Жыве Беларусь
Вершы, артыкулы
Янка Купала
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 477с.
Мінск 1993
Адзінадным стаць мусіў сам паміж людзьмі, У думках мкнучы вышай, далей.
Для беларускіх грамадзян байцом, слугой
Так шчырым быў, а грамадзяне —
Эх! ніткаю к пятлі плацілі не адной, Хоць колькі ўздоху ў час расстання...
О, стыд і ганьба, вам, сляпні, што сілам маладым К жыццю гародзіце запоры!
Пагардай вам патомак плюне ў вочы ўсім, Пракляццем памяць абгавора.
За што, чуцьчуць прабуды з’ява к нам сьпйла, А ўжо сляды крыжамі знача?
За што расіць алтар свой кроўю пачала?
Зірнула мараю звадзячай?
147
Сышоў ваяк за долю, волю і народ, Пяском засьшалі жвіровым.
Спі, мой таварыш, спі! надойдзе новы ўсход, I брат заплаце добрым словам.
Спі, дружа мой, сявец у родных слоў сяўбе Па нашай дрэмлючай старонцы!
Няхай зямелька будзе лёгкай для цябе, Як лёгка рваўся ты да сонца.
1910 г.
БРАТУ Ў ЧУЖЫНЕ
Ці помніш ты, нядбалы дружа, Ўсё тое, дзе радзіўся, ўзрос? Дзе напявае зімка стужай, Ірдзіцца лета бліскам рос?
Аздобнасць неба — сонца, зоры, Спавіты месяц туманом, Русалак ночкай разгаворы, Шчаслівых птушак песні днём?
Ці помніш ты пагляд нясмелы Свайго радзімага сяла, Адкуль паплёўся ў свет той белы, Твая дзе моладасць сплыла?
Нямое поле, сенажаці, Лазой аквечаны дзірван; Магілкі, спяць дзе твае брацці, На ўзмежку прадзедаў курган?
ЦІ помніш прызбу, плот з прасламі, Сваю хацінку, свой тачок, Тваймі стаўляныя бацькамі, Адвекам крыўлены набок?
Паміж прысад гасцінец біты — Пясчаны, ўзвілісты пакат;
Паводкай мост стары падмыты, Бяроз [ілакучых сумны рад?
149
Ці помніш ты сваю матулю, Што над калыскаю тваей Пяяла песнюбайку «люлі», Снуючы ў думках рой надзей?
Святую песню родных межаў, Няхітры мовы свойскай твор, 3 якой зліваецца звон вежаў, А рэха ловіць цёмны бор?
Ці помніш жніў, касьбы дзень шчыры, Начлег, агонь сярод кустоў;
Палёты з выраю у вырай Буслоў, гусей і журавоў?
Убор вясковы, невыдумны, Абычай сельскай прастаты... Край беларускі мірны, сумны, Свой родны край ці помніш ты?..
1910 г.
НА КУЦЦЮ
I
Ha небе зоры ўжо мігцяць, На полі срэбны снег іскрыцца; На белсвет дзівы выпраўляць Пляцецца ночкачараўніца.
Глуш абнялася з цішыной I спавівае ўсё у чары, Паўзуць і сеюць шорах свой Старым парадкам ценімары.
Вылазе з цемры бледны звод, Глядзіць сліўнём на долы, горы I тут і там пускае ў ход Свае нямыя загаворы.
I тут і тамка свой прыгон Распасцірае царства ночы; Салодкі сон, магільны сон Смяецца свету ўсяму ў вочы.
п
Заныла ўсё, замёрла ўсё,— He спіць адвечнае замчышча: Там пачынаецца жыццё Ў агнёх старога папялішча.
151
Іскрыстым, бліскатным святлом Заліты княжскія святліцы, Дружына вольная кругом Сталоў дубовых варушыцца.
Золататканы абрусы
3 сталоў звісаюць дыванамі, На абрусах чысцей расы Віно красуецца каўшамі.
Духі мінуўшчыны куццю На старасвецкі лад спраўляюць. Даўно бываламу жыццю Дары належныя складаюць.
Ш
На беласнежны на пасад
Усходзе князь, усходзе княжна, За імі слуг пачэсны рад Стаіць задумліва, суважна.
Агні брыльянтаў, як зарніц, Зіяюць з княжацкай кароны,— Краса б’е з князеўных зраніц, Як бліск маланак развуглёны.
Звярнулі вочы ўсе ў іх бок, Прымоўклі гоманы дружыны;
Ўсіх званых зблізку і здалёк Саколім вокам князь акінуў.
Бярэ коўш соладка віна, П’е за дружыну маладую, I княжна з князем п’е да дна; Князь гутарку павёў такую.
152
IV
«Адзін, адзін раз толькі ў год Збірацца можам з ласкі року, Каб год іржавы карагод Зганяць з мінуўшчыны далёкай.
