З гісторыі уніяцтва ў Беларусі
да 400-годдзя Брэсцкай уніі
Выдавец: Экаперспектыва
Памер: 134с.
Мінск 1996
Значны ўклад ў даследаванне культуралагічных аспектаў Брэсцкай уніі ўносяць сучасныя польскія гісторыкі39. Даследуючы місіянерскую, асветніцкую, выхаваўчую, выдавецкую, друкарскую дзейнасць мана-хаў-базыльян, навуковую і літаратурную творчасць членаў ордэна, М.ПІдлыпчак-Маяровіч пярэчыць тым гісторыкам, якія сцвярджаюць аб прыгнечанні базыльянамі "рускай нацыі" і стрымліванні імі развіцця фускай" кулыуры і літаратуры. Яна прыходзіць да наступнай высновы: "базыльяне абаперліся на польскую культуру, якая адрознівалася большай жывучасцю, захаваўшы пры гэтым асобныя элементы рускай культуры, якая складала аснову царкоўнай уніі"40.
Праблема цікавіць таксама вучоных ЗША, Англіі, Ватыкана і іншых краін. Доктар філасофіі Гарвардскага універсітэта Б.Гудзяк, які ў 1992 г. абараніў дысертацыю аб уніі, разглядае яе як адзін з напрамкаў руху за царкоўнае і культурнае адраджэнне, які разгарнуўся на беларуска-ўкраінскіх землях у апошнія дзесяцігоддзі XVI ст., і як адказ на культур-на-рэлігійны выклік Захаду41. Прафесар гісторыі з Піцбурга Д.Флын, зноў-такі, характарызуючы унію праз прызму ўзаемадачыненняў Заха-ду і Усходу, падкрэслівае, што яна абяцала для эліты, уключаючы епіскапаў і вучоных манахаў, не толькі захаванне пасад, але й узнага-роду цеснымі кантактамі з багатымі інтэлектуальнымі і культурнымі дасягненнямі хрысціянскага Захаду42. Паводле канцэпцыі С.Сенік, док-тара славянскай царкоўнай гісторыі папскага Арыентальнага Інстытута Ў.Рь|ме, уніяцкае кіраўніцтва, пачынаючы з мітрапаліта Руцкага, про-цідзейнічала ўплывам каталіцкай царквы, асабліва моцным сярод аду-каваных колаў грамадства, шляхам узвышэння духоўнага і культурна-га, адукацыйнагаўзроўнюсваёй царквы. Даследчык царкоўнай гісторыі не раіць перабольшваць ступень лацінізацыі уніяцкай царквы — глы-бокай яна не была ніколі, а тым больш у XVII ст.43.
Такім чынам, па праблеме уніі існуе вялікі роскід поглядаў і мерка-ванняў. Наяўнасць высноў, што супярэчаць, узаемавыключаюць адна
14
другую, толькі падкрэслівае яе складанасць. Неадназначнасць такой з’явы, як унія, наяўнасць у ёй розных плыняў, раскол, унесень! ў яе ў 1720 г., і урэшце, незавершанасць працэсу развіцця уніі, штучны яго абрыў ускладняюць фарміраванне адзінай канцэпцыі. Недахопам многіх даследаванняў з’яўляецца ідэалагічная і канфесійная зададзе-насць і прадузятасць.
Унія і лёс беларускага народа, яго культура — гэта адвечная праблема, яшчэ далёкая ад навуковага вырашэння. Думаецца, на шляху яе распрацоўкі даследчыкаў чакаюць новыя знаходкі і адкрыцці.
ЛІТАРАТУР A
’Цэнтрапьны дзяржаўны гістарычны архіўУкраіны ў Львове. Ф .364, воп.1, спр.69, арк.З.
2Алексеее Л.В. Нгнатпй Кульчпнскпй — первый псследователь бепорусскпх древ-ностей/ / Древностп спавян п Русн. М., 1988. С.100—105.
3Полное собранпе русскпх летоппсей. Т.32. М., 1975. С.13.
4Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў у Маскве. Ф .12, спр.111.
53аппскп Носмфа, мптрополпта Лмтовского. В 3-х тт. Спб., 1883; Заппскп В.Лу-жпнского/ / Праеославный собеседнпк. 1884—1885; Зубко А. Воспомпнання о греко-унпатской церквп в Западном крае/ / Русскпй вестнпк. 1864. Т.53.
6Цьвікевіч А. "Западно-руссмзм”. Нарысы з гісторыі грамадзкай мысьлі на Бепарусі ў XIX і пачатку XX в. Мн., 1993. С.146—147,150,151,225.
^ Гялсэйа С 219 327
8Starczewski Е. Widma przesz.losci, Szkice historyczne. KrakOw, 1929. S.283—284, 287, 32i__322 329—330.
9Halecki O. From Florence to Brest (1439—1596). Fordham University Press, 1968. S.419.
