XIX стагоддзе
Навукова-літаратурны альманах. Кніга першая.
Выдавец: Выдавецтва БДУ
Памер: 213с.
Мінск 1999
Я тры дні аплакваў свайго сябра, а на чацвёрты дзснь, глянуўшы ў вакію, убачыў завіслага навука. Ды гэта быў ўжо нс гой з трыма кашганавага колсру кропкамі па галаве, а іншы, чорны, крыху меншы, тонкі; алс ён зычліва пазіраў па мянс.
Чаго плачаш? сказаў сн. Нішто ў прыродзс нс гінс. Дух вяртаецца да духа, а матарыя да душы. Кожпаму віду Бог загадаў вссці адпавсднае жыццё, ііс крапаючы жыцця й нрызначэння іншага. Твой сябар залішне дазволіў сабе, і яго напаткала заўчасная смерць. Ён працаваў на цябс. I Ірачытай хоць адну старонку гэтас кніі і. Я псракладу пашае павучынае пісьмо на ваіпыя літары.
Ён пачаў бегаць, то сцягваточы, то расцягваючы павуціну, аж утварылася выдатнае, праўда, дробпае, але чытэльнас пісьмо.
Прачытай іэта ды ведай, што таямніца гэта самая вялікая прысяга прыроды, што Пан Бог сам ведае, што адкрыць, што закрыць. I бяда тым, хто Ягоную Волю наруіпыць.
Я прачытаў павучыную старонку й закрычаў:
Асанна Пану на Небе і мір людзям добрас волі!
Іпюў час. Заканчваўся мой трэці год, калі нрыйшоў да мяне пан палкоўнік К... і, цалуючы ды абдымаючы, паведаміў, што з сённяпшяга дня я магу быць волыіым, як толькі згаджуся аддаць свой фальварак, каб заплаціць за страты, выніклыя з гіадпалу прэзідэнцкага фальварка. Я адказаў яму, іпто з самага пачатку аддаваў свой фальварак на задавалыіенне ўсіх прэтэнзій.
Але, зноў азваўся палкоўпік, я сам бы хацеў атрымаць гэты фальварак ад цябе, пане Севярын, а прэтэнзіі ўраду і маіх калегаў я сам
186
Аляксандар Гроза
задаволю.
Згода згода. Я адразу падпісаў нсйкую адну, і другую, і трэцюю папсры. Палкоўнік пасадзіў мяне з сабою ў каляску, і я ў судзе засведчыў гэтыя дакумепты. Пасля гэтага палкоўпік нрасіў, каб я сёішя ўвечары прыехаў на ягонуіо вілу каля мора, дзе «мая Эма, казаў, нецярпліва чакае цябе. Прыязджай, я прыпілю па цябе сваіх коней, прышлю цырульніка, фрызара, краўца, каб цябс псрпі за ўсё пачысцілі, апранулі, каб нс дзедам, а галантным чалавекам паказаўся перад ёю, бо яна вартая гэтага: прыгажуня, якіх няіпмат».
Яшчэ я пе вырапіыў: ці ехаць, ці нс, як прыехала ў вязніцу каляска, а ў сй цырульнік, фрызар і кравсц з вялікім скруткам. Яшчэ разважаў, што мнс рабіць, а ўжо цырульнік галіў мне бараду, фрызар расчэсваў ды ўкладаў валасы, кравсц разглядаў ды нрымсрваў вопратку.
Паеду, сказаў сам сабе, і пабачу яе яшчэ раз.
Прычэсаны, апрапугы, я пакінуў маю вязпіцу; прысутнасць служкаў не дазволіла мне развітацца з маімі пацукамі. Тройка добрых коней лесла мяне ўздоўж берагу Дзвіны аж датуль, дзс яна губляецца ў моры й траціць свас імя. На скалістым пагорку стаяў некны палац, ля якога всцср хваляваў паверхню мора ды шумеў, б’ючыся з ім аб бераг, як вялікая душа чалавека са сваімі думкамі, якім свет і лёс даў перашкоды ды межы.
На сходах мяпс сустрэў палкоўнік і, абдымаючы, шапнуў мне на вуха, каб нічога пе казаў ягонай жонцы пра перадачу майго фальварка.
Эма, Эма! гукаў сп, занрашаючы мяпе ў салон. Вось твой стары знаёмец!
Пан Севярын! закрычала Эма. Мой Божа! Як даўно мы не бачыліся, ніколі б не пазанала пана. Як ты змяніўся ў лсппіы бок! Які прывабны воблік! Які выраз твару!
