Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
III. Аматарскія арыгінальныя творы гарманістаў, якія адносяцца да першых пісьмовых жанраў бытавой музыкі для гармоніка
1. Танцы (вальс, кадрыль, Творы М.Белабародава,
полькафаіттазія, марпі, В.Хегстрэма (канец XIX —
полькамазурка). пачатак XX ст.).
2. Іпструментальныя най Творы П.Неўскага (пачатак
грыіпы суправаджэіші да сатырычных куплетаў XX ст.).
і частушак.
IV. Аматарскія інструктыўнатэхналагічныя вучэбныя творы
1 .Эцюды.
2. Практыкаванпі.
3. Гамы, арганізаваныя мстрарытмічна. сінтаксічна.
V. Пералажэнні і апрацоўкі для гармонікабаяна сола складаных інструментальных жапраў (сольных, ансамблевых, аркестравых) рускай, заходнееўрапейскай,беларускай прафесійнай кампазітарскай творчасці
1. Сімфанічныя увернюры.
2. Урыўкі інструмепталыіай музыкі з опер, балетаў, аперэт, кіпафільмаў: а) уверцюры; 6) іптрадукцыі: в) уступы; г) нрэлюдыі; д) антракты; е) інтэрмедыі; ж) танпы.
3. Санаты, санаціны.
4. Канцэрты лля іпструмента сола з аркестрам.
5. Канцэртныя п'есы для інструмента сола з аркестрам.
40
6. Часткі сімфоній.
7. Сюіты, парціты.
8. Варыяцыі.
> 9. Фаптазіі.
10. Поліфанічныя жанры: а) цыклы: прэлюдыя — фуга, прэлюдыя — таката—варыяцыя, таката — адажыо — фуга; фугеты;
6) інвенцыі; в) харальныя прэлюдыі.
11. Інструментальпыя п'есы. якія адлюстроўваюць уплыў форм і інтанацыйны стыль вакальнай музыкі: а) накцюрн; б)элегія; в) песпя без слоў; г) раманс; д) калыханка; е) канпона (канпанста); ж) серанада; з) роздум; і) рапсодыя.
12. Сольныя інструментальныя п’есы, звязаныя з пэўным настроем: а) легснда; 6) паэма; в) скерца, гумарэска, бурлеска; г) экспромт, музычны момант, мімалётнасць, багатэль.
13. Праі рамныя іпструментальныя мініяцюры большменш абагульненага сэнсу: а) бесперапынны рух; б) пастараль; в)«Музычная табакерка»; г) «Пралка». «Ваўчапё», «Пчолка», «Палёт чмяля» і іііш.
VI. Пералажэнні, апрацоўкі і інструментоўкі для аркестра баянаў прафесійных сімфанічных твораў рознай ступені складанасці
VII. Апрацоўкі для гармонікабаяна сола і ансамбляў простых і складаных жанраў заходнееўрапейскіх, рускіх і беларускіх кампазітараў: а) апрацоўкі аркестравых фантазій на тэмы з опер, аперэт, аўтарскіх песень; апрацоўкі вакальных і танцавальных п’ес; в) пералажэнні і апрацоўкі для аркестра баянаў прафесійных сімфанічных твораў розных стыляў
VIII. Жанры прафесійнай музыкі, створаныя для гармонікабаяна сола з аркестрам, ансамбляў, аркестра баянаў
11. Саната, санаціна.
41
2. Сюіта, парціта, камерная сюіта, канцэртная сюіта, дзіцячая сюіта.
3. Канцэрт для баяна з аркестрам (сімфанічным, народных інструментаў, эстрадным), канцэрціна.
4. Фантазія, варыяныі, ронда.
5. Поліфанічныя цыклы і варыяцыі: а) прэлюдыя, фуга; 6) пасакалля.
6. Лірыкаэпічныя п'ссы: а) паэ.ма; б) балада; в) медытацыя.
7. Віртуозныя п'есы: а) таката, энюдтаката; б) капрычыо, скерцакапрычыо; в) інтэрмсцца, дывертысмент; г) сксрца; д) гумарэгка, бурлсска, скамарошына,
8. Віртуозная транскрыпцыя.
9. Праграмныя канцэртныя п'есы і мініяцюры.
10. Канцэртныя энюды,
11. Эцюдыпрактыкаванні з вузкім тэхналагічным напрамкам.
12. Творы буйных і малых форм для аркестра баянаў: а) каішэрт;
б) сюіта; в) канцэртная іі’еса.
