Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Б.А. Чабан
Баяннае мастацтва ў Беларусі
Міністэрства культуры Рэспублікі Беларусь
Беларуская дзяржаўвая акадэмія му ;ыкі
В.А.ЧАБАН
Баяннае мастацтваў Беларусі
(Пытанні тэорыі і метадалогіі выканальніцтва)
Дазволена Мтістэрствам культуры Рэспублікі Беларусь у якасці вучэбнага дапаможніка для асістэчтаўстажораў і студэнтаў вышэйшых музычных навучальных устаноў.
Мінск 1997
УДК 786.8.*78.071
Чабан В.А.
Баяннае мастаптва ў Беларусі. — Мн.:
Беларуская дзяржаўная акадэмія музыкі, 1997. — 185 с.
ISBN 578150270Х
Рэцэнзенты:
Л.П.Касцюкавец, кандыдат мастацтвазнаўства, прафесар БДАМ; Т.П.Брагінец, дацэнт БДАМ.
Друкуецца па рашэнні рэдакцыйнавыдавецкага савета Беларускай дзяржаўнай акадэміі музыкі.
Тэорыя баяннага мастацтва як і любога іпшага віду творчай дзейнасці — аснова прафесійнага ведання. Усе яе бакі, пачынаючы з дэфініцый і канчаючы краевугольнымі палажэннямі, патрабуюць руплівай распрацоўкі. Без гэтага не можа быць паглыбленага рашэння ні змястоўных, ні фармальных бакоў творчасці. Найбольш важнымі і актуальнымі аўтару ўяўляюцца пытанні структурнафункцыянальнай дыялектыкі баяннага мастацтва ў Беларусі. Яны і складаюць змест дапаможніка.
Выданне адрасуецца перш за ўсё асістэнтамстажорам, студэнтам музычных ВНУ, выкладчыкам музычных вучылішчаў і школ, a таксама чытачам, якія цікавяцца беларускай баяннай творчасцю.
Табл. 25. Нотных прыкл. 67. Бібліягр. 76 назваў.
ISBN 578150270 X
© В.А.Чабан, 1997 © Арыгіналмакет
Н.І.Копысава, 1997
v^^^^^^w^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^w^
I
Прадмова
Аб надзённых пытаннях тэорьгі і метадалогіі выканальніцтва на баяне
Баяннае мастацтва з’яўляецца значнай часткаіі агульнай музычнаінструментальнай культуры Беларусі. У апошнія дзесяцігоддзі янб заЦвердзілася як феномен са шматлікімі рысамі асаблівага, што назіраецца ў змеспе, ва ўласных формах выяўлення, у ;грамадскіх функныях. Пастаўленыя аўтарам даследчыя задачы звязваюцца з раскрыццём унутраных тэндэнцый у працэсе развіпня беларускага баяна і растлумачваюцца істотным саныяльным патрабаваішем: усведамленнем выканаўцамібаяністамі адносін свайго мастацтва да рэчаіснасці і форм яе адлюстравання. Эфектыўнасць рашэння такіх задач шмат у чым залежьшь ад тэарэтычных асноў, што вьгзначаюць змястоўныя напрамкі мастацтва, удакладняюць паняііійпы апарат. наслядоўна класіфікаваны жанравы фонд, акрэсліваюць прынцьшы ідэйнамастацкай арыентацыі, г. зн. усталёўваюнь трывалыя веды, неабходныя для развіцця выканаўцы і дзеля асэнсавання многіх момантаў і элементаў творчасці.
Вынікам беларускага музыказнаўства з’яўляюшіа іпматлікія працы па гісторыі і тэорыі музычнага мастацтва. Але з іх па нейкай прычыне выключаны паважаны народам, жыццяздольны від музычнай творчаспі — выкананне на гармонікубаяпе. He зжыта. на жаль, і меркаваппе аб прастаце баяпнага мастацтва. Да нядаўняга часу баян лічыўся інструментам фальклорным, які развіваўся на бытавым узроўні. Аднак жыццёвыя абставіны і вялікія творчыя намаганні дазволілі баяністам ажыішявіць якасны скачок да высокага прафесіяпалізму. З’явіліся музыкаптыпрафесіяналы міжнароднага класа — салісты, ансамблісты, аркестранты, дыры
3
жоры, кампазітары, грамадскія дзеячы, а таксама вучоныя, кіруючыя работнікі мастацтва і кулыуры. адзначаныя высокімі вучонымі і ганаровымі званнямі. У выніку інтэнсіўнай дзсйнасці творчага актыву прафссіяналаў сфарміраваўся разнастайны па стылістыцы і жанрах рэпертуар, вырасла школа вьгканальніцкага майстэрства, сталі стварацца асновы выканальнілкай навукі, якія шырока прымяняюцца ў лекцыйных курсах і дэманструюцца на навуковых канфсрэнцыях.