Яна падала мнс руку, якую прыстойнасць абавязвала пацалаваць. Мы нерайпілі ў іншы салон, і Эма, пасадзіўіпы мянс побач з сабою, мовіла са слязьмі на вачах:
Толькі на днях я даведалася, што пан тут, што пан пакутус. Заклінала мужа, каб прыспешыў вызваленне пана. Што датычыць платы за спалены фальварак, дык я адмаўляюся ад яс і ніколі жадаць нс буду. 1 мой муж даў мне слова, што адракаецца ад гэтас прэтэнзіі. Панс Ссвярын! Будзьма сябрамі, жыві ў нас. Мой муж нераўнівы, а я хачу іпчыра заплаціць табе за ўсс мінулае.
Япа пацалавала мяпе ў шчаку.
Я хачу, працягвала яна, каб сённяіпні дзень быў для мяне святам. Прыйдзе колькі дзссяткаў асобаў. Няхай вессла пачынаецца повая эпоха нашага жыцця.
Прысхалі госці, загучала музыка. Эма запрасіла мянс на паланез.
Мы будзсм з табою яіпчэ скакаць кантраданс.
He, нані, адказваю, мае кантрадансы ўжо даўно закончыліся ды й гэты паланез апошні.
Ax! He палохай мяне, сказала яна ціхім голасам. Я хачу, я жадаю,
Аляксандар Гроза
187
каб гы быў у мянс вясёлы. Я хачу скакаць з табою, пталець...
Я глянуў ёй у вочы, а яны свяціліся псйкім агнём, якога не бывае ў вачах святых. Які дзіўна прыгожы ў яе твар, а ўся яна гэта Вепсра Мілоская, апранутая ў ядвабную, блакітную, як неба, сукенку, а на чорнай касе свяцілася перламі дыядэма.
Калі ўжо бяседнікаў добра разахвоціла музыка ды віпо, калі рух і гамана сталі ўсеагульнымі, я выйшаў з салону ды, ссўшы па нрыбярэжнай скалё, прыслухоўваўся ды прыглядаўся да глухога пошуму мора, якое разбівала свае хвалі аб скалу. I беглі хвалі за хвалямі ды пакідапі пену па беразе; і беглі яны, несучы на сабе залагыя водбліскі мссяца; і бсглі япы, песучы свавольных дэльфінаў, якія кідалі свае фаніаны высока над хвалямі. I свет неба й мора быў дзіўна тужлівы ды прыгожы. Прыіожы ў сваёй снрадвечпай меланхалічнай вслічы.
Шумела мора, піумслі ў маёй душы тысячы ўзбуджаных пачуццяў.
Лх! Скажы мне, мора, закрычаў я. Чаму будучы такім прыіожым у штыль, ты ўздымаеш буру даі шуміпі? Ці бура таксама шчасце для твас душы, як і штыль?
Нс я ўздымаю буру, адказала мора, а Бог прысылае да мяне свайго апёла. I ён уздымае буру па маёй павсрхні. Я люблю буру, бо япа разганяс бросню, якая пакрыла б усё маё лона. А я ж у сваім лоне наіпу мільёны маіх дзяцей. Калі ж маё лона забросняс, дык япы загінуць. Навоіпта ж мне тады маё жыццё? А ты, чалавеча, калі легкадумна выклікасш буру ды прымаеш яе ў сваё лопа, калі патрабуеш адпачынку ды снакою, ты сам тады піукаеш пяшчасцяў ды смуты. О! Ты не думаеш пра шчасцс свайго дзіцяці, якос носіш у лоне, ты не думасш пра сваю душу, а прыйдзс час, калі адзіным баіаццем твайіо тленнага жыцця будзс твая несмяротная душа. Дзвс дарогі перад табою: адпа засланая ружамі, ды напрыканцы яе роснач і смсрць, другая цярпістая, алс тут чакае цябе спакойпы анёл песмяроінасці.
Я падзякаваў мору за павуку і, не вяртаючыся ў салон, пайшоў уздоўж бсрага.
Час накрыў мянс маріпчынамі ды сівізною, лёс даў толькі вось гэтыя лахмапы, алс сэрца маё засталося, як і было ў маладосці чыстае ды цпатлівае.
Калі я вярнуся з майго сойму, дык, можа, яінчэ іпто раскажу, а цянер па-старому звычаю прыміце «vale!»1. Бо ўжо й ноч заканчваецца, a раніцою трэба ў дарогу.
Але ж, панс Севярын, закрычалі мы з жонкаю, калі ты жартусш з нас сваёю містыфікацыяю пра мурашыны кангрэс, дык пакінь яс дзеля іншых, а сам жыві, як сябра, з намі.
Якія жарты? Якая містыфікацыя? Вы чаго пс можаце зразумець, то адразу называецс містыфікацыяй. Я спяшаюся, я всльмі спяшаюся. Мяне чакаюць працавітыя мурашы. Час нсшта рабіць дзеля іх.
' vale! (лац.} бывай!
