Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Луначарскі не памыліўся. Яго прароцкія словы здзейспіліся. У выніку шматлікіх конкурсных аглядаў творчасці народных музыкантаў, напулярных у СССР у 20я гады, віртуозі армапіст стаў значнай грамадскай фігурай. Ён атрымаў дзяржаўпую падтрымку, калі аказаўся гатовым выконвань асветнінкі сацыяльны заказ. Больш таго, за некалькі наступных дзесяцігоддзяў ён дапоўніў гэту ролю стварэннем свайго самастойнага, эстэтычна развітога
7
мастацтва, іпто цалкам пацвярджае яшчэ адію прадказаіше Луначарскага: «...Гармонь, адна з першых ступепяў музыкі, можа развшпа і набыць тое значэнне, якога яна ніколі не мела да гэтай пары...» (29. 380]. I далей: «...Безумоўна, чалавек, які авалодаў гармонікам, авалодвае вядомымі ўменпямі, і гэта можа заахвоціць яго або да віртуознага выкарыстання гэтага інструмента (а віртуоз на гармоніку — гэта, вядома, ёсць музычная велічыня), ш перавядзе яго ў іншую, больш складаную і высокую сферу інструмептальнай музыкі...» [29, 393],
Такім чынам, ужо к пачатку 30х гадоў былі ясна вызначаны два асноўныя напрамкі дзейнасці гарманістабаяніста: музычнаасветнінкі і самакаштоўны мастацкатворчы. У іх рэчышчы і ажыццяўлялася шматгранпая функцыянальнасць баяннай творчасці. Тут знайшлі сваё месца назнавальная, рэпрадуктыўная, эстэтычная, выхаваўчая, камунікатыўная і многія іншыя (асноўныя і спадарожныя) функцьн.
Працэс грамадскафункныянальнай эвалюныі баяннага мастацтва наказвае, што яго рух ад аматарскабытавога музіцыравання да прафесійна арганізаванай творчасці на самой справе ёсць настойлівае імкненне да вьюокіх жанраў і выканальніцкага майстэрства у раскрыцці іх змястоўпасці. Менавіта шляхам прафссійных дасягненняў выканаўцаў і асабліва салістаў развівалася тое, што зараджалася ў народным мастацкім жьнші. He сныняючыся на ўсіх гістарычных этапах функцыянальнага развіццяя мастацтва гармопікабаяна (калі, нанрыклад квітнела толькі забаўляючабытавая функцыя гармоніка), закранем пытанне выніку гэтага працэсу: разгледзім с у ч а с в у ю грамадскую асобу выканаўтіыбаяпіста .
Творчая яго універсальнасць узнікла на глебе двух важных умоў. Папершае, гэта добра прадуманая дзяржаўная сістэма прафесійнай падрыхтоўкі; падругое, вядомыя іпструментальнавыразныя якасці баяна.
Прайшоўшы чатыры стуцені музычнай адукацыі (дзіцячая музычная школа, музычнае вучылішча, вышэйіпая навучалыіая ўстанова, аспірантура), баяніст авалодвае навуковатворчым патэнцыялам, цалкам дастатковым для стваральнай дзейнасці, спрыяльнай новым мастацкім адкрыццям ва ўсіх формах выканання, у педагогіцы, навуны (тэорыі, гісторыі, методыцы баяннага мастацтва, у дырыжыраванні). Вышэйпіая акадэмічпая адукацыя дазваляе таксама пераарыентавацца на шлях
8
кампазітарскай творчасці (на гэта паказвас значная колькасйь баяністаў членаў саюза кампазітараў РБ)І
Са свайго боку, канструкныя баяна прадстаўляс музыканту вялікі выбар форм выканання, небывала шырокую жаправую разнастайнасць. Менавіта яна дазваляе неабмсжавана пашыраць рэпертуарны кругаіляд, а такім чынам асэнсоўваць музычнае мастаптва ўсебакова, ва ўсіх яго стылявых лаказчыках — гістарычным, нацыянальным, інтанацыйнаінструментальным і ішп.
