З жыцця літвінкі
Браніслаў Залескі
Выдавец: Віктар Хурсік
Памер: 340с.
Мінск 2009
z Zycia LITWINKI 1823-1874. >еэа£«к
Z LISTOW I NOTATEK
ZLOZYL BRONISLAW ZALESKI e^s^-rt^JisT^ POZNAN. Nakladem Ksengarni Jana Konstantego ZupaNskiego 1876.
УДК 908(476.7) "1861/1863"+ 821.161.3 Б.Залсскі =03.162.1=161.3
ББК63.3(4Бел)
323
Выдавецкі праект Віктара Хурсіка
Пры ўдзеле
INSTYTUT POLSKI
Польой Інстытут у МІнсху
Навуковая кансультацыя Музея беларускага Палесся (Пінск)
Залсскі Браніслаў
323 Зжыцця літвінкі:3 лістоў і нататак. 1823-1874[псракл. з пол.]/Б.Залескі-Мн.:Выд.В.Хурсік,2009.-340с.,іл.
ISBN 978-985-6888-24-6
Дзённікі і нататкі рэпрэсаванай за ўдзел у паўстанні 1863 года землеўласніцы, мастачкі і скульптаркі з Пінскага павета Гэлены Скірмунт. Развагі пра месца мастака ў жыцці і творчасці, рэфор-му 1861 года, замалёўкі Расіі пад час пераезду ў ссылку, развагі пра нацыянальную годнасць беларусаў.
УДК 908(476.7)"1861/1863"+821.161.3 Б.Залескі=03.І62.1=161.3
ББК63.3(4Бел)
I'SBN 978-985-6888-24-6
789856
888246
© Выдавец Віктар Хурсік, 2009
Шчырая ўдзячнасць выдаўца
Анішчанку Яўгену (Мінск)
Данілюк Тамары (Брэст)
Дзямчук Ірыне (Пінск)
Кабану Веславу (Wiestaw Caban) (Польшча)
Казакевічу Пятру (Piotr Kozakiewicz) (Польшча) Карсеку Міхаілу (в. Калоднае Столінскі раён) Лялькову Ігару (Мінск)
Мартынавай Галіне (Віцебск)
Рудкоўскаму Анатолю (Украіна)
Цішуку Пятру (Брэст)
Заўвагі да беларускамоўнага выдання
У польскамоўным выданні кнігі (1876 г.) маюцца недакладнасці ў напісанні населеных пунктаў. Напрыклад, Дроскава і Дрошкава, Чар-няўская і Чарнёўская. Пры перакладзе на беларускую мову прынята адно напісанне.
Спасылкі, пазначаныя зорачкамі, належаць выдаўцу. Заўвагі аў-тара Б. Залескага вылучаны асобна.
Курсіў у тэксце захаваны згодна арыгінала.
Пры перакладзе асабістых імёнаў у некаторых месцах захавана лацініца.
Польскамоўны верш на стар. 316 наўмысна захаваны без перакладу.
Для лепшага ўспрымання беларускамоўны тэкст, у адрозненне ад арыгінала, дадаткова разбіты на абзацы.
Прадмова да беларускамоўнага выдання кнігі
9
Браніслаў Залескі і яго твор
Гэта кніга чакала выхаду ў свет 123 гады. Дакладней, не сама кніга, а яе беларускамоўны пераклад. Столькі часу была не запатрабавана праўда пра лёс адной з выдатных жаночых асоб беларускага Палесся, спадчынніцы роду Скірмунтаў і Ардоў Гэлены Скірмунт. Скульптарка і мастачка, шчырая патрыётка, яна раздзяліла пакутлівы лёс паўстанцаў 1863 года. Накіроўваючыся ў ссылку, Гелена не раскаялася і не здрадзіла тым ідэям, якімі жыло тады ўсё свядомае бела-рускае грамадства: свабодзе ад рускага засілля, звароту да спрадвечных нацыянальных традыцый, магчымаму набыц-цю літвінамі дзяржаўнасці.
Відавочна, што трагічны лёс такой асобы не мог застацца не заўважаным сучаснікамі. Адгукнуўся ж на яе пакуты тага-часны беларускі мастак, пісьменнік і грамадскі дзеяч Браніс-лаў Залескі. Ён здолеў выдаць кніжку пра яе ў Царстве Польскім, у Познані. Адзначым, што хаця Польшча і ўваход-зіла тады ў склад Расійскай імперыі, але мела пэўную самас-тойнасць. Толькі гэтым можна патлумачыць тое, што такі шчыры аповед не быў забаронены расійскай цэнзурай і не быў знішчаны. 3 другога боку, нельга не заўважыць і вялікі та-лент Браніслава Залескага як публіцыста. Прыватны выпа-дак, адзінкавы лёс ён здолеў увасобіць у лёс пакалення.
Дык што ж гэта за чалавек, які здолеў захаваць памяць пра пакуты нацыі ў час найгоршых выпрабаванняў?
