З гісторыі уніяцтва ў Беларусі
да 400-годдзя Брэсцкай уніі
Выдавец: Экаперспектыва
Памер: 134с.
Мінск 1996
Менш чым за год да смерці, 1 чэрвеня 1636 года Я.Руцкі падпісаў акт на абмен сваёй долі Свіранаў (напэўна, тыя Свіраны Віленскага павету, дзе ў 1840 годзе нарадзіўся Францішак Багушэвіч) на свой родавы фальварак Руту, які, верагодна, раней, у бытнасць Я.Руцкага манахам, быў запісаны за віленскім Свята-Траецкім манастыром. На зыходзе жыцця асветнік і змагар вярнуўся да сваіх родавых вытокаў. Пры гэтым герой уніяцтва не ўтрымаўся ад лірычнага адступлення, зазначыўся, што якраз у Руце яго, Язэпа Руцкага, які "нарадзіўся ерэтыкам" (маецца на ўвазе пратэстанцкая канфесія ягоных бацькоў), Бог спадобіў вярнуцца ва ўлонне "святой веры каталічаскай"51.
Памёр гэты апантаны стваральнік уніяцкай царквы 5 сіудзеня 1637 года, пахаваны ў віленскім Свята-Траецкім манастыры — там, адкуль пачыналіся вытокі уніі. Яшчэ пры жыцці ён стаў героем гэтага вялікага, хоць у машгабахусяго хрысціянскага свету лакальнага, духоўнага вопьггу.
69
ЛІТАРАТУ PA
’Макарій, мнтрополмт. Нсторня русской церквй. Т.Х. СПб., С.362.
2Евгеній, мітрап. Опясаніе КІеео-Софнйскаго Соборам Кіееской епархій. Казань, 1825, С. 153; Кояловмч М. Лмтовская церковная унмя. Т.ІІ. Спб., С.302, прнменанне.
3ЖуковйчП.Н. ЖмзнеопнсаніеммтропопмтаІосмфаВапьяммнаРутскаго, составленное ммтропалмтом Рафанлом Корсаком, н сочнненіе Рутскаго об улучшеніп внутренняго строя церквм/ / Хрмстнанское 4теніе, 1909, аегуст—оентябрь, Т.ССХХХІ. 4.1. С.1089—1108.
АТурук Ф. Уніатскій мйтрополмт Іосмф Вальяммн Рутскнй (1613—1617) м его значеніе в мсторін уніатской Западной русской церквм. II., 1916. С.9. (заўвага: У загалоўку гэтай кніжкі памылкова пазначаны гады мітралаліта Я. Руцкага, які займаў гэту пасаду да сваёй смерці ў 1637 годзе).
^Саверчанка I. Апостал яднання і веры: Язэп Руцкі. Мн., 1994. С. 10—12.
6Мысліцелі I асветнікі Бепарусі: Энцыклаледычны даведнік. Мн., 1995. С.287.
7Жуковйч П.Н. Жйзнеолйсанне мнтрополнта Іосйфа Вельяммна Рутскаго.../ / Хрпстіанское чтеніе, 1909, август—сент. Т.ССХХХІ. 4.1. С.
^ТурукФ. Уніацкій мнтрополнт Іосіф Вельяммн Рутскій... С.13.
9Жуковйч П. Жпзнеопнсаніа..,С.1104.
10Тамсама, С.1104—1106.
11ТЕЗЕЗ, смреч мзьвестны лредьложенія от ученій, ежеоТайнах Церьковныхь. На размышленіе кь обыцему состезанію данны честнымь отцемь Іосмфомь Вельмнномь Рутьскймь, нноком Закону саятого Васнлія, в монастыру Впленьском Святое Жмвона-чальное Тройцы. Внльня, 1607—1608.
12Акты, относяіцнеся к нстормн Южной н Западной Русм, собранные м мзданные архвографмческою Коммссмею (АЮЗР). СПб., 1865. Т.ІІ. С.42—44.
'3Тамсама, С.44—45.
14Акты, относяцнеся к нсторян Западной Росснн собраннывм мзданныеАрхеогра-фнческою Коммссмею (АЗР). СПб, 1851. T.IV. С.262.
'5Жуковйч П. Сеймовая борьба православного западнорусского дворянства с цер-ковной унмей (до 1609 г.) СПб, 1901. С. 556.
16АЮЗР. С.45—46.
17Тамсама, С. 48—49.
1вКояповйчМ. Лмтоескаяцерковнаяуння. СПб., МД CCCLXI (1861). Т. II. С. 67—68.
19АЮЗР. С.49—51.
20Акты, нздаваемые Внленскою Археографнчвскою Комнсснею (АВК). Вмльня. 1875. T.VIII. С.75—77.
21Тамсама. С.80.
22Тамсама. С.83.
23Тамсама. С.85—87.
2АКояловйч М. Лмтовская церкоэная унмя. С.74.
25АЮЗР. С.51.
^Кояловйч М. Лмтовская церкоаная унмя. С. 76—78.
27СаверчанкаІ. Апостап яднання і веры. Язэп Руцкі С.19—20.
