Жыве Беларусь
Вершы, артыкулы
Янка Купала
Выдавец: Мастацкая літаратура
Памер: 477с.
Мінск 1993
«I наша Бацькаўшчына перажывала і перажывае тое самае... Будзіцца самапачуццё народнае, падыймае старонка наша свае вочы к сонцу і распрастоўвае свае магучыя плечы».
I што ж за адказ на гэта выдумаў п. Саланевіч? Ды проста па«мстмннорусскн»:
«Что вы скажете на это, чнтатель? Разве не проснтся на уста вашм нецензурное ругательство?»
Важна сказана. За словы «падыймае старонка на
261
ша свае вочы к сонцу» грозяць нам паскуднай лаянкай. He будзь губернатарскіх пастанаўленняў аб хуліганстве і цэнзурнага ўстава, то «нецензурных ругательств» «СевЗап. жнзнь», як відаць, не пажалела б для сваіх чытачоў.
Далей п. Саланевіч распінаецца, што беларусы ад расійскіх нацыяналістаў, апрача аднаго дабра, нічога благога і не мелі, і, як прымер, прыводзіць гаспадарку ў нашым краі вялікага нацыяналіста Мураўёва. Мы не будзем спрачацца з «СевераЗападнай жызняй» аб Мураўёве — нашто нябожчыка трывожыць,— мы толькі звернем увагу жывых, што калі Мураўёў гаспадарыў у Беларусі, то ў тым часе і паміну яшчэ не было аб тых патэнтаваных расійскіх нацыяналістах, створаных на абраз і падобіе саланевічаў, пурышкевічаў, замыслоўскіх і таму падобных. Іх, гэтых патэнтаваных «валяйпатрмотов», вытварылі нашы апошнія часы: безупынная рэакцыя, наступіўшая пасля светлых пробліскаў 1905 г. Аб гэтых нацыяналістах, каторыя хацелі б усё чыстае і светлае ў Расіі апаганіць, запыніць і павярнуць усё яе жыццё назад — у крэпаснічаства,— мы і гаварылі ў сваёй стацці. Але п. Саланевіч прыкідваецца нязнайкаю (парасійску — «валяет дурака») і лжэ, Перакручваючы нашу шчырую думку на свой нацыяналістычны капыл. Супакойся, п. нацыяналіст! Беларус добра патрапіць раскумекаць, хто і як да яго гаворыць і хто яму болей родны і вечны, а хто чужы і дачасны. А што да «лганья», якое вы быццам знаходзіце ў «Н(ашай) н(іве)», то... астаўляем гэты інтарэс тым, каму за «лганье» добра плацяць, а мы і з бясплатнай праўдай неяк жылі і будзем жыць. Казённых падачак не шукалі мы і шукаць не збіраемся.
За «Сев(еро)Зап(адной) жнзнью» і «Внленскнй вестннк» наваліўся на нас і сфабрыкаваў на сваіх
262
страніцах чуць не маленькі данос на «Н(ашу) н(іву)» і яе рэдактара. «Внленскому вестннку» ўкалолі ў пяты і соллю сталі ў воку словы з надпісі над стаццёй у «Н(ашай) н(іве)» — «забраны край». I вось у № ад 15 чэрвеня г. г. давай плясці пасвойму, што вось у «Н(ашай) н(іве)» новы рэдактар, дык і новы курс узяла газета. Прыплёў чамусьці сюды тутэйшых палякаў, ад каторых мы, апрача нападак на манер саланевічаўскіх, нічога іншага не знаем. Адным словам, «Внл(енскнй) вест(ннк)» падняў цэлы гвалт. I найболей усё б’е на фразу «забраны край», каторай быццам дагэтуль не спатыкалася ў «Н(ашай) н(іве)» і каторую быццам у рэдакцыі цяпер сфабрыкавалі.
Вот жа скажу тут, што «Внл(енскнй) вест(ннк)» праспаў у шапку свае абавязкі даносніцтва. Верш, з каторага частку прыводзіць «Внл(енскнй) в(естннк)», быў надрукаваны цалкам у «Нашай ніве» ў 1911 г., № 47—48. Словы ж «забраны край» не простая выдумка аўтара, а ўзяты з этнаграфічнага зборніка «Матерналы для нзучення быта н языка русского населення СевероЗападного края. Собранные н прнведенные в порядок П. В. Шейном, СПб, 1902 г., нзд. нмператорской Академнн наук». Там, у гэтым зборніку Акадэміі навук, т. III, стар. 97, сказана: «Вообіце о себе н своей стране онн (селяне Гродненской губ.) выражаются так: «Мы тутэйшыя, наша страна ні руска, ні польска, але «забраны край»!