188
Аляксандар Гроза
Ён аддаў «дабранач» і найшоў у свой пакой.
Назаўтра сказалі нам за гарбатаю, што пан Ссвярын на досвітку, узяўпіы сваю маленькую торбу, выйшаў за браму. Ці ўбачым яго яшчэ, пакажа нрыпіласць. Усё, піто чуў ад яго, я запісаў дакладна, нічога нс адымаючы, нічога не дадаючы свайго.
Атрымаўшы VII і VIII нумары «Rubonu», альманаха, які выдас піаноўны Казімір Буйніцкі, я знайшоў у фантастычных апавяданнях пана Баршчэўскага нейкую згадку пра пана Ссвярына1. Гэта мяпе япічэ болып пераканала ў слупшасці таго, што я чуў з ягоных вуснаў.
Пераклад з польскае
1 У VIII томіку «Rubonu» (1847) змешчана другая частка аповесці Я.Баршчэўскага «Драўляпы Дзядок і кабета Інсекта», у якой мачцца раздзел «Летуценнік Севярын». Апрача таго, у «Шляхціцы Завальні» згадваецца Севярын ў раздзеле «Таварыш у падарожжы».
Карэснандэнцыя «каўказскага» паэта
189
КАРЭСПАНДЭНЦЫЯ «КАЎКАЗСКАГА» ПАЭТА
Талэвуш Лада-Заблоцкі (1811 1847) за свае менш чым дзесяць гадоў працы ў літаратурным працэсе Беларусі першае паловы XIX стагоддзя здолсў заняць ў ім высокае месца. Спсцыфічнасць абставін, у якіх адбывалася станаўленне яго талснту (а ён з дваццаці двух гадоў на доўгі час быў адарваны ад краёвае літаратуры), бясспрэчна, не спрыяла як самому беларускаму літаратурнаму працэсу, так і ўдасканаленню майстэрства паэта. Набытыя ў Маскоўскім універсітэце веды, а таксама літаратурная практыка (паэт паведваў паседжанні гуртка «11-го нумера» В.Бялінскага й М.Чысцякова ды ананімна друкаваў свае прапы ў расейскай перыёдыцы) Т.Лады-Заблоцкага не былі запатрабаваныя беларускім грамадствам. I творчая энергія паэта самастойна мусіла шукаць выйсце. Справа ішла да таго, што агульнамастацкія ды агульналітаратурныя аспекты творчасці з часам маглі адолець доўга непадмацаваную нічым стыхію краёвага патрыятызму. А гэта для тагачасных беларусаў сталася сапраўднаю грагсдыяй: можна прыгадаць шэраг таленавітых маладых людзей, якія аддалі свой талент і працу на карысць суседніх народаў. Найбольш яскравы прыклад сябра Т.Лады-Заблоцкага па Маскоўскаму ўніверсітэту Каятан Касовіч: шчырая захопленасць беларускаю тэматыкаю не змагла рэалізавацца ў даследаваннях мовы й фальклору свайго народа з-за палітыкі расейскаіа царызму. На шчасце, лёс абраў для Т.Лады-Заблоцкага іншы шлях. Закінуты на Каўказ, паэт знайшоў у літаратурнай творчасці выратаванне ад пагрозлівай небяспекі згубіцца ў свеце, страціць сваю Бацькаўшчыну. Вершаскладанне, а таксама клопат данесці суайчыннікам набытак свае музы сталіся тым стымулам, які дапамагаў у жорсткіх умовах жаўнсрскас службы не страціць чалавечыя пачуцці, патрыятычныя погляды, любоў да краю, Віцебшчыны, да свае Беларусі.
He маючы сяброў на радзіме, Т.Лада-Заблоцкі наважваецца звярнуцца да незнаёмых яму людзей з просьбаю ў падтрымцы. Надзвычай балюча неражываючы страту сваіх рукапісаў, паэт, накіроўваючыся на вайлу з горцамі, каб дабываць Расеі новыя землі, марыць усё ж адшукаць іх, выдаць і будзе іпчаслівы, «калі хоць адна мая думка, хоць адно пачуццё ўвойдзе ў сферу паняццяў маіх землякоў». Цяжкі гэта быў шлях. Доўгіх пяць гадоў (а калі ўлічыць і першую спробу выдаць сваю кпіжку паэзіі, дык цэлых дзесяць) чакаў паэт шчаслівага дня 1845 года, калі Рамуальд Падбярэскі даслаў з Пецярбурга важкі томік «Poezji».
Пра асобныя этапы гэтага шляху можна даведацца з лістоў Т.Лады-Заблоцкага да вядомага і папулярнага тагачаснага польскамоўнага літаратара Юзафа Ігната Крашэўскага, які ў той час жыў у маснтку Губін
КНІГІ ОНЛАЙН
