З гісторыі уніяцтва ў Беларусі
да 400-годдзя Брэсцкай уніі
Выдавец: Экаперспектыва
Памер: 134с.
Мінск 1996
У маі 1418 г. Цамблак вярнуўся у Вільню, дзе ў 1419 г. памер ад моравай язвы. Няўдача яго царкоўна-лалітычных планаў на Канстанцкім саборы спрыяла таму, што Вітаўт пачаў узмацняць арыентацыю на ка-таліцтва, ёсць звесткі, што пасля яго звароту з Канстанцкага сабору царкоўнікі сталі называць Цамблака католікам, праклятым царквою і богам, яго імя святары не ўпаміналі пры спраўленні еўхарыстыі . Але творы пісьменніка шырока перапісваліся праваслаўнымі манахамі, бо у іх асвятляліся праблемы, якія хвалявалі увесь хрысціянскі свет.
На пасадзе мітрапаліта ён напісаў царкоўныя пропаведзі, ( На ўшэсце", "На ўспенне", "На адсячэнне галавы Іаана Хрысціцеля , На ўзвіжанне Крыжа" і інш.), пахвальнае слова Яўфімію, пахвальнае слова Дзімітрыю, палемічнае слова "Како держат веру немцы", дзе з. адвае 25 пунктаў нязгоды з лацінянамі, стварае сціхуру "На ўспенне Багародзіцьі .
Р.Цамблак адлюстроўваў рэчаіснасць апасродкавана, праз міфа-лагічныя ўяўленнмі. Ён паказваў вышыню маральнага ўчынку вельмі шануемага хрысціянамі святога Дзімітрыя Салунскага, які ахвяраваў жыццём у імя хрысціянскіх ідэалаў. Мадэлюючы ў абстрактна-алега-рычнай форме грамадскую рэчаіснасць Літоўска-Беларускай дзяржа-вы, пісьменнік гнеўна абвінавачвае свецкіх уладапоў, якія мяняюць веру і жорстка ставяцца да сваіх падначаленых. Ен у алегарычнан форме выказвае іуманістычную думку пра тое, што гвалт — праява антычалавечнасці і агіднасці. _ _ _ . •
У авалоданні кніжнай мудрасцю Цамблак бачыў сродак фарміра-вання нацыянальнай самасвядомасці, таму ён асабліва падкрэсліваў асветніцкую дзейнасць Яўфімія і Кіпрыяна: "пастырь Хрнстова стада Яўфімій перадаў царкве новыя кнігі — "скрнжалп нстпнно небесного ськровшда"20, а "светлое ядрнло духа" Кіпрыян умеў "ученне в зряідмх душахвселятм"21. _ . . _
Такім чынам, першым з праваслаўных мітрапалітау Цамолак нама-гаўся ўстанавіць кантакт з кіраўнікамі заходняй царквы дзеля таго, каб агульнымі намаганнямі выступіць супраць шматлікіх ворагаў хрысціян. На яго думку, у той час гэтая праблема была больш актуальнам, чым канфесійныя разыходжанні. Грамадска-палітычная дзейнасць і літара-турная творчасць Рыгора Цамблака спрыяла станаўленню ідэі славян-скага адзінства і адпавядала ўздыму патрятычнай думкі беларускан
народнасці.
21
ЛІТАРАТУРА
1Гл.: Яцпмнрскнй A Н. Грмгормй Цамблак. Очерк егожнзнн, адмпннстратмвной н кннжной деятельностн. Спб., 1904; Голубннскмй Е.Е. Мстормя русской церквн. Т.1. М., 1900; Снегаров Н. К ясторнм культурных связей макду Болгармей н Россней в конце XVI—начале XV в./ / М екдународные связм Росснм до конца XVII в. М 1961 С.257—276.
2Яцймйрскйй А.Н. Грмгорнй Цамблак. Очерк егожнзнн... Спб.,1904. С. 199. 3Голубйнскйй Е.Е. Нсторня Русской церквм. Т.11. 1990. С.386.
АПьрвев Г. Констанцкнят сьбор (1414—1418) н участнето на Грмгормй Цамбпак в него. / / Тьрновска кнпжовна школа. Т.2. Софня. 1980. С.487.
6Гл.: Грнцкееяч А.П. Положенне православной церквм в Белоруссмм bXIV—XVI вв. (доЛюблннской уннн 1569). / / Хрнстнаннзацня Русн н белорусская культура. Мн 1988. С.92—95.
6Гл.:Греков Н.Б. Восточная Европа н упадок Золотой Орды (на рубеке XIV—XV вв.) М.,1975.С.29О.
7Полноесобранпе русжнх летоппсей. Т.ІІ.М .,1965. С.223.
вТамсама. С.223.
9Акты мсторяческне.Т.1 Спб., 1841,№ 19, 20,
10Гусев П.,Гьльбов.,Давйдов А.,Данчев. Похвално слово за Евтпммй от Грнгоснй Цамблак. Софмя, 1971. С.196.