1914 г.
Я мець ад кагосьці
I штосьці прывык: Ад рускага чына — Нагайку і штык, Ад польскага пана — Прыгон і бізун, Ад роднай зямелькі — Няўрод і каўтун...
1914 г.
264
ВЕРА I НАЦЫЯНАЛЬНАСЦЬ
Нашай Бацькаўшчыне вечна ні ў чым не шанцавала; вечна павінна была несці на сваіх шіячах ярмо такой ці іншай няволі. Палітычна і эканамічна пападала ў залежнасць чужынцаў: народ — гаспадар свайго краю — гнуўся пад непасільнай ношкай паншчыны, а цяпер служыць парабкам у сваёй старонцы. Мала таго, нашаму народу зацямнілі вочы, атуманілі лганнём свядомасць, хто ён такі: ці чалавекграмадзянін сваёй Бацькаўшчыны, ці рабочая і дойная жывёла.
Апрача палітычнай і эканамічнай залежнасці, была і другая прычына, асляпіўшая светапогляд беларуса,— гэта рэлігійная нязгода двух хрысціянскіх абрадаў у нашым краі: каталіцтва і праваслаўя. Гэтыя дзве царквы — заходняя і ўсходняя, ведучы вечную спрэчку паміж сабою, раздзяляюць наш ядыны народ на дзве часці, адных і тых жа дзяцей сваёй маткізямлі вадзяць паміж сабой, даводзячы нават часта да бойкі за святы знак хрысціянства — крыж... Гэта змаганне дзвюх вер не толькі дзеліць беларусаў на дзве часці па рэлігіі, але,’ самае важнае, забівае ў іх свядомасць і пачуццё нацыянальнай еднасці. Беларусукатоліку ўгаварваюць, што раз ён католік, то ён — паляк, і не павінны братацца з тым, хто іншай веры; беларусуправаслаўнаму кажуць, што раз ён праваслаўны, то ён — расіец, і католікабеларуса павінен сцерагчыся, бо ён — паляк. I што з гэтага выходзіць? Расце нязгода, расце нянавісць — рэчы нікому не патрэбныя, апрача хіба ворагам нашага народа.
265
Беларускатолік ці беларусправаслаўны павінны тое помніць, што ў іх адна Бацькаўшчына — Беларусь, адна мова родная — беларуская, адны звычаі і абычаі, ад веку перадаваныя з пакалення ў пакаленне.
Ці беларус праваслаўны, ці беларус католік павінен ясна сабе ўсведамляць, што ён сын сваёй Бацькаўшчыны, гаспадар свайго краю, і для дабра гэтай сваёй Бацькаўшчыны, для лепшай і святлейшай сваёй долі не павінен слухаць падшэптаў нянавісці да свайго брата, адкуль бы гэтыя шэпты ні выходзілі. У нас на Беларусі і так, дзякаваць Богу і добрым людзям, бяды і гора ўсякага хоць гаць гаці, дык нашто яшчэ падліваць смалы ў агонь?
Спольна і згодна працаваць над адраджэннем сваёй вялікай старонкі, здабываць для сябе лепшую долю — вось наша праўдзівая мэта ў жыцці.
Помніма, братцы, ці мы католікі, ці мы праваслаўныя,— мы беларусы, а Бацькаўшчына наша — Беларусь. He мяшайма справы рэлігіі з нацыянальнасцю.
1914 г.
БАЦЬКАЎШЧЫНА
3 зямлёй і небам звязывае мяне ніць — Неразарваная веквечна павуціна: Зямля мяне галубіць, як вернага сына, А сонца мне душу не кідае туліць.
Яшчэ ў калысцы я наўчыўся з песень сніць Аб гэтых блізкіх мне, а цесных так мясцінах: Што роднай нівы я мільённая часціна, Што зоркі роднай ў сэрцы мне іскрынка тліць.
Так Бацькаўшчыну я здабыў сабе без злосці, Узрос з яе й чужьгх з яе не скінуў косці, Грудзьмі тулюсь к ёй, як да матчыных грудзей.
I калі здзекуецца нада мною хтосьці — Над Бацькаўшчынай здзекваецца ён маей, Калі ж над ёй — мяне тым крыўдзіць найцяжэй.
19/5 г.
267
СЯРОД МАГІЛ
Сярод магіл, на плечы ўзняўшы крыж свой, стану, Як пасланец з магіл ад спячых там прарокаў, I ўдаль сягну, дзе толькі можа сягнуць вока, I скрозь туды, дзе вольнай думкаю дастану.
I кліч пушчу скрозь ад кургану да кургану, Як віхраў лёт па ўсёй бязмежнасці шырокай, Клічзаклінанне векавечнага зароку, Што ў гуслях толькі дрэмле, ў песню ўчараваны.