Нас не кранулі косы змен: Царым мы ў дум жывых гэйнале, Хоць на падмурках гэтых сцен Другія наш пасад занялі.
Багі другія верх бяруць, Суды вядуць над нашым краем, Свяцільні ж нашы не замруць, Што ў сэрцах вольных рассвятляем.
Прашу паклікаці ганцоў
I месца даці ім па чэсці: Ад нашых стоптаных капцоў Якія нам прыносяць весці?..»
V
Закончыў князь, махнуў рукой; Уходзяць тры ганцы ў святліцу, Ідуць суважнаю ступой
I князю й княжне пакланіцца.
А першы гэткі светлы быў, Як небам сланыя праменні: Ў руцэ меў светач, што наздзіў Усе усюды зводзіў цені.
А быў другі і з ног і з рук, Як гром з жывымі перунамі:
153
Ў руцэ меў стрэл жалезных пук I лук стальны меў за плячамі.
А трэці быў і раб і цар, I слаб і дуж ва ўсякім дзеле, Як вечнасць, молад быў і стар; Меў гуслі — на грудзях віселі.
VI
I першы князю гэткі сказ
I княжне скажа міласцівай: «Я абышоў іх тройчы раз I відзеў, што яшчэ ўсе жывы.
А толькі ўсё той самы лад: 3 вачэй не зняты йшчэ павязкі, Ці йдуць уперад ці назад, Відны сляды цямрычнай ласкі.
А як ішоў між іх з святлом, Яны пачулі, ах, пачулі: Сляпым замораныя сном, Худыя рукі ўвысь цягнулі.
За мною ўсцяж, і тут і там, Іх вусны бледныя шапталі: «Аддайце сонца наша нам!
Нашто схавалірасхапалі?»
VII
Другі за першым князю сказ
I княжне скажа міласцівай: «Я абышоў іх тройчы раз I відзеў, што яны ўсе жывы.
154
А топчуць толькі ўсе той след, Валочаць ёрмы за сабою;
Ці ўбачыць корч, ці ўбачыць цвет, Адною жаляцца слязою.
А як чапнуў стралой аб лук, Яны скрануліся ў прасонні, I столькі, столькі крэпкіх рук К маёй паціснулася броні.
За мною ўсцяж, і тут і там, Іх вусны бледныя шапталі: «Аддайце славу нашу нам! Нашто схавалірасхапалі?»
VIII
I трэці князю гэткі сказ
I княжне скажа міласцівай: «Я абышоў іх тройчы раз I відзеў, што яны ўсе жывы.
А толькі торг усё ідзе
Над іх душою патаптанай;
Яны, як цені, ў грамадзе Маўчаць і йдуць на пір паганы.
А як я ўдарыў па струне, Замітусіліся, як пчолы, I на гарэ і нізіне Мне падавалі голас кволы.
За мною ўсцяж, і тут і там, Іх вусны бледныя шапталі: «Аддайце песню нашу нам! Нашто схавалірасхапалі?»
155
IX
Сказаўшы так, маўчаць ганцы, Маўчыць і князь крыху часіны, I дасць адказ такі ў канцы Ганцам на іхнія навіны:
«Не ўмруць, не ўмруць ужо яны Раз хочуць сонца, славы, песні; Заб’юць ім зычныя званы Прабудным звонам напрадвесні.
Сваёй забранай старане, Скаванай мучаніцыкняжне, Ўзнясуць пасад на кургане На панаванне недасяжне.
На дзеле — кожны йшчэ слугой, У думках — вольныя ўжо людзі; Над сэрцам іх, над іх душой Наш дух лунаці вечна будзе.
х
Вы, другі верныя, ганцы, Як летась, сёлета, налета Ўсе пагранічныя капцы Абходзьце зноў з маім прыветам.
Гуслямі, лукам і святлом Будзіце, клічце і свяціце I так спануйце іхнім сном, Каб сон іх счэз і ўсталі жыці.
А покуль поўнач не прыйшла, Вясці бяседу будзем далей;
156
Засядзьце ўсе кругом стала, Хай зазвініць віно ў крышталі.
А чарку першую ўзнясём За цень мінуўшчыны у сеці, Другой к цяпершчыне прап’ём, Праславім будучыню трэцяй».
XI
Садзіцца княжна, князь, кругом Садзіцца вольная дружына;
Шуміць бяседа за сталом, Плыве часіна за часінай.
I разгараецца ясней Паходня радасці забытай, I светазарнасцю сваей Вясёлкі сее самавіты.
Ямчэй нацягваецца лук,
Цэль рассякаюць агнястрэлы, Дрыжыць паўчына і павук, Дрыжыць прыблудак ачарнелы.
Рахкочуць гуслі звон у звон, На белсвет розгалас нясецца, Як белсвет, коціцца разгон I ў думцы казкай раздаецца.