11Тамсама. С.208.
'2Бегунов Ю.К. К вопросу о церковно-полнтяческмх планах Грягорня Цамбла-ка./ / Советсжое славяноваденне. 1981.№ З.С.57.
13Гл.:Ф лоровскнй А.В. Чехн м восточные славяне. Т.1 Прага, 1935. С.300.
'4Бегунов Ю.К. К вопросу о церковно-полнтмчежмх планах Грнгорня Цамбла-ка.С.57.
^Нйкольскйй Н.К. Матеряалы для мсторнм дреенврусской духовной пмсьменнос-тя./ / Сборняк отделення русского языка м словесностп ймператорской Академнм Наук. Т.82, № 4.Спб.,1907.С.150—151
16Тамсама. С.152.
17Тамсама.С.152.
^Яцймйрскйй А.Н. Грнгорнй Цамблак. Очерк его жнзнм, адмпнмстратмвной н кннжной деятельностн. СП6..1904.С.202—203.
'9Снегаров НК мсторнн культурных связей макду Болгармей н Россмей в конце XIV—нач. XVb./ / Международные сеязн Россмм floXVIl в. М.,1961.С.275.
20РусевП.,ГьльбовН.,ДавйдовА.,Данчев Т. Похвално слово за Евтпммй от Грнгорнй Цамблак. С.115.
21Леонмд. Надгробное слово Грмгормя Цамблака Россмйскому Архмелнскопу Ккп-рману./ / ЧОНДР,кн.1.М.,1872.С.26.
Юрась Бохан
Інстытут гісторыі АН Беларусі
ДА ПЫТАННЯ АБ ІДЭАЛАПЧНЫХ ПЕРАДУМОВАХ БРЭСЦКАЙ ЦАРКОУНАЙ УНІІ 1596 ГОДА.
Пры усёй разнастайнасці існуючых поглядаў на Брэсцкую царкоўную унію 1596 г. няцяжка заўважыць дзве тэндэнцыі ў асэнсаванні яе значэння для лёсаў царквы "грэцкага закону" ў Рэчы Паспалітай. Калі прыхільнікі уніі схільныя разглядаць яе як вынік крызісу праваслаўя ў гэтай дзяржаве 22
і адначасова як крок, у перспектыве небеспаспяховы, прадпрьіняты для нармалізацыі рэлігійнага жыцця ў дзяржаве, то ейныя праціунію з-боль-шага бачаць у ёй нейкім чынам справакаваны нядобразычліуцамі правас-лаўя пачатак своеасаблівага царкоўнага расколу і звязаных з ім катакліз-маў. Прычым немалая роля ў арганізацьіі гэтага раскола адводзіцца каталіцкаму касцёлу, найпершу асобе езуітаў1.
Каб высветліць слушнасць той ці іншай пазіцыі, неабходна праа-налізаваць перадумовы уніі і сутнасць звязанага з ёй супрацьстаяння ў грамадстве. Для гэтага немагчыма абмежавацца разглядам толыа тых падзей, якія папярэднічалі Брэсцкаму сабору 1596 г., паколькі сапраўдныя інтарэсы супрацьлеглых бакоў найбольш яскрава выявілі-ся ў перыяд рэалізацыі уніі на практыцы. Працэсы, якія адбываліся як да, так і пасля 1596 г., былі ў нечым падобныя, хаця і мелі спецыфіку ў ідэалагічнай афарбоўцы.
Пачатак непасрэднай падрыхтоўкі акта уніі быў звязаны з дзеннас-цю шэрагу праваслаўных іерархаў Рэчы Паспалітай — спачатку львоўскага епіскапа Гедэона Балабана і луцкага епіскапа Кірыла Цяр-лецкага, а ў далейшым і епіскапа ўладзімірскага і брэсцкага Іпація Пацея. Штуршком да гэтага паслужыў канфлікт паміж львоўскім епіс-капам і мясцовым брацтвам. У 1586 г. антыяхійскі патрыярх Іааюм зацвердзіў новы статут брацтва і дараваў яму надзвычанныя пауна-моцтвы, выводзіўшыя яго з-пад улады епіскапа. Адначасова за брац-твам прызнавалася права патранату над львоўскім Ануфрыеускім ма-настыром і Унёўскім манастыром паблізу ад горада. Прьівілеі львоўскаму брацтву пацвердзіў і канстанцінопальскі патрыярх Ерамія падчас свайго знаходжання ў Рэчы Паспалітай у 1589 г. _
У гэты ж час патрыярх мусіў звярнуць увагу на стан праваслаунам царквы ў дзяржаве, якая перажывала крызіс, не ў апошнюю чаргу звязаны з пагаршэннем маральнасці духавенства і падзеннем ягонага аўтарытэту. Купля і продаж духоўных пасадаў, успрыманне іх у якасці выгаднага рамяства, ігнараванне пастырскіх абавязкау і парушэнне царкоўных канонаў прынялі шырокія маштабы3. Ужо з канца XV ст. мітрапаліта і епіскапаў прызначаў кароль ці нават асобныя, намбольш уплывовыя магнаты, такія як Глінскія ці Астрожскія. Часам духоуньія пасады нават купляліся за грошы, на што ўказваюць актьі Зіленскага сабора 1509 г.: "некаторыя ў нашым законе... купляюць сабе, яшчэ пры жыцці епіскапаў, іх кафедры і прымаюць гэтыя кафедры без парады і згоды мітрапаліта і епіскапаў..."4.