Нарадзіўся Браніслаў Залескі ў чэрвені 1820 года ў ма-ёнтку Рачкевічы Слуцкага павета Мінскай губерні (зараз Ка-пыльскі раён Мінскай вобласці). Бацька Франак Залескі rep-63 "Любіч" быў афіцэрам. Літаратурны дар Браніслава па-ходзіў хутчэй ад дзеда - Сымона Залескага, які праяўляў у
10
свой час літаратурныя здольнасці. Маці Юлія з Чарноцкіх была з багатай сям’і. Яе бацькам быў літоўскі падстольнік Франак Чарноцкі герба "Ліс", а маці паходзіла з роду Даўгя-лаў. Першыя навукі Браніслаў спасцігаў ў Ляцішыне ў доме дзядзькі Караля Чарноцкага, які доўгі час быў настаўнікам Дамініка Ходзькі, пісьменніка, гісторыка, журналіста, чле-на Таварыства філаматаў. He абмінула выхаванне ў духу высокай грамадзянскай годнасці і Браніслава. Пазней у пісьме да Ігната Дамейкі, які жыў у Чылі, ён з цеплынёй успамінаў свайго першага настаўніка.
У1836 годзе Браніслаў прыбыў у Дэрпт (зараз г. Тарту, Эстонія) і пачаў падрыхтоўку для паступлення ў тутэйшы універсітэт, які пасля закрыцця рускімі Віленскага універс-ітэта заставаўся месцам спасціжэння навук для большасці тагачаснай беларускай моладзі. Ва універсітэце большасць выкладчыкаў складалі немцы, выхавацелі імкнуліся абудзіць у студэнтаў нацыянальную годнасць, прывіць свабодалюб-ства. Пасля паступлення на юрыдычны факультэт у 1837 годзе з першых дзён Браніслаў апынуўся ў цэнтры грамадс-кага жыцця, а ў 1837-1838 гадах ужо далучыўся і да пад-польнай дзейнасці, якую арганізоўваў у Дэрпце Сымон Ка-нарскі. Пасля арышту апошняга ў маі 1838 года і арганіза-цыі расійскімі ўладмі пераследу студэнтаў-патрыётаў част-цы з іх удалося пазбегнуць арышту, але частка была пасад-жана за краты. Апынуўся за імі і Браніслаў Залескі. Бацькі прадпрымалі дзеянні, каб вызваліць яго. Відавочна, гэта да-памагло. Ён пазбег жорсткага пакарання і, у выніку, быў сасланы ўсяго толькі пад нагляд у Чарнігаўскую губерню. Пазней дзякуючы маці, якая закідвала Санкт-Пецярбург і Вільню прашэннямі аб паслабленні для сыну, у 1844 годзе Браніславу дазволілі закончыць навучанне і здаць выпуск-ныя экзамены ў Харкаўскім універсітэце. У тым жа годзе ён вярнуўся дадому ў Рачкевічы.
11
Пасля адпачынку малады юрыст паехаў у Вільню ў по-шуках працы і даволі лёгка адшукаў месца на службе ў Камісіі па люстрацыі землеўладанняў Віленскай губерні. Адначасова ён увайшоў у кантакт з сябрам па Дэрпту Эдуар-дам Жэлігоўскім, які прыбыў у Вільню на два гады раней і быў тут добра вядомы дзякуючы сваім літаратурным тво-рам. Жэлігоўскі, старэйшы за сябра на чатыры гады, аказаў вялікі ўплыў на далейшае развіццё рознабаковых здольнас-цяў Браніслава, які, як было тады модна, пачаў браць урокі малявання і жывапісу. У час паміж наведваннем салонаў і мастацкай студыяй Залескі, між тым, напісаў "Сакрэтны ме-марыял". У гэтым дакуменце ён выклаў адміністрацыйныя, юрыдычныя і сацыяльна-эканамічныя пытанні, якія нале-жала вырашаць Рэчы Паспалітай пасля адшукання незалеж-насці ў межах да першага падзелу. У мемарыяле прадуглед-жвалася, што пасля таго, як беларусы і палякі будуць на-лежным чынам падрыхтаваны для ўзброенай барацьбы з Расіяй, неабходна будзе рушыць на Санкт-Пецярбург на сустрэчу з саюзнымі шведскімі войскамі, а потым звярнуцца да германа-аўстрыйскай дынастыі Габсбургаў і запрасіць іх на трон адноўленай Рэчы Паспалітай. Утапічны план меў у сабе апісанне стасункаў у Еўропе пасля таго, як ён удасца.
Пазней, у Парыжы, Залесскі з усмешкай успамінаў свае юнацкія спробы і ўсяляк адмяжоўваўся ад гэтага плана.
