Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Звернемся да глыбінных каштоўнасцяў арыгінальнай баяннай музыкі. Параўноўваючы светапоглядныя напрамкі кампазітараў, вызначым змястоўныя лініі іх творчасці. У гістарычнай рэтраспектыве баяннага рэпертуару вылучаецца фігура М.Чайкіна. За ім у 5060х гадах з’явіўся шэраг цікавых і самабытных паслядоўнікаў: К.Мяскоў, Ю.Шышакоў, Г.Шэндэроў, А.Холмінаў, А.Рэпнікаў. Крыху пазней як наватары, унёсшыя ў гучанне баяна свежы струмень мадэрнізму, выдзяліліся У.Залатароў і С.Губайдуліна. У русле няспыннага наватарства зацвярджаюць сябе таксама Г.Баншчыкаў, У.Зубіцкі, А.Белашыцкі. 3 пункту гледжання светапогляду і творчасці, названыя імёны глыбока розныя.
55
Вядома, што светапогляд раскрываецца ў адносінах асобы да грамадства. Па сацыяльнай таварыскасці ў кампазітараўбаяністаў Чайкіну няма роўных. Ён у гушчы зносін з усімі баяністамі Еўропы і Амерыкі; з'яўляецца членам дзесяткаў міжнародных, рэгіянальных і мясцовых саюзаў, камісій, асацыяцый, саветаў, выдавецтваў, журы; удзельнічае ў кангрэсах, сімпозіумах, фестывалях, конкурсах, творчых сустрэчах, арганізуе аўтарскія канцэрты і г.д. Чайкін гарманічнае ўвасабленне жыццялюбівай, арганізаванай, цэльнай натуры. Чайкін не толькі кампазітар: ён заснавальнік высокамастацкага баяннага рэпертуару, творчы арганізатар баяннай справы. Апрача значнай мастацкай каштоўнасці, яго творы неперасягнутыя і незаменныя як вучэбны матэрыял. Гэта ўжо вытрыманая часам баянная класіка як у творчым, так і ў педагагічным сэнсе. На ёй дысцыплінуецца вышэйшая выканаўчая школа. Чайкін аўтар падручнікаў, артыкулаў, дапаможнікаў па музычнаму выхаванню. Яго творчы ўплыў датычыць не толькі прафесіянальнага, але і аматарскага музычнага навучання. Ён сааўтар «Самавучыцеля ігры на баяне»1, які выйшаў у свет мноствам выданняў і тыражом звыш 4 млн. экз. Шырокія сувязі Чайкіна з музычнай самадзейнасцю.
Сказанае ёсць яркі прыклад аддачы творчых сіл, паказчык адносін да сваіх сучаснікаў. Сацыяльная актыўнасць, відаць, галоўны светапоглядны прынцып яго існавання. Ва ўсёй паўнаце гэты прынцып звязаны з музыкай кампазітара і з'яўляецца вызначальнай сілай стылеўтварэння. У стылі Чайкіна паказальнай з'яўляецца гістарычная і грамадская абумоўленасць выбранага мастацкага метаду. Жыццёвае асяроддзе, стымулюючае творчую ініцыятыву, звязала Чайкіна з многімі грамадскімі падзеямі XX стагоддзя, вызначыўшымі характар узаемадзеяння асобы і рэчаіснасці. Вобразы яго буйных твораў прыналежныя да героікі працы, абароны Радзімы, будаўніцтва новага жыцця. I ўсё гэта асветлена аптымізмам, пранізана верай у моц справядлівых асноў.
He меншую цікавасць Чайкін праяўляе да ўнутраных, асабістых бакоў чалавечага быцця. Увагу кампазітара прывабліваюць запаветныя пачуцці, жыццёва значныя духоўныя якасці. Прыкладам супастаўлення вобразных сфер грамадзянскай паэтыкі і сардэчнасці могуць служыць санатныя цыклы Чайкіна. Першая саната сі мінор напісана на фронце ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Прайшоўшы франтавы шлях радавым байцом ад Сталінграда да Берліна, кампазітар увасобіў перажытае ў разгорнутым эпічным апавяданні.
1 Чайкйн Н.Я.,Басурманов А.П. Самоучнтель ягры на баяне. М., 1956; 19571972.