’ОДоўн^з-Згполыжі M.B. Асновы дзяржаўнасці Бепарусі. Вільня, 1919. С.7—13; Довнар-Запольскпй М.В. Н сследованпя п статьп. Т.І.Кйвв, 1909.С.331.
’’Ластоўскі В. Псторыя бепарусжай (крыўсжай) кнігі. Коўна, 1926. С.249—250.
12Украінська греко-католпцька церква. Львів, 1993. С.18.
13Franko I. Z dziej6w synodu brzeskiego 1596 r.// Kwartalnik historyczny.Rocznik IX. Lw6w,1895.S.1.
14Цьвікевіч A. "Западно-русспзм".С.149—150.
15Станкевіч A. Хрысьціянства i беларускі народ. Вільня, 1940. С.104; яго ж: Да гісторыі беларускага палітычнага вызваленьня. Вільня, 1934. С.9.
16Цэнтральны дзяржаўны гістарычны архіў Украіны ў Львове Ф.684, воп.1, спр.3208. "Декларацпя пнпцпаторов новой церковной унпн с Рпмом в Западной Бело-русспп’.Впльно, 1929. Арк. 4 адв., 9 адв .
17Савпч А. Нарпсп з історіі культурніх рухів на Вкраіні та Білорусі в XVI—XVIII вв. Knee,1929. С.125,226.
18Сабраныя і сістэматызаваныя імі матэрыялы адклаліся ў Цэнтральным дзяр-жаўным гістарычным архівеУкраіны ў Львове (Ф .364 "Р.-С.Лукань").
19Гапановіч В.Ф., Царанкоў Л.А. Учарашні і сённяшні дзень уніяцкай царквы. М.,1985.
20Мараш Я.Н. Ватпкан н католпческая церковь в Белорусспп (1569—1795). Мн.,1971; Яго ж: Очеркп псторпн экспансмп католпческой церквп в Белорусспп XVIII века. Мн.,1974.
21ПохмлевмчД. Уніатськацерква— ворогукраінськогонароду. Львів, i960; Слмвка Ю.Ю. Реакцпйна роль уніі в історіі украінського народу. Knee, 1967; Даннленко С.Т. Унпаты. М., 1972; Кашуба M B. 3 історіі боротьбн протм уніі. XVII—XVIIIct. Knee, 1976; Коваленко М.М. Антннародність уніатства. Knee, 1979; Мпговіч І.І. Уніатська
15
церква — ворог культурного прогресу. Knee, 1981; Москалець В.П. Неспоможність уніатсько-націоналістмчннх інтерпретацій духовноі культурн украінського народу. Кнее 1984; Клнмов В.В Ф нлософско соцнологнческнй аналмз основных направленмй унмат-ско-нацмоналнстмческмх фальснфнкацнй духовной культуры. Автореф дмс канд.фнлос.навук Knee, 1986.
22КлімовВ В Уніатство—запеклнй ворогукраінськоі культурм. Кнее, 1981.С.15— 16.
23Мартос А Беларусь в псторнческой государственной м церковной жмзнн. Мн., 1990; Карташее А.В. Очеркм по мсторнм русской церквн.Т.1—2. М., 1991; ммтрополмт Іларніон. Украінська церква за час руінм. Вінніпег, 1993; яго ж (Огіенко II)-Украінська церква Knee, 1993.
24Львовскнй церковный собор. Документы н матермалы. 1946—1981 Нзданне Московской патрнархмм, 1982. с.3,13,20,43,82.
25Псторыя беларускага мастацтва. У б-'ці тамах. Т.2—3; Мн., 1988—1989’ Іканапіс Беларуа XV—XVIII ст Альбом. Мн., 1992; Высоцкая Н.Ф. Жываліс Беларусі XII— XVII ст. Мн.,1980; Кулагін А.М. Шэдэўры архітэктуры ракако. Мн., 1991; Хадыка Ю.В. Трэдыцыйнае мастацтва і беларускае адраджэнне / / Наш радавод.Кн.З. 4.2. * Р°Дна, 1991. С 357—365: Кніга Бепарусі.1517—1917. Зводны катапог Мн 1986' I Інш. •• •
26Прашковіч М . Слова пра Афанасія Філіповіча/ / Полымя .1965. № 12.С.174________ 177, Тарасов К Память о легендах. Белорусской стармны голоса н лмца Мн. .1984.С.88,90. '
27УрбанП. У святле гістарычных фактаў. Мюнхен-НьюЙорк.1972.
2®Газеты і часопісы "Божым шляхам”, Толос спасітеля", Свнтло” і інш
2-Саверчанка I. Апостал яднання і веры: Язэп Руцкі.Мн., 1994.
^Нсторкя белорусской дооктябрьской лмтературы. Мн., 1977.С.166.