XII
Плыве шумліва, як рака, Бяседа вольная такая, А ўжо нявідзіма рука На небе поўнач адзначае.
157
Залопаў крыллямі пятух,—
I ціхнеціхне ўсё ў замчышчы; Замоўк разгул, агонь патух, Старое згасла папялішча.
На пустку ўзбрыўшы, воўк завыў, Пуціну заяц перамераў...
А быў тут хто або не быў,—
I так і гэтак мала веры.
I так і гэтак свой прыгон Распасцірае царства ночы: Салодкі сон, магільны сон Смяецца свету ўсяму ў вочы.
19П г.
БЛІЗКІМ I ДАЛЁКІМ
Вам, цемнатворцам блізкім, далёкім, Шлю свой прывет і ласку ад сэрца; Дзякуй ішію вам, шмялям слепавокім, Дзякуй! Хай далей моц ваша прэцца!
Піце, смакчыце кроў маю з жылаў, Будзе хай сліўням, піяўкам завідна, Рыйце, капайце брату магілу,— Вам толькі гэткай працы нястыдна!
Можаце рыці, віцца, кусацца,—
Мне ўжо не страшны рык ваш звярыны; Вырвіце жылы, сэрца не дасца, 3 вашай крывавай вырвецца ціны.
Мне ўжо не страшны крыўды аковы; Любасці братняй ясным пажарам Кіну у попел цемры асновы Гніць пад нагамі лозным папарам!
Жыў і без вас я, жыў і між вамі, Толькі, як воблак, быў я свабодны, Спутаць не даў я дум ланцугамі, He аплуціў іх свіст ваш нязводны.
Дух мой свабодна з вашых цянётаў Выйсці здалее к яснасці божай, He апаганен выйдзе з балота, Далей, к высотам, шлях свой праложа;
159
Далей, дзе йшчэ беларуская думка Зоркай сягнуці часу не мела, Дзе толькі злосна чорны птах крумкаў, Дзе хітры звер паношыўся смела.
Дзе торг з адвечнай праўды зрабілі, Слёзамі ўткалі радасць і шчасце, Дзе толькі сонца звод не асіліў... ...Сонца не вашай чэрні раскрасці!
Славу маю не вам, падваротні, 3 граззю мяшаці хлысцьбай падлыжнай,— Сам я суддзёю! Й прышлых лет сотні Выдадуць суд свой правы, не кніжны.
Вы мне маіх год не гадавалі,— Летаваў сам я, зімку праводзіў; Віхры і буры сілу давалі, Крылле даў новы промень на ўсходзе.
А хоць без часу ўдасца вам нетрай Вычасаць гроб мне, косці скрышыці, Я не памру ўвесь, як не мруць ветры,— Будзе пракляцце вам усім жыці.
Цень з таго свету ўстане мой ноччу, Прыйдзе пад вашы сховы гнілыя I засмяецца грозна у вочы, Аж ваша хеўра гібельна ўзвые.
1911 г.
Роднае
Адлюстраваньне
КАБ Я КНЯЗЕМ БЫЎ..
Каб я князем быў ўладарным Гэтых ніў і хат,—
Быў бы князем гаспадарным, Вёў бы добры лад;
На пасадным месцы б селі Права і закон,
Праўду вечную ўсе б мелі — Вечавы свой звон.
He цягнуў бы я з падданых Крыўдай соль і хлеб,—
Кожны сам сабе ад рана Малаціў бы цэп.
Каб я сонцам залацістым Плаваў над зямлёй, Быў бы сонейкам вячыстым Летам і зімой.
He лажыўся б на разлогі Непраглядны цень, Асвятляў бы ўсе дарогі Ўночы і удзень.
Гадаваў бы ў вечным цвеце Поле і лугі,
Распаліў бы ўсе на свеце Путыланцугі.
Каб я рэчкай быў міжгорнан На зямлі маёй,
6 Я. Купала
161
Быў бы рэчкай жыватворнай Для старонкі ўсёй.
Ажыўляючай крыніцай Быў бы наяву, Чыстай, шклістаю вадзіцай Змыў бы сонтраву.
На засушлівыя кветкі Клаўся бы расой
I каціўся б праз палеткі Светлай паласой.
Каб я птушкай быў крылатай, Пець і лётаць мог, Быў бы птушкай незаклятай, Па pace не сох.
Груганом бы я не крумкаў, He наводзіў слёз, А на крыллях нашу думку Да бога б панёс.
Крыўдуведзьму нашых межаў, Беднату і цьму,—
Ўсё б папраўдзе, як належа, Вылічыў яму...
1911 г.
Я КАЗАК — HE КАЗАК...
Я казак — не казак, Што нагайкай свісціць, А казак, што калісь Знаў, як волю любіць!
КНІГІ ОНЛАЙН