Мноства думак па аптымізацыі творчасці існуе ў вуснай форме, чакае сістэматызацыі і даследчых абагульненняў. Навуковая база любога віду дзейнасці пачынаецца з тэрміналогік г.зн. з удакладнепых паняцпяў прадмета, з вызначэнпя яго структуры, класіфікацыі найбольш важных састаўных частак, усіх форм выразнасці і змястоўных напрамкаў. Мснавіта такой неабходнасцю вызначылася тэматыка пралануемага чытачу зборніка.
У артыкуле «Сучасны баяніст і сацыяльная характарысіпыка яго творчасці ў Беларусі» ставяцца пытанні сацыяльнага статута беларускага баяннага .мастацтва і яго функлый у грамадствс. Іх актуальнасць, практычнае і тэарэтычнас значэнне вызлачаюцца сучаслым узроўнсм музычнага масталтва ў цэлым, яго месцам і роллю ў складаных працэсах узаемаадносін мастацтва і грамадскасін. Калі размова ідзе аб грамадска эфектыўнай функцыянальнасці відаў мастацкай творчасці, то, натуральна, цікавымі і важньгмі становяцца пытанні не толькі яго узаемаадносін з аўдыторыяй, але і гістарычнай прычыннасні станаўлення: дынамікі развіцця, шырыні мастанкага дыяпазону жанраў, складанасці механізмаў успрынялця, універсальнасці ўплыву ла чалавечую духоўнасць. Комплекс названых абставін звязвае баянны соцыум з праблемамі эстэтыкі, этыкі, псіхалогіі, мастацтвазнаўства, культуралогіі і іншых навуковых дысцынлін. Лагічная накіраванасць артыкула вызначаецца пастаноўкай шятання аб сацыяльнапстарьгчтіай дэтэрмінаванасці баяннага масталтва ў савецкі час і грамадскай ролі музыкаптабаяніста. Далей даецца тыпалогія функтіый. Ажьшляўляецца разгляд форм выканальніцтва ў іх субардьшацыі ў сувязі з шэрагам функлыялальных палрамкаў. Пэўнае мссца адводзіцца высвятлешло працэсу эвалюцыі баяннага мастацтва ад аматарскабытавога музіцыравання да прафесійна арганізаванай творчасці. Закранаецца таксама праблема прафесійнай універсальнасці сучаснага баяніста, розлабаковаслі яго творчых інтарэсаў, сацыяльнага стапу і прэстыжу ў Рэспубліцы Беларусь. Артыкул утрымлівае асоблыя дыскусійныя палажэнні, якія могуць садзейнічаць далейшаму абмеркаванню даследавання сацыяльных праблем.
4
Прадметам артыкула «Структурнафучкцыянальныя асйовы баяннага мастацтва» з’яўляецца унікальны, гістарычна абумоўлены матэрыяльны комплекс разглядае.май музычнаінструментальнай сфсры. Размова ідзе аб складанасці, тонкасці механізмаў музычнаінтанацыйнай матэрыялізацыі сродкамі баяна і баяннай тэхнікі, аб якіх трэба мець дакладнае уяўленне і выканаўцу, і кампазітару. Гэта непасрэдны матэрыял іх творчасці. У артыкуле вызначаецца уся арганалагічная структура інструмента, даюцца дакладныя вызначэнні функцыяналыіых сістэм яго канструкныі ў цеснай <увязі з гукатворчымі працэсамі.
Плённыя вынікі выступленняў беларускіх баяністаў на рэспубліканскіх і міжнародных конкурсах свсдчаць аб значных дасягненнях у надрыхтоўцы высакакласных выканальніцкіх кадраў. Фарпостам выхавання лаўрэатаў, канцэртуючых баяністаў і педагогаў з’яўляецца кафедра баяна, акардэона БелАМ. Яс творчы j педагагічны вопыт ужо дастаткова значны, каб стаць прадметам сур’ёзных навуковых абагульненняў. Такой задачы і прысвечаны артыкул «ІІаняцце «беларуская баянная шко:ю» і тлухючэнне яю сутнасці», У ім канкрэтызуеппа шэраг асаблівасняў сістэмы падрыхтоўкі баяністаўпрафесіяналаў у Беларусі і вызначаюцца нскаторыя яе перспектывы.
У артыкуле «Стылявыя напрамкі рэпертуару» даследуеіша змястеўная эвалюныя беларускага баяіжага рэпертуару, даецца яму эстэтычпая ацэнка, раскрываеіша рад спантапных і мэтанакіраваных тэндэнцый у працэсе яго гістарычнага развіцця; вызначаюцца перспектывы выканальніцкага мыслення баяністаў, якія ўяўляюіша не толькі ў назапашванін інтанацыйнааналітычнага вопыту выканаўцаў, але і ў нашырэнні тэматыкі баянлых твораў, узятай з гісторыі, жыцця і ўсяго духоўнага багаппя беларускага народа.