Пры ўсёй інструментальнастылявой самастойнасці баяна ў інтанаванні на гэтым іпструменце можна ўлавіць скрытыя ўплывы іншых інструменталыіых сфер — грыгарыянскую веліч аргана і камерпасалонную вытанчанасць клавесіна, дынамічна гібкую кантылену скрыпкі і фактурнае багацце фартэіііяна, тэмбравую разнастайнаснь аркестра і адкрыта шчырую манеру народных спеваў,
Універсальныя асаблівасці гучання сталі арганічнымі ў баянны.м мастацтве не адразу і не самаадволыіа, а псрш за ўсе ў выніку глыбокіх творчых пошукаў і працяглага выснявання сольнай формы выканаішя — самай складанай і важнай, Кожны саліст як з’ява (баяпіст таксама не выключэннс) — гэта унікальны і шьгрокі комплекс артыстычнай таленавітасці, інтэлекту і шматаспектнай музычнай падрыхтоўкі. Валодаючы баянам, саліст у «паядынку» з канцэртнай залай прыцягвас увагу слухачоў, надобпа аркестру, на нрацягу нскалькіх гадзін, і гэты час можа пралятаць як імгненне. Думаецна, каузальнасйь такога магнетызму ў значнаіі меры крыецца ў інструментальных якасцях, спрыялыіых для шматграннага артыстычнага пераўвасаблсння. Дзякуючы ім, выканаўца можа
1 Сацыялыіагістарычная абумоўленасць станаўлсння мастацтва гармонікабаяна і грамадскі стан выканаўцаў дакладна даследуюцца аўтарам і падаюцца ў асобнай манаграфй, дзе асвятляюцца пытанні: характар жыццёвых абставін і грамадскіх функцый мастацтва гармонікабаяна на пачатковым этапс яго гісторыі; функцыянальныя адносіпы гармоніка да рэчаіснаспі; классіфікацыя фальклорных жанраў, вызначаных у плыні беснісьмовага перыяду і атрымаўшых развіццё далсйшых перыядаў мастацтва гармоніка. Гл. Чабай В.А. Русская народная музыка янтонацнонлостнлнстнческнй базнс становлення нскусства гармоннкнбаяна: Нсследованне. М., 1986. 192 с. Деп. в НіІО «ІІнформкульгура*. 15.11.1986. Х« 1282.
9
стварыць той ні іншы эмацыянальны стан, разгарнуць псрад слухачом шырокую і зменлівую нанараму вобразнаінтанацыйііых сфер.
Баянпая фактура з яе тэмбравым шматабліччам як найважпейшы матэрыял творчасці рашаюча ўздзейнічае на станаўленне вобразнаінтанацыйных падзей: тут маналагічнае, дыялагічнае і болыц складапыя (шматлінейныя) выяўленні думак і пачуццяў. Саліст мноствам выразных сродкаў каардыпуе розныя фактурныя нласты, выстаўляючы іх на пэўны план, накіроўвае ўвесь сімультанны працэе. даючы кожнай сэнсавай ліліі сваю інтанацыйную афарбоўку. Усс гэта нагадвае тэатралыіае дзсйства, дзе падключаюцца новыя вобразыпёрсанажы, якія скаішэнтраваны ў адных руках музыканта і кіруюцца адзіным яго мысленнем.
Такім чынам, мы падышлі да галоўнай мастацкатворчай і, у вьгніку, эстэтычнай функцыі. Толькі яна дае рух мастацтву, стымулюе новыя дасягненні ў яго змястоўнасці, павгырае вобразныя сферы, аказваючы свае ўнлывы на мастацкую свядомасць слухачоў. Эстэтычная функцыя музыканта па інтанацыйнавыразнай сутпасці аналагічная функцыі драматьгчнага акцёра. Яна мяркуе стварэнне жывой, адушаўлёнай гукавой матэрыі з адлюстраваннем нэўнага стану ні шэрага духоўных станаў, I чым болыц праўдзівы, значны па думны, лсіхалагічнаму перажыванню музычны вобраз, тым мапней яго ўздзеянне на светапогляд акаляючых. Тут эстэтычная функцыя змыкаенна з пазвавальнай. А гэта значыкь, інто ў даступнай ігравой форме вобразь; рэчаіснасці адкрываюць людзям новы мастацкі свет. Чым аб’ёмнсй вобразныя сферы, тым багацей свядомасць і духоўны воныт. Чым паўней ялнанпе з мастацтвам, тым шырэй разуменне жыцця.
Зразумела, багаццс інтанацыйнага змссту сучаснай баяннай музыкі, сканцэнтраванае ў яе рэнертуарных панрамках, стылявой разнастайнасці, ахоплівае перш за ўсё славянскі вектар духоўных каштоўнасцяў. Але не менш шырокія даляглялы пазнання назіраюцца ў запазычанай шматвяковай заходнееўрапейскай музыцы. Тут засяроджаны многія жыпцёвыя бакі: эстэтычны, этычны і псіхалагічны, уласцівыя пэўнай нацыі, саныяльнай групе, адной асобе.