Прадсмертнаю кляцьбой канаючага раба, Малітвай грэшніка, зарэзаўшага матку, Звярнуся к сонцу, сонцу без канца й пачатку,
Хай спаліць мне душу, як ствол разбіты граба, Хай вочы высмаліць, як кветку ў лільі слабай, Але і крыж мой спапяліць хай папарадку!
1915 г.
268
СМЕЙСЯ!..
Хахахаха! Будзь весел, кінь хныкаць, Ўпіцца кроўю сваёй не спадзейся! Можаш сэрца рваць, выці і клікаць,— Можаш з сэрца свайго молат выкуць, Толькі ўдарыць не смей, а смейся!
Смейся смехамсычэннем праз скрогат Перадсмертны зубоў і рассейся ў гразь жыцця, ў пекла Дантава рогат! Каб аж косці ўстрасаў дзікі дрогат,— На пацехі сляпой дзічы, смейся!
Вырывай з сябе жылу па жыле, Ві ў вяроўку, ў пятлю і павесся, I пакуль у зямлю не зарылі, Хоць дух будзе шыпець у бяссіллі,— На сваіх вісі жылах і смейся!
Смейся смехамскавытам вядзьмачым. У віхровым пасвісце развейся, I над светам раз’юшаным, спячым, Над жывымі трупамі і плачам Ты лунай, вочы рві сабе... й смейся!
Хахахаха! Душу сваю выні, Палажы на далонь і надзейся,
269
Што павераць табе, што не згіне Уся прысяга твая ў чорнай ціне Перасуд людскіх... Хаха! смейся!
Смейся смехамхрыпеннем быдляці
3 перарэзаным горлам і грэйся
У гэтым храпе скрозь стогн і пракляцце, I не важся да сэрца ўздыхаці, Ласкі ждаць... Хоць крьшёю, а смейся!
1915 г.
МАЯ ВЕРА
He веру ідалам паганым, Што выразаюць разбяры, Бажкам не веру маляваным, Што мажуць фарбай маляры.
He веру купленым прарокам, Што з казальніц за грошы лгуць I сочаць прагавітым вокам, Скуль больш чырвонцаў ім нясуць.
He веру ў фокуснікаў цуды Усіх народаў і вякоў, Што ў ход пускаюць хітра ўсюды Туман на цёмных слепакоў.
He веру ў каменны багоўні, Ў людской асвенчаны крыві, Дзе толькі вяжуць, бы ў прыгоне, Жывому духу ланцугі.
Hi за якую плату, меру He дамся гэтай варажбе...
Ў народ і край свой толькі веру I веру ў самаго сябе.
1905—1916 гг.
271
3 ПЕСЕНЬ МУЖЫЧЫХ
Гора нам, бедным, гора загнаным, Мучаць нас чорныя долі, Стогнем пад царам, стогнем пад панам, Стогнем мы дома і ў полі.
Вечна не знаем суду і права, Цёмны народ мы сярмяжны.
Б ёмся, працуем слёзна, крывава, Едзе па карку нам кажны.
Нас самавольна земскі карае, Душыць, саджае ў адседкі, Крыўдзіць ураднік, non абірае, Воласць з нас цягне паследкі.
Гляньце: паліц’я, войска, астрогі, Цэрквы, чыгунка, палацы! — Гэта наш труд, падаткі, налогі, Наша мужыцкая праца.
Плача ў няволі край наш радзімы, Самі ж не знаем спакою:
Паляць нас леты, студзяць нас зімы, Мучыць нас голад вясною.
1905—1916 гг.
272
КАЗКА АБ ПЕСНІ
Даўно ўжо, даўно з тэй пары адбылой Сталеццяў мінула не мала,—
Між небам блакітным і чорнай зямлёй Святляная думка лунала.
Яна аглядала бязмежны прастор
I пасынкаў бачыла долі, Што рукі з зямлі працягалі да зор
I ў цемры каналі паволі.
Быў жыць адзінока надзел бедакоў, Нішто іх з сабой не лучыла,— Hi крыллі свабоды, ні скруты акоў...
Адна толькі мацімагіла.
He ўмелі змагаць грамадою нягод
I Бога хваліць грамадою;
Па шчасці нязведаным грэшны народ, Як каня, ўздыхаў, за вадою.
I шкода зрабілася думцы людзей, Што чахлі, як чэрві у плесні,—
I з высі сышла к ім, як духяснавей, I вольнай змянілася песняй.
У тысячы светачаў, сонц залатых Яна разлілася між імі,
КНІГІ ОНЛАЙН