У такіх умовах гэтыя пасады маглі заммаць свецкія асобы, яюя найбольш дбалі не пра душы парафіян, а пра атрыманне прыоьіткау з царкоўных маёмасцяў. Часам паміж прэтэндэнтамі на тое ці '^шае месца адбываліся судовыя справы і нават ваенныя сутыкненні . Нека-торыя асобы, атрымаўшы царкоўную пасаду і права распараджацца царкоўнымі маёнткамі, падоўгу не прымалі пасвячэння і у тон жа час
нярэдкімі былі выпадкі злоўжывання маёмаснымі правамі калі іераохі с крестов велнкнх малые чнннлн н себе поесы ложкм м со?уды —^оам^'V івяГгМ сво™ спРавовалНмз рмз саяны, с петрохнлев пПп^МЫ 85 г маплеускія мяшчане скардзіліся каралю што м тппккпТ'160^^^ ЗДЭУ У арэНДУ царкву Св Спаса і "оном не оправует Й только пожйтков свомх, а не хвалы Божое стережет"6. У
Сур езныя парушэнні ў царкве практычна не выклікалі супрацьдзр-^ы^"3"1737 ЯЧІча * 1546 г ^"b Аўгуст nSSpa-
» ££ Т СЛУХ" Д° "^™»^ ° "ераднос™ н неіпХ которая се деет межн духовенства вашого Греческого закону також межн князен: какоа а простых людей в законе аашом а звла^ж S й ^лсл™ X" "« В°ЛЫН" °Я Яеет' "ж на "°™ «ять* от™
мілппДд Р б-Луду м Р°спуіденства ся велнкмй деют, а твоя AfiSau»0 CTaPWMM пх пастыр того ведатн анм встнхатн не хочеш"7 Абвінавачванні у бяздземнасці і патуранні беззаконню прад’яўляліся і S.^ ^'“^ «““'“<» у лісце да якога ў 15Ю г лравас^ бммпЯ шляхта бедавала, што няшчасцяў "такмх первей нмколм не Ммппг™" ВЖе большмя бьі™ не МОГУТ яко тые; за пастырства Вашей Мйлостй досыт всего злого в Законе нашом сталося, яко згвалценья ка?ІмкТеН' СВЯТЬІХ тайн замыканья, запечатованья церквй святых за-^я звпмплТ^ " а ШТ° еіде КТ0МУ порубанье крестов святых, побра-пппт^? д аамку н е^е Ваша Мнлост лмсты свом отвереньіе обппХ^Р °Ж°е ЖДОМ на ПОМОІД Даеш к потесе нм а к болшому оболженью закону нашого святого н к жалю нашому... В монастырмх честных... нгумены с жонамн н с детьмн жнвут м церквамм владают П пнных, н мнных н йнных бед велькмх й нестроенья множество..."8. У свз^пігпа пЛ° становішча ' Ў асяродцзі ніжэйшага духавенства. v о 4 Да пеРамьішльскага святарства львоўскі епіскап Гедэон гм' ' ЭУ ■° закон СВЯТЬІкІ не Д^эете, беззаконные бракн, крово-н^ТЯ’ сватовства' «Умовства спуцаете м благославляете, свата-сХ малженства законные распуідаете, й все бесчнн-
7 У ™cno™Tblx ™Дей вашмм недбалством умножн-?войх з^пт ^ н « Ршее вмна есть’же попове по малжонках свойх з того света зошлых, блуднмц собе держат..."9. шт/’ло£^ПНЬІМ Г°ДЗе льв°Ўскае брацтва даносіла патрыярху Ераміі, JTO двоеженцй же везде, м прн граде нашем Лйторгмсают"10 ПЯл^й13Л?Р0НЦаў пРаваслаЎяЗахары Капысценскі, характарызуючы аутаРЬІТЭТу звання праваслаўнага святара, адзначаў, што "ся “’МЬМ только голодный Й неукове так натмснулм былн, же юж
Р . ознатм не было, где был частшнй пресвмтер в корчме, чйлй в церкве"11. nnSnlr аЎтарьггэта ДУхавенства прыводзіла і да падзення прэсты-жу праваслауя у асяроддзі простых вернікаў. У лісце да ўладзімірскага і няйп^ ? аепі2кала,ПаМеяза21.06.1593адзінзнаймагутнейшыхпатро-нау праваслауя К.Астрожсю бедаваў: uno "се людм найюе релмгмн згор-
КНІГІ ОНЛАЙН