Між тым у 1842-1843 гадах абстаноўка ў Польшчы і бы-лых землях Літвы па-ранейшаму была бурлівай. Адчуваўся ўздым нацыянальна-вызваленчых настрояў. У 1845 годзе Залескі і Жэлігоўскі як папулярныя ў віленскім шляхетным асяроддзі людзі атрымалі ад Познаньскага цэнтра запрашэн-не ўвайсці ў лік кіраўнікоў змовы супраць расійскіх улад ад Літвы, але адхілілі яго. Яны бачылі рэальную карціну жыц-ця і лічылі беларускі народ не падрыхтаваным у той час да ўзброенага выступу. Нягледзячы на гэта польскія эмісары працягвалі падрыхтоўку да паўстання на Літве і не аднойчы сустракаліся з Залескім.
12
Пасля таго, як у красавіку 1846 года ў вольным горадзе Кракаве правалілася спроба падняць паўстанне ва ўсіх бы-лых землях Рэчы Паспалітай і арганізатары яго былі арыш-таваны, у ліпені таго ж года быў арыштаваны і Жэлігоўскі, і Браніслаў Залескі. Хутчэй за ўсё яны былі змешчаны за кра-ты па даносе, паколькі ў віну ім ставілася тое, што яны ве-далі пра змову і не паведамілі пра гэта ўладам. Залескаму адматалі на ўсю катушку: яго пазбавілі дваранскай годнасці і аддалі ў салдаты. Пасля вынясення прысуду ён быў дас-таўлены ў Арэнбургскую крэпасць.
У час адбывання зняволення ў крэпасці Браніслаў Залескі пазнаёміўся тут з аддадзеным у салдаты будучым вялікім украінскім паэтам і мастакомТарасам Шаўчэнкам. Паміж Каб-заром і яго беларускім сябрам склаліся адносіны цеснага сяб-роўства, якія працягваліся ўсё жыццё. Тут жа ў час праход-жання салдацкай службы Залескі праявіў сябе як выдатны мастак, які стварыў серыю найкаштоўнешых малюнкаў з жыцця кіргізаў і казахаў. Яго творы на гэту тэму і пасёння лічацца ў Казахстане нацыянальным здабыткам.
У 1856 годзе Залескі вярнуўся на радзіму і жыў спакой-ным жыццём у Рачкавічах пакуль у 1859 годзе Тарас Шаўчэн-ка паклікаў яго ў Санкт-Пецярбург. Год Браніслаў працаваў экспертам у рэдакцыйных камісіях, якія рыхтавалі сялянс-кую рэформу, адстойваў інтарэсы сялян. Але гады ў мурах адбіліся на здароў’і і праз год жыцця ў пахмурнай расійскай сталіцы ён зноў вярнуўся на радзіму. У гэты час ён наведваў сям’ю Скірмунтаў з якой быў у сяброўскіх адносінах. У1860 годзе Гэлена вырабіла і адліла з бронзы яго барэльеф.
Браніслаў Залескі вітаў паўстанне 1863 года, але, паста-янна знаходзячыся ў полі зроку паліцыі, не мог прыняць у ім актыўны ўдзел на радзіме і выехаў за мяжу ў Германію. Паз-ней пасяліўся ў Францыі, дзе з’яўляўся замежным прадстаў-ніком паўстанцкага цэнтра.
Залескі балюча перажываў паразу паўстанцаў. Аб гэтым сведчыць і яго зварот да напісання кнігі "3 жыцця літвінкі".
13
Старэйшы ўсяго на сем гадоў за сваю гераіню ён разумее яе мастацкія захапленні, ідзе за ёю радок за радком, адчуваю-чы ў канцы вялікую стому і расчараванне. Расчараванне ад тых памылак, якія ўсе яны дапусцілі ў змаганні за волю.
Эдвард Вайніловіч, які прыбыў у Францыю пасля падзен-ня Камуны, напісаў у 1871 годзе: "У Парыжы яшчэ дымілі-ся астаткі Камуны, і калона Вандома ляжала разбітая на ка-меннях маставой. Я спыніўся ў "Quartier Latin" і, не маючы знаёмых, акрамя хворага бібліятэкара з гатэля "Ламберт" Браніслава Залескага, пачаў актыўна наведваць лекцыі ў Сарбоне". У гэты час, як чытач даведаецца з кнігі, Гэлена Скірмунт яшчэ знаходзілася ў Балаклаве. Яе сэрца перастала біцца 1 лютага 1874 года. Гэта значыць, што стары парыжскі бібліятэкар не губляў сувязі з радзімай і быў сапраўды тале-навіты, бо здолеў у кароткі тэрмін апрацаваць дзённікі Гэле-ны, напісаць твор і перадаць яго ў друкарню. Калі ўлічыць старыя паліграфічныя тэхналогіі і той вялікі тэрмін, які ад-водзіўся на ручны набор кніг, стане зразумелым, што яна выш-ла амаль імгненна пасля смерці выдатнай мастачкі.
КНІГІ ОНЛАЙН
