроплю вады, населеную росм найдзіўнейшых мікрааргапізмаў. Ды не толькі кропля вады, але й кожная кропля нашас крыві гэта мссца жыхарства дзіўных стварэнняў, якія, пакуль мы існуём, імкнуцца да аднае мэты надтрымання нашага жыцця; мы намірасм -пачынаецца агульнае разбурэнне альбо рух рух да новага нарадку, да повых правоў, да іювага жыцця.
КНІГІ ОНЛАЙН