28АВК. С.563—564.
29АЮЗР. С.68.
30АЗР. с, 429—430
31Жуковйч П.Н. Жмзнеопйсаніе ... С.1098—1099.
32АЮЗР. С.68—69.
33АВК. С.155—157.
34Тамсама. С.169—172.
35Тамсама. С.З—15
36Макарнй, Нстормя русской церквн. Т10. СПб, 1881. С.464.
37Пратаколы ўсіх кангрэгацыяў Базыліанскага ордэну, у тым ліку першых уста-ноўчых матэрыялаў, якія датычыліся вынікаў іх рашэнняў, апублікованы на польскай мове, часткова па-латыні ў кн.: Археографйческмй сборннк документов, относяіцмхся к 70
нстормм Сеееро-Западной Русн, мздаваемый прн У правленнн Внленского учебного Округа(АСД). Т.ХІІ. Внльня. 1900. 230 с.
38Тамсама, С.7—8.
39Крачковскйй Ю.Ф. Преднсловме/ / Тамсама. С.Х—XI.
40АСД. С.67,90.
41Тамсама. С. 177—178.
42Тамсама. C.VIII.
43Спадчына Я.Руцкага і Базылянскага Ордзна даследавалася галоўным чынам з вялікараайска-праваслаўных альбо вялікапальскіх пазіцыяў. Апрачакн. М.Каялоеіча, гл., налр.: Петров Н.П. Очерк нсторнн Базнлянского Ордена в бывшей Польше/ / Труды Кнееской Духовной академмн за 1870 г. (май, август, ноябрь), за 1871 г. (февраль, май, мюнь, яюль), эа 1872 г. (январь, февраль); Крачкокжмй Ю.Ф. Очеркн уннатской церквм / / Чтенмя в Ммператорском обіцестве ясторнп м дрееностей роосмй-скнх прн Москоеском ун-те. М., 1871. Кн. 1—2. С. 150—282; 1876, Кн. №-4, С. 283—404; Podiypczak-Majarowicz. Bazylianiew Koronie I na Litwia Szkoly i kaazki w dzi^nosa zakona. Warszawa-Wrodaw. 1986. У кантэксцв беларускай культуры Я. Руцкаму прысвенана брашура I. Саверчанкі.
**Кояловйч М. Лятоеская церковная уння. С.98.
45Obrona jednosdi Cerkownej, albo dowody, ktdrymi st? pokazuj? iz Grecka Cerkwa z Wielamina Rutskiego... WWilnie... 1617, w drukarni Leona Mamonicza.
46Палемічныя творы M .Сматрыцкага і Я.Руцкага ў асобных выданнях —бблія-графічная рздкасць. Яны разам э іншымі творамі гэтага жанру пераеыдадзены ў кн.: Архяв Юго-Западной Росснп, нздаваемый Комнссмей для раэбора дрееннх актое, состояіцей прм Кмееском, Подольском н Волынском генерал-губернаторствах. 4.1. T.VII. Кмев, 1887. С.279—344.443—510.
47АВК.С. 159—165; Жудро Ф. Нсторня Могнлееского Богоявленского братства. Могнлев на Днепра 1890. С.37.
4®Вестннк Юго-Заладной м Западной Росснн. Кнве, 1862, Год. 1. Т. 2. С.86—88.
49АЗР. С. 513—514.
^Саверчанка I. Апостал яднання...С. 52—62.
51АВК. С. 1732—175.
Людміла Іванова
Інстытут гісторыі АН Бепарусі, Мінск "ПУНКТЫ ЗАСПАКАЕННЯ ГРЭЧАСКАЙ ВЕРЫ " 1632—1635 гг.
Адным з фактараў, якія ўскладнілі грамадска-палітычную сітуацыю ў Вялікім княстве Літоўскім у канцы XVI — пачатку XVII стст., было афіцыйнае прызнанне уніяцкай царквы як асноўнай пераемніцы стара-жытных грэка-славянскіх традыцый, заканадаўчае скасаванне правас-лаўнай іерархіі (да 30-х rr. XVII ст.) і гвалтоўная экспрапрыяцыя шмат якіх ўладанняў і рухомай маёмасці праваслаўнай царквы. Уніяцкая царква была прызнана вярхоўнымі ўладамі адзінай афіцыйнай у Вялікім княстве Літоўскім (і Рэчы Паспалітай у цэлым) "рускай" царквой. Па сведчанню папскага нунцыя, у 1621 г. уніятам у Рэчы Паспалітай належала звыш 2 тыс. цэркваў1
Колькасць праваслаўных цэркваў невядомая, але, як адзначаецца ў данясенні папскага нунцыя ў 1622 г., праваслаўныя мелі большую колькасць манастыроў і больш манахаў у іх2.