56
Усе павароты драматургіі санаты падпарадкаваны адной ідэі раскрыццю чалавечага духу ў дні цяжкіх выпрабаванняў. Менавіта на гэтай аснове тут грунтуецца складаны псіхалагізм вобразаў1. I мы верым ім, разумеючы, што яны не падробленыя і з'яўляюцца шчырай споведдзю сучасніка, удзельніка рэальных гістарычных падзей. Задума баяннай санаты і яе разгорнутае драматургічнае рашэнне дасягаюйь маштабаў сімфанізму і запатрабавалі расшыранай кампазіцыйнай арганізацыі. Накіраванасць масіўнага 4часткавага цыкла ад зыходнай музычнай думкі да выніку ажыццяўляецца па спіралі, суправаджаецца шырокім дыяпазонам пачуццяў і ўяўляе напружаны працэс ідэйнага станаўлення. Эстэтыкастылістычныя бакі музыкі санаты выступаюць у эпічнай манументальнасці формы, у паўнаце мастацкіх абагульненняў, дзе няма недахопу ў светлых пазітыўных вобразах, у валявых, часам гераічных асновах. У сімінорнай санаце, як ні ў адным другім творы выступаюць светапоглядныя прынцыпы кампазітараграмадзяніна, які не адступіць у бок ад суровай рэальнасці.
У другой санаце до мінор, напісанай праз 20 гадоў, Чайкін зноў засяроджвае ўвагу на этычнай тэме. 5часткавы цыкл адлюстроўвае свет будаўніка мірнага жыцця. У ім ужо другія вытокі вобразнасці і самі вобразы. Але ідэйныя сувязі паміж дзвюма санатамі працягваюцца. Асэнсоўваючы шлях ад былога да сённяшняга, кампазітар зыходзіць з трагічных жыццёвых з'яў. Інакш нельга ўявіць сабе сэнс засмучанага сузірання ва ўступе, або рэчытатыўным раздзеле ў распрацоўцы I часткі, жахлівай журбы ў інтанацыях II часткі. Праяўленыя ў санаце бакі стылю заснаваны на гібкім спалучэнні традыцыйных форм увасаблення з сучаснай тэхнікай пісьма. Пры гэтым невыпадкова, што Чайкін, маючы ў выкарыстанні яркі патэнцыял інструментальнавыразных «навінак», строга выбірае эфекты тэмбравай і санорнай расфарбоўкі. Насуперак многім модным тэндэнцыям кампазітар застаецца верным яснасці мовы, ураўнаважанасці формы і ніколі не прыбягае да эксперыментаў гукапісу як самамэты, да эфектна гучальнаму калектывізму, у шкоду глыбіні і логіцы выяўлення.
Як упаміналася, Чайкіну належыць прыярытэт у стварэнні баянных санатных цыклаў. Гэта не толькі гістарычная веха ў развіцця
1 Вядучыя тэмы ўсіх частак санаты з'яўляюцца пераўтварэннем галоўнай тэмы I часткі. I цікава ўменне, з якім аўтару ўдаецца з аднаго інтанацыйнага зерня стварыць розныя па зместу тэмы: эпічную (галоўная партыя I ч.), лірычную (тэма з варыяцыямі II ч.), скерцозную (уступ і тэма скерца III ч.), патэтычную (уступ IV ч.).
57
баяннага мастацтва. У савенкі псрыяд гэта пачатак інтэнсіунал дэмакратызацыі складанейшага па зместу і форме жанру і узбагачэння інтанацыйнага слоўніка камернай музыкі мастацка самабытнымі. стылістычна яркімі элементамі. У санатнай творчасці Чанкша сінтэзаваны самастойны рад мастацкіх з'яў, якія адлюстроўваюць рашаючы этан працэсу <імфанізацыі баяннай музыкі і арыентацьн яе на рэалістычны метад.
Мастацкая дальнабачнасць Чайкінанаватара знаходзшь вьіяуленне ў тым, што ён, парушыўшы інерцыю грамадскіх уяўленняу аб баяне як аб інструмснце прыкладнога музіцыравання, выклікау да жыцця скрытую патэнцыяльную моц выразнасці баяннага мастангва, адчыніўшы тым самым самабытную інструменталыіаЧнтанацьшную сферу 'для сур'ёзных творчых рашэнняў. Створанае Чайкіным для баяна, і выканаўцам і слухачам блізка і дорага як па уласна інструмснтальным якасцям, так і па зместу. Бо ўзята яно непасрэдна з жывдя. Вострае ўспрыманне запытанняў часу, масавасці і героікі падзей, адчуванне іх значнасці усё гэта блізка людзям, таму што перададзеяа з адкрытым да іх сэрцам.
У пачатку 70х гадоў на фоне творчасці Чайкіна, Шышакова, Мяскова, Рэпнікава паяўляецца стылістычна свсжая музыка 5 .Залатарова Гэтьі кампазітар са значна большай інтэнсіўнасцю праоягвае эвалкшыйны працэс развіцця баяннага рэпсртуару, раскрываючы выразныя ўласцівасці інструмента, насвойму пераасэнсоўвае інтанацыйнасць эпічнага і драматычнага зместу.