Гістарычны вопыт мастацтва гармонікабаяна паказаў, што працэс пазнапня ў ім працякае няспынна, інтэнсіўпа і мае эвалюцыйны характар. На пэўным этапе развіцця баяннага рэпертуару пералажэіші выконваліся рэнрадуктыўна, г.зн.,
10
запазычаныя з іншых інструментальных сфер творы масава тьгражыраваліся на баяне, не наднарадкоўваючыся нейкім самастойным творчым канцэпцыя.м,
Такая рэпрадуктыўная функцыя, маючы хаця і малы творчы каэфіныент, усё ж стымулявала развіццё мыслення пародных музыкантаў, прыводзіла ла знікнення ці аслаблення адных, паяўлення ці ўзмацнення іншых структурных утварэнняў мастацтва (напрыклад, распаўсюджанне выбарнага мнагатэмбравага баяна). Паступова папгырыўіпы стылявы дыяпазон жанраў. яііа абумовіла адбор высокамастацкіх прафесійных каштоўнасцяў у творчасф гарманістаўбаяністаў, накіравала баян у чыста мастацкую творчасць і зацвердзіла прафсеійнаканцэртную функцыю. Гэта ў сваю чаргу прывяло да асэнсавання нералажэнняў у самастойным мастацкаканцэптуальным плане.
Пералажэнні як рэпертуарны напрамак мелі выключна важнае пазнавальнае значэнне пазней, у перыяд станаўлення сур’сзнага арыгіналыіага рэпсртуару. Гэта стымулявала музычную нісьменнасць у сферы гармоніка, вызначыла повыя шляхі баяпнай кампазітарскай творчасці (з’явіліся развітыя акадэмічныя жанры), разам з тым павысіла тэхнічмае і інтэрнрэтатарскае майстэрства. Солыіая форма сённяшняга баяннага мастацтва падышла да той ацэнкі, калі роля мастацкаканцэптуалыіай функцыі вызпачаецца магчымасню самастойнага абагульнення з’яў імгненных і энахальных, асабістых і агульназначных. Інтанацыйна выяўленая канцэпцыя сёння ёсць галоўны і неабходны вьшік акадэмічнай баяннай творчасці, дзе канцэнтруюцца пачуццёвы, ідэйны і геданістычны змястоўпыя бакі.
3 аднаго боку. аб’ектыўным функцыянальным законам любога мастацтва з’яўляецца імкненне да самаразвіцця, і варта падкрэсліць інтэнсіўнасць асіміляцыі вечных класічных каштоўнасняў, з якіх чэрпаецца вопыт вялікай эстэтычнай сілы; з другога — жаданне ўздзейнічаць на чалавека, на грамадскае асяроддзе, быць адным з яго эмацыянальных рэзанатараў. Першая тэндэцыя, грунтуючыся на засваенні анрабаванага часам мастапкага вопыту, і другая — на эвалюцыяніруючым жыццёвым змесце, хоць і не без сунярэчнаспяў, спалучаюцца ў сучасным баянным мастацтве і з’яўляюцца найважнейшымі крыніцамі развіцця. Дзякуючы ім, баян як від музычнаіпструменталыіай творчасці за.мацоўвас сваю жьшцяздольнасць. памнажае мастацкія задачы j сённяя цадышоў да
11
вышэйшай інтэлектуальнай інстанцыі — філасофскага самаасэнсавання. У найболынай меры філасофская праблематыка закранае яго змястоўную сферу, I вынякае яна ііерш за ўсё са свстаіюглядных з’яў баяішых кампазітараў трох апошніх дзесяцігоддзяў.
Значным аказалася пашырэнне рэпертуару за лік інтэрпрэтаный іншаіі інструментальнай класікі лепіпымі сучаспымі баянктамі. Іх творчасць. як вядома, іірызнана не толькі ў Еўропе, але j за яе межамі. Філасофскі падыход, увайшоўшы ў баяпнае мастацтва як посьбіт жыццёвага bounty, чалавечай мудрасці, высокай мастацкасці, сведчыць аб сацыяльнай зпачпасш гэтай формы творчага мыслоння.
КНІГІ ОНЛАЙН