71
Пераважная жолькасць праваслаўнага насельніцтва не прызнава-ла уніі і захоўвала вернасць сваёй канфесіі. У канцы XV!—першай палове XVII ст. гарадскія царкоўныя брацтвы фактычна ўзялі на сябе некаторыя функцыі праваслаўнай царквы ў сферах школьнай адука-цыі, мастацтва, асветы, царкоўна-рэлігійнага патранату, фарміравання антыуніяцкай апазіцыі, захоўвання літаратурна-пісьмовых, моўных і мастацкіх традыцый. Духоўная і грамадска-палітычная дзейнасць най-больш буйных беларускіх брацтваў (Віленскага Свята-Троіцкага, потым — Свята-Духаўскага, Магілёўскага Спаскага) праходзіла пад пэўным уплывам радыкальна настроенага "паспольства". ”А вас, дру-гнх людей простых, которыеся мешкаете межм зацьнымм н шляхецкм-мм станы, покмнувшы ремесло свое, шмло м дратву, —пісаў уніяцкі мітрапаліт Іпацій Пацей, — на што вас пан бог поволал, н хочете теж церьквамм н духовенством раднтм, втручаючм ся не в свое речм"3.
Галоўнай думкай брацкай публіцыстыкі становіцца фарміраванне больш талерантнага грамадства, фактычнае забеспячэнне прававой і рэальнай роўнасці праваслаўнага насельніцтва ва ўсіх сферах яго дзейнасці і на ўзроўні ўсіх саслоўяў (шляхта, мяшчанства, сялянства).
Дзейнасць брацтваў, выступленні праваслаўнага мяшчанства, казац-тва, сеймавая барацьба, абвастрэнне знешнепалітычных абставін абу-мовілі прыняцце канстытуцый "Аб рэлігіі грэчаскай" (1607, 1609, 1618, 1631 л.)4, якія пацвярджалі правы і прывілеі праваслаўнай царквы.
Пагроза з боку Швецыі, Расіі і Турцыі, неабходнасць кантраляваць такую магутную сілу, якой было казацтва, прымусіла Жыігімонта Ш у 1620 г. па сутнасці не заўважыць неафіцыйнае аднаўленне праваслаўнай іерархіі (да 1633 г. так і не прызнанай вярхоўнай уладай). Ерусалімскі патрыярх Феафан, які вяртаўся з Масквы ў Канстанцінопаль, пасвяціў праваслаўных іерархаў на епіскапскія кафедры ва ўладзіміры, Луцку, Перамышлі, Хоцімску, Пінску. Полацкае архіепіскапства ўзначаліў вядо-мы царкоўны дзеяч, пісьменнік-палеміст М.Сматрыцкі. Пад аховаю ка-зацкіх войскаў адбылося пасвячэнне на кіеўскую мітраполію Іова Барэц-кага.
Рэзкі пратэст уніятаў супраць аднаўлення праваслаўнай іерархіі вы-клікаў неадэкватныя дзеянні з боку кіруючых колаў — патрыярх Феафан быў галаслоўна абвінавачаны ў турэцкім шпіянажы. Каралеўская грамата ад 1 лютага 1621 г. прадпісвала схапіць як саўдзельнікаў таксама Іова Барэцкага і Мялеція Сматрыцкага. Нават у некаторых прадстаўнікоў вярхоўнай улады, прагматычных палітыкаў гэтыя каралеўскія універсалы вьіклікалі незадаволенасць. У прыватнасці, канцлер ВКЛ Леў Сапега пісаў уніяцкаму мітрапаліту І.Руцкаму:"... гэта мне не падабаецца, таму што не выкрыўшы, цяжка кожнага хапаць. Вельмі важна, каб гэта не прывяло да яшчэ большага абурэння і кровапраліцця. Ды і на запарожскіх казакаў трэба аглядвацца, каб яны не зрабілі нам чаго дрэннага, таму. што той самазванец [Феафан — Л.І.] знаходзіцца паміж імі5 72
Нягледзячы на тое, што праваслаўная царква ў пэўнай ступені ўзмацніла свае пазіцыі, кіруючыя колы нярэдка ігнаравалі сваё абавя-зацельства, праводзілі палітыку падтрымкі уніяцкай царквы. У 1617 г. быў створаны уніяцкі базыльянскі ордэн з цэнтрам у Вільні (Свята-Троіцкі манастыр). Ва ўмовах барацьбы за легалізацыю праваслаўнай іерархіі зацвердзіць уніяцтва на землях ВКЛ імкнуўся і Ватыкан. У 1624 г. папа Урбан УШ выдаў дэкрэт, які забараняў базыльянскім манахам пераходзіць з уніі ў каталіцтва6. У 20—40-я гг. XVII ст. мелі месца неаднаразовыя спробы вышэйшых уніяцкіх, а потым і праваслаўных іерархаў стварыць новую, так зв. "універсальную унію" — паміж унія-тамі і праваслаўнымі, пад уладай аднаго патрыярха. Рымская курыя спадзявалася такім чынам падпарадкаваць Рыму праваслаўнае на-сельніцтва цераз ужо існуючую уніяцкую царкоўную арганізацыю. 3 другога боку, боязь, што аб'яднаная царква выйдзе з-пад кантролю папы рымскага, вымушала Кангрэгацыю прапаганды веры пазней ў сваіх інструкцыях нунцыям працівіцца ідэі "універсальнай уніі"7.
КНІГІ ОНЛАЙН