У ходзе гістарычнага развіцця мастацтва гармонікабаяна вызначылася некалькі форм выканання. Іх сістэматызацыя вьшякае з колькаслых прымет складу выканаўпаў, якія ўдзельнічаюнь у працэсе музіцыравання: сола, ансамбль, аркестр. Да іх належыць яшчэ адна, прыкладная форма выканання акампанемент.
V. ФОРМЫ ВЫКАНАННЯ НА ГАРМОНІКУБАЯНЕ
______________________________________Табліца 17
1. Сольная
II. Ансамблевая
Оумацаваныя ў практыцы аднародныя баянныя ансамблі:
а) дуэты;
б) ТрЫО;
в) квартэты;
г) квінтэты,
д) унісоны ў колькасйі 615 выканаўцаў
2) Разнародныя ансамблі з уключэішем баяна;
а) баян у ансамблі са струннымі народнымі інструментамі;
б) баян у змешапых ансамблях народных інструмснтаў;
в) баян у эстрадных ансамблях
г) баян у ансамблях духавых інСтрументаў,
42
III, Аркестравая
1) Умацаваныя ў вучэбнай практьшы аркестры баяністаў 2) Сольная і грунавая функныі баяннага выканання ў розных па саставу аркестрах: а) гармонікабаян у сімфанічным аркёстры' б) баяв у эстрадным аркестры; в) баян у арксстры народпых інструментаў.
IV. Прыкладная
\) Акампапементы: а) вакалыіы; б) інструментальны' в) танцавальны; 2) Удзел у жанрах і тэатралізаваных прадстаўлсннях сіптэтычных мастацкіх калектываў, ансамбляў песні j танца (прафесійных і аматарскіх).
Такім чынам, разглсджаныя арганалогія і інтаналогія ўяўляюнь сабой адкрышталізаваную ў ходзе свайго развіцця структуру мастацтва гармонікабаяна і сведчаць аб ім як аб складаным утварэнні, якое сінтэзуе рысы асабістага {узнікненпе пад унлывам масгацкіх традыцый народнай творчасці) j агульнага (экётэнсіўнад асіміляцыя шматвяковых Ытэрнацыяналыіых культурных традыцый еўрапейскіх прафссійных музычнаінструментальных школ).
Падкрэелім: спецыфіку інтапаныйнага зместу мастацтва гармонікабаяна нельга бачьшь толькі скрозь прызму асаблівасцяў арганікі, выканальніцкай тэхнікі і форм выканання. Гэта нрывяло б да спроіпчанага разумення сутнйсці інструментальнага стылю. Яго станаўленне і развіццё набуджаецца духоўнымі асновамі і патрабаваннямі, маючымі глыбокія сацыяльныя карані.
43
^ ^ ^ ^ ^ Чч^ ^ WWkWW ^ ^ ^ ^ ^ к\^ ^ ^ ^^ Ч^ ^^ ^ К^ к^ ^^ ч\
IV.
Паняцце «беларуская баянная школа» і тлумачэнне яго сутнасці
Музычнае жыццё Беларусі, як і ўсяго славянскага рэгіёна, цяжка ўявіць без баяннай творчасці. Шырокая разгортванне функцый баяна, які знайшоў сцвярджэнне ва ўсіх формах выканання (сольнай, ансамблевай, аркестравай і акампанеменце), сведчыць аб важным сацыяльным значзнні гэтага інструмента. Увайшоўшы ў сістэму музычнай адукацыі ў 30я гады XX ст., баяннае мастацтва ў сваім развіцці стала грунтавацца на прынцыпах навукова кіруемай школьнай арганізацыі. Формы творчасці, яе матэрыяльнаарганалагічная, тэхналагічная структуры, змест шматстылявога рэпертуару і выканання баяністаў, з’яўляюцца ў цэлым спецыфічным відам музычнай дзейнасці. Па характару мастацкіх паказчыкаў, ведаў, навыкаў, методыцы навучання ўсе працэсы падрыхтоўкі і творчай дзейнасці баяністаў аб’ядноўваюцца ў пэўную школьную сістэму, якая ў сваёй сукупнасці несупрацьстаіць тыпалогіі школы і логіцы яе класіфікацыі.
Такім чынам, баянная школа Беларусі можа быць абазначана як калектыўная сістэма, дзе навучанне і творчасць звязаны агульназначнымі прынцыпамі, адрозніваюцца структурнафункцыянальнымі прыметамі і некаторымі нацыянальнымі асаблівасцямі.