У цэнтры вобразнага мыслення кампазітара трагедыя барацьбы са злом. 3 асабктай чуласцю Залатароў улоўлівае вакол сябе негатыўныя бакі жыцйя, Амаль усе буйныя, найбольш значныя яго творы прысвечаны раснрацоўны гэтай тэмы.
Залатароу у адрозненне ад Чайкіна вёў замкнутас творчае існаванне, асноўнай формай якога быў няспынны працэс асэнсавання і кампазітарскай рэалізацыі музычных ідэй (ні педагагічнай, ш выканаўчай, ні шырокай грамадскай дзсйнасці ў сталы перыяд творчаспі ён не вёў). Залатарову наогул нс былі ўласцівы жыццёвая ўладкаванаспь, кансерватыўная ўпарадкаванасць, умоўнасці службовай лесвіцы і г.д. Ф.Ліпс, даючы характарыстыку яго прыстасаванасці да жыцця, нагадваў словы У.Салаухіна «У поэта нет карьеры, у поэта ссть судьба», якія нэўна адлюстроўваюць зыбкасць сацыялыіага існавання гэтай вытанчанай натуры, якая балюча псражывае песправядлівасць і чалавечую бязлітаснасць.
Несумнснна, суровасць паўночнай прыроды і аддаленасць ад кулртурных цэнтраў Прыморскага краю, дзе правёў свае дзіцячыя і юнацкія гады будучы кампазітар, аказалі ўплыў на яго рамантычнае
58
■ ” , TwnvHbi склад Музыкальная, разам з тым
светаадчуванне і увесь ^Ух0>н адявіла аб сабе ў Магаданскім
сузіральная і рэфлектыуная н гадОў праявілася вялікая цяга
музьічным вучылішчы, дзе ужо у Ь гадоу праяві
Да філасофскіх ведаў Залатарова працэс творчасці
Па сведчанні блізкіх сяор у, ■ , зацемнсных вокнах,
працякаў у пэўным асяроддзі. пры ■ назіранне за светам
запаленых свечках. Схільнасц ’ нніх дітаратурных
знутры сваёй свядомасш прас^ СПоведзі», «25 неадпраўленых творах: «Дзённіках», «Лірычнан сповед , Ьіі» і інш. Вытокам пісьмах», ^^ кіга Тветапогляду была айчынная культура. фарміравання м ‘ ‘ нні рускай камлаэітарскай школы, ен, Асанеаааушы уео дасягнан Р . заходюсўрапе|іскую, та„у што зразумела, не пакідау осз усю сусветную
лічыў неабходным прафільтравац р ■ Р з ёй 4V3bIKj музыку. Адсюль і руская грунтоунасцунутраным хваз'алатарова апасродкаваны фальклорам. 3 вя л ным словам, усе
ляваннем адносіўся ён да рускан ст ' • ІЬІМІ традыцыямі.
яерааумояы змвету г~Р™™ ’Х"“ня ^ «е да Але дынамізм мастацкага мь a ’ пошуку свежага
ўнутранага аднаўлення давалі штуршок да по у у змястоўнага струмсня. ттятяемнЫя інструментальныя ўмовы
уЮСабл»ння маосіва су^знаг» акадамічпага
Залатаро? пастав.уся д не дастае ап|Юі хацеў,
інструмента. Ьн лічыу, што M„ZTnb TaMV ў яго творах нярэдкаб баян гучаў моцн^^^ павышаная ЭКСПрЭСія. Адсюль, кія эмацыянальная напружан , чгттычнасць. словам.
„ерагодна, 1 жываліенашь, Залатаро?
’“‘
..=“"ІЙ^^
сродкі інструмента. ^^ й музыкІ адбы.
Працэс узбагачэння вобразнага СТР™ залатароўскіх
ваешіа праз складаньІ\ похаЛ.аП^^^ у многіх вы
вобразаў, адзначаных страснан . P ■ паглыбляешіа вызнападках афарбаваны трагічным, ‘«Z суму.
чаная раней Чайкіным лінія засяроджанага роздуму, Р УРУ,
59
Значна памнажаюцца вобразы фантастычнай ірэальнасці. Экзатычныя карціны прыроды высвячаюцца глыбокім суб'ектыўным псіхалагізмам. Супастаўленыя драматычныя і лірычныя інтанацыйныя пласты насычаюцца павышанай экспрэсіяй. Пільная ўвага кампазітара да распрацоўкі негатыўных вобразаў, узмоцнсны кантраст супрацьпастаўлсння зла і дабра, нанрыклад, злавеснай маршавасці і прасветленай, дабрадушнай кантылены.
КНІГІ ОНЛАЙН