Артыкул «Параўналыіы аналіз арганнага, фартэпіяннага і баяннага інструментальных стыляў у ацэнцы магчы.часцяў выканання поліфаніі» высвятляе мссца баяна ў mapajy поліфанічных інструментаў. Тут выяўляецца адна з вядучых тэндэішый баяннага мастацтва — яго поліфанізацыя за кошт музыкі, створанай у мінулыя статоддзі, асабліва твораў І.С.Баха. У нараўпанні фактурных магчымасцяў некалькіх ноліфанічных інструмснтаў выяўляюіша рысы агульнага і рознага. лагічна абгрунтоўваюцца магчымасці выканання на баяне музыкі Баха не толькі з пункту гледжання фактурнай дакладнасці, але і на ўзроўні самабытнай інтэрнрэтацыі, абумоўленай спецыфікай арганікі і тэхнікі баяшцйа мастацтва.
5
Важкую і арганічную частку дапаможніка складае разгорнуты артыкул «Тэарэтычныя падставы і метада.югія выканальніцкага аналізу баяюшх твораў*. Ён змяшчае піэраг структурнафункцыяііальных пытанняў пры выканальніцкіх падыходах да твора. Мэта ўпарадкаванай пастаноўкі гэтых пытанняў практычна відавочная: стварэннс метадалагічна яснай аналітычнай сістэмы, якая б кіравала рухам творчай ду.мкі вучня, заахвочвала мастацкі намер і пошук <родкаў яго рэалізацыі. Комплек«нааналітычная сістэма змяшчае поўны цыкл мастанкага даслсдавання твора ад агульнага яго агляду да закончана ўвасоблспай ідэі. Увесь парадак асваення структуры тэксту ад тэхнічных спосабаў выканання да змястоўнамастацкай штэрпрэтацыі падзяляецца на шэраг аспсктаў — тэксталагічны. тзарэтычны, тахналагічны і эстэтычны. Ён паслядоўна сістэматызуе выканальніцкас мысленнс, поўнасцю забяспечвас арыенніры як у станаўленні змястоўнай мэты, так і ў пошуку пэўных сродкаў увасаблення.
Пастаўленыя і раскрытыя ў дапаможніку тэарэтычныя пытанні з’яўляюцца важнымі ў мэтах асэнсавання праблем, якія сённястаяць у беларускім баянным мастацтве. Ддлак яны адлюстроўваюнь далёка не ўсе істотныя бакі яго інтэнсіўнай эвалюцыі. Каб запоўніць прабелы ў тэорыі выканальніцтва патрэбен пошук некалькіх даследчыкаў, a то, можа, і цэлага калектыву. Лачатак у гэтай снраве пакладзены. Ён сведчыць, што за плячыма беларускіх баяністаў ёсць нэўны, няпросты шлях самасцвярджэння, а напсрадзе многа спраў удасканалення і паіпырэння.
6
I
yvvv1
yvyvvvvwvv
^в
^^а
п.
Сучасны баяніст і сацьгяльная характарьгстыка яго творчасці ў Беларусі
Сацыяльная прырода баяннага мастацтва і яго спецыфіка бяруць вытокі ў нетрах славянскай народнай творчасці, пра што сведчыць гісторыя гармонікабаяна, На ўсіх яе этанах баян існуе як самы даступны і масавы музычны інструмент. Да яго цягнуліся нранавітыя рукі там, дзе адзінай музычпай крыніцай была народная песня, а зараз жыве ўсюды, дзе працякае развітое мастацкае жыццё. Выразныя магчымасці грамадскафункныяііальную годвасць гэтага інструмента дакладна вызначыў А.В.Луначарскі: «...У гэтай невялікай скрынны, у гармоніку зберагаецца багацце музыкі. Тут, і найшырэйшая удаласць, і размах жыццёвай энергіі...тут магчымасці самага сапраўднага выказвання свайго смутку, выказвання адвагі, з якой чалавек ідзе, рызыкуючы сваім жыццём на заваёвы сваёй будучыні. Усё гэта спіць у гармоніку, але можа і павінна быць разбужана. Гарманісты ў нашай краіне дапамагаюнь нам увесні дзесяткі тысяч людзей у тое царства гармоніі, дзверы якой адкрывае гармонь у царства, дзе грымяць аркестры, дзе спяваюць хоры, дзе раздаюцца галасы абучаных сневакоў» [29, с.380],
КНІГІ ОНЛАЙН