Задачы дадзенай школы шматлікія і рознабаковыя. Іх дыдактычны і мастацкі ўзроўні рухомыя, але, як правіла, знаходзяцца ў межах самастойных ступеняў музычнай адукацыі. Складанай і найбольш прэстыжнай задачай з’яўляецца фарміраванне творчай асобы, якая стаяла б на ўзроўні мастацтва ў поўным сэнсе гэтага слова. Рашацца яна можа толькі ў спецыялізаваных умовах вышэйшай навучальнай установы.
Баянная школа, з аднаго боку, разглядаецца як прадмет вывучэння: а) катэгарыяльны профіль творчасці (свой паняційны, тэрміналагічны апарат); б) матэрыял творчасці (арганалогія інструмен
44
та); в) выканальніцкая тэхніка (тэхналогія); г) рэпертуар; д) гукатворны вынік выканаўцы (музычная інтаналогія, інтэрпрэтацыя). 3 другога — як біфункцыянальны аб'яднаны працэс навучання і творчасці: а) перадача ведаў і навыкаў (навучальная функцыя); б) прырост ведаў у творчым і навуковым руху (эўрыстычная функцыя).
Знаходзячыся ў кантэксце агульнаеўрапейскай музычнай культуры, баянная школа ў Беларусі мае перш за ўсё агульназначны фонд прафесійных ведаў і мастацкага вопыту. Такі вопыт уласцівы кожнаму з лідэраў школы ў залежнасці ад таго, якія творчыя і навуковыя перавагі, бакі і кампаненты дзейнасці знаходзяцца ў фокусе іх інтарэсаў.
Станаўленне і эвалюцыя беларускай баяннай школы ў плыні апошніх дзесяцігоддзяў абапіраецца на шэраг вузлавых дасягненнняў (прарываў). Іх ажыццяўленне належыць вядучым музыкантам у асноўным членам кафедры баяна, акардэона Беларускай акадэміі музыкі. Так, Э.М.Азарэвіч, прайшоўшы ў 30х гадах вышэйшую школу ў фартэпіянных, скрыпічных, дырыжорскіх класах Белдзяржкансерваторыі, асімімілявала многія элементы майстэрства высакаразвітых інструмента.льнаакадэмічных культур і выхавала на гэтым вопыце цэлае пакаленне канцэртных выканаўцаў і педагогаў. Г.І.Жыхараў, наладзіўшы сувязі з рускай баяннай школай, арганізаваў у канцы 60х гадоў аспіранцкую падрыхтоўку беларускіх музыкантаў у Маскве і Ніжнім Ноўгаразе (былы г.Горкі), чым умацаваў кадравыя сілы кафедры, узбагаціў творчы і навуковы патэнцыял баяннай школы Беларусі. Першымі аспірантамі і асістэнтамістажорамі, штогод аднаўляючымі свае сольныя праграмы, былі В.А.Чабан, Т.П.Кароткая, В.П.Шышонак. Менавіта тады ўвайшлі ў норму і сталі звычайнымі ў Мінску поўнамаштабныя баянныя канцэрты ў двух аддзяленнях, дзе беларускае выканальніцтва на баяне сцвярджалася ў сур’ёзных жанрах.
Міжнародныя творчыя сувязі, узаемапранікненне мастацкага і навуковага вопыту ажыццяўлялася і ў іншых формах. У 70х гадах агульнымі намаганнямі выкладчыкаў кафедры народных інструментаў было праведзена некалькі міжнародных навуковых канферэнцый па праблемах баяннага выканання, у выніку чаго ўзніклі плённыя творчыя кантакты паміж музыкантамі Расіі, Украіны і Беларусі. Гэта дазволіла беларускім музыкантам удакладніць свае крытэрыі і метадалогію творчасці адпаведна міжнароднаму развіццю баяннай справы.
Дзейнасць кафедры баяна, акардэона 80х гадоў звязана з поспехамі беларускіх баяністаў на міжнародных конкурсах. Першыя
45
званні лаўрэатаў атрымалі І.Атраднаў (1982, кл. М.Р.Солапава), А.Мацкевіч (1983, кл. М.І.Сеўрукова), В.Людчык (1984, кл. Б.В.Сінецкага).
Сярэдзіна 70х гадоў азнаменавалася выхадам першых навуковых прац, прысвечаных баяннаму выканальніцтву. В.А.Чабаном у мастацтвазнаўчай кандыдацкай дысертацыі распрацавана унікальная сістэма інтанацыйнастылявога аналізу баяннай музыкі.
Ансамблевае выканальніцтва атрымала развіццё ў выніку дзейнасці В.П.Пісарчык, Г.М.Мавдруса, Т.П.Брагінец. Трыо ў іх складзе неаднаразова дасягала перамог на міжнародных конкурсах.
КНІГІ ОНЛАЙН