ЛабынцаўЮ. Пачатае Скарынам. Беларуская друкаваная літаэатура эпохі Рэнен-сансу. Мн., 1990.С.68.
32Тамсама.0.77.
-Голенченко ГЯ. Ндейныен культурные сеязм восточнославянскнх народоввХУІ — середмнеXVII в. Мн., 1989.С.211.
34Украіноька греко-католмцька церква. Львів, 1993. С.4,6,18.
^Паславськйй I. Берестейська унія в контексті загальноевропейськнх релігійных процесів XVIcr. / / Історія репігій в Украіні. Тезн повмдомлень IV круглого столу Кмів-Львів, 1994 С.139—140.
хАнтонюк Г. Чннсв.Васплня Велмкого та його культурно-освітня діяльность / / Історія релігій вУкраіні. Тезм повідомлень 111 круглогостолу. Кнів-Львів 1993 С 7_8’ I інш.
37Astrowski V. Polski unijacki kashiol dla Bielarusau, abo "Ubral sie diabei w komie i ogonem na msz^ dzwoni.” London, 1966. S.5.
33Яковенко Г. Брестская церковная унмя; полнтнческке н ндеологпческне аспекты ■ВТОР?Я половннаХУІ в.) Авторвф. дпс. ... канд.нст.наук. М. 1988. С 9
39Unia Brzeska і jej nast^pstwa. Gdartsk, 1991; Hryckowian J. Mi^dzynarodowe sym-pozjum o unii i initach w kulturze polskiej oraz kulturze naroddw slbwiartskich w Krak6wie // Krakdwskie Zeszyty Ukrainoznawcze. P.1—2. Krakdw, 1993. S.459—462; Unia or2es*a Geneza. dzieje i konsekwencje w kulturze naroddw slowiabdkich. Krak6w,1994.
Pidlypczak-MajerowiczM. Bazylianie wkoronie I na Litwie. Szkoty I ksieiki wdzialalnosci -akonu. Warszawa-Wroclaw, 1986.S.42.
4^ГудзякБ. Історія відокремлення: Кнівська мнтрополія, Царгородськмй патріархат генеза Берестейськоі уніі / / Ковчег. Збірнмк статей з церковноі історіі Ч I Львів 1993. С.1—23. г •
42JamesF.FIynn. The Uniate Church of Bielorussia: a Case of Nation Building?//Religious Compromise, Political Salvation. The Greek Catholic Church and Nation-building in Eastern Europe. Pittsburg, 1993. D.29.
43СенйкС. Украінська церква в XVII столітті / / Ковчег. С.31, 60, 62, 66—68.
16
Таццяна Казакова
Беларускі дзяржаўны універсітэт, Мінск
УНІЯЦКАЯ ІДЭЯ Ў ВЯЛІКІМ КНЯСТВЕ ЛІТОУСКІМ НАПАЧАТКУ XV СТ.
Ідэя царкоўнай уніі не была новай, уласцівай толькі Беларусі. К таму часу яна ўжо не адно стагоддзе выношвалася людзьмі, якія бачылі негатыўныя вынікі падзелу хрысціянства 1054 г. і былі зацікаўлены ва ўзмацненні царквы праз яднанне. Кіраўнікі праваслаўя і каталіцтва сладзяваліся, што унія скасуе падзел і парушыць пабудаваную вякамі перагародку паміжканфесіямі. Ідэя уніі то замірала, то зноў уваскраса-ла. Асабліва актыўна яна ўздымалася ў XV ст. Яе прыхільнікам былі шасцёра кіеўска-літоўскіх мітрапалітаў у гэтым стагоддзі.
Іх лік адкрывае славуты пісьменнік і прапаведнік Рыгор Цамблак. Яго грамадска-палітычныя погляды на лрацягу двух стагоддзяў вы-клікалі розныя меркаванні1. Многа блытаніны ў навуковай літаратуры існуе ў асэнсаванні ўдзелу Р.Цамблака ў рабоце XVI Усяленскага сабору каталіцкай царквы, які праходзіу з 5 лістапада 1414 г. па 22 красавіка 1418 г. у Канстанцы.
Вядома, што ў сярэднявеччы была шырока распаўсюджана тэорыя боскага паходжання ўлады, а царкоўныя саборы былі вышэйшай царкоўнай уладай. А.І. Яцымірскі сцвярджаў, што на гэтым саборы кіеўска-літоўскі мітрапаліт прадэманстраваў свае "некалькі лібераль-ныя адносіны" да рознасці двух веравызнанняў2. Е.Галубінскі ніколі не сумняваўся ў яго "цвёрдай адданасці праваслаўю"3. Неардынарнацсь сітуацыі ў тым, што Цамблак быў адным з першых праваслаўных мітрапалітаў, які спрабаваў устанавіць кантакт з кіраўніцтвам заходняй царквы.
КНІГІ ОНЛАЙН
