Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Многа адкрыццяў належыць Залатарову ў сферы дзіцячых вобразаў, у паказе пейзажных замалёвак, карцін народных свят. 3 імем Залатарова пасвойму замацавана ў баянным мастацтве неакласічная тэндэнцыя. характэрная для еўрапсйскай музыкі XX ст. У гэтым паказальнай з'яўляецца яго 2я саната. Разглядаючы структуру змястоўных напрамкаў, нельга не звярнуць увагу на адноўленыя Сродкі' выразнасці. Усе яны адэкватныя сэнсавым музычным задачам. Новыя вобразнаэмацыянальныя сферы, асабліва ў позніх яго творах, смела ўвасабляюцца выкарыстаннем мноства санорных прыёмаў (кластэры, рыкашэты. трэмала мехам, глісанда, вібрата).
Залатароў арганічна ўплятае ў баянны гукапіс стылістычна рэльефныя калажы (Шонберг «Ноч прасвятлення», 3я саната), выкарыстоўвае прысмы дадэкафоннага пісьма. I гэта не самамэта здзіўляць паказам фарбаў, а арганічная неабходнасць раскрыцця складанай, насычанай дынамізмам і вобразнасцю драматургн.
Такім чынам, у 70х гадах вызначыліся шляхі выразнага патэнцыялу баяннага маетацтва. Неўзабаве з'явіліся вынікі. У рэчышчы адкрыцняў Залатарова тэндэнцыю пашырэння вобразных сфер і форм баяннай выразнасці прадоўжылі Г.Баншчыкаў, А.Нагаеў, А.Кусякоў., К.Волкаў, У.Зубіцкі.
Як радыкальна новую з'яву ў працэсе развіцця змястоўнай еістэмы баяннага рэпертуару можна адзначыць творы С.Губайдулінай. На першы погляд яе творчасць інтанацыйны строй музыкі і спосабы ўвасаблення апазіцыйныя народнапессннай прыродзе баяна. На справе ж аказалася, што яго інструментальныя магчымасці не да канца былі вычарпаны і знаходзіліся далёка за межамі прывычнага ўспрымання. Губайдуліна дае вышэйшую адзнаку здольнасці баяна дыхаць.
Яе вобразны свет матэрыяліэуецца ў незвычайнай гібкасці і маляўнічасці баяннай дынамікі. Дынамічны профіль інструмента аказваецца выключна рухомым 4 шматварыянтным, увасобленыя ў мноства ступеняў гукавой аб'ёмнасці і эластычнасці. Рашаючымі выразнымі фактарамі ў Губайдулінай выступаюць тэмбрадынаміка і санорыка. Выбар гэтых сродкаў і апора на іх дыктуецца, зразумела, нічым іншым, як своеасаблівасцю змястоўных матываў. Кажучы аб
60
іх вытоках, важна коратка спыніцца на некаторых светаўспрымальных пазіцыях і музычнаэстэтычных поглядах кампазітара.
Губайдуліна глыбока веруючы ў Бога чалавек. У веры яна знаходзіць адказы на многія пытанні жыцця і без гэтага не бачыць сэнсу існавання. Біблейская мараль, вышэйшы духоўны парадак існавання ўвасабляецца ў вобразах музыкі (Парціта для віяланчэлі, баяна і камернага аркестра «Сем слоў Іісуса Хрыста», 1982; Саната ў пяці частках «Et exspecto...»1, 1986). Губайдулінай блізкі свет містыкі. Яна адчувае ў ёй нават нябачныя складаныя сувязі з антысветам («De profundis», 1978). «Лёс чалавека, лічыць яна, накіраваны звыш»; «чалавек кіруецца раней прызначаным шляхам, але яго лінія можа падвяргацца зломам, a то і зрывам з гэтага шляху ў сілу акалічнасцяў ці самакарэкціроўкі асобы». Ясна, што ўсё гэта з'яўляецца ў медытацыях, дзе кампазітар задумваецца над уплывам Боскай волі. Такая сукупнасць светапоглядных і эстэтычных адчуванняў Губайдулінай. Менавіта яны як суб'ектыўныя бакі асобы ляжаць у аснове ўсіх стылявых рысаў.
Сёння Губайдуліна сусветна прызнаны і высокашаноўны мастак. Тое, што яна стварае для баяна набытак сталай каштоўнасці, змястоўнай глыбіні і складанасці. Такім чынам, выканаўчы патэнцыял, накіраваны да яго, павінен быць пафіласофску адэкватным.
He менш высокія інтэлектуальныя патрабаванні і да музыкі іншых разгледжаных намі кампазітараў М.Чайкіна, У.Залатарова і іх паслядоўнікаў. Вобразнасць і думка вось пастулаты, вызначаючыя ў гэтым выпадку поспех. Шлях да яго пралягае праз выхаванне выканаўчай паэтыкі і аналітычнай культуры.
Як і кампазітар, выканаўца падаецца ў шматпланавай сукупнасці светапоглядных псіхалагічных рысаў, пабуджальных матываў творчасці і мастацтва. Своеасаблівасць кожнай выканаўчай асобы пры наяўнасці прафесійнай сталасці вызначае ўсе яго стылістычныя тэндэнцыі. Выканаўца, як вядома, інтанатар волі кампазітара, ён не можа ісці прама ад уласнай задумы без руплівага аналізу выконваемай музыкі (яго прэрагатыва не сама канцэпцыя, а інтэрпрэтацыя аўтарскай канцэпцыі).
Аднак, несумненна, выканальніцкае распазнаванне форм выяўлення, арганічна ўласцівых кампазітару, дапаможа правільна іх перадаць, глыбока і ясна выявіць інтэлектуальныя каштоўнасці твора (яго ідэйнаэмацыянальны сэнс, філасофскую канцэпцыю). Найбольш правільным метадалагічным інструментам такога распазна
1 «Et exspecto...* у чаканні.
61
вання падасцца інтанапыйны аналіз. Менавіта сн адчыняе верад выканаўнай, а ў выніку перад слухачом рух думак, начуцйяў, станаўлснне і развійцё кампазітарскай ідэі.
Працэс выканальніцкага абстрагавання мяркуе ўзгадненне двух узроўняў праблематыкі. Першы заўсёды падас праблсму ідэйна эмацыянальнага сэнсу, другі фармальнага сінтэзу ўвасаблення ідэі; гэтыя ўзроўні дыялектычна ўзасмазвязаны. Асэнсаванне ідэйнай накіраванасці твора, яго філасофскай арыентацыі (калі такая дапускаецца) стымулюе пошук выразных сродкаў. Ь такім пошуку дыялектыка пранікае далей унутр інтанацыі, г.зн. у склад інтанацыйнавыразных элементаў (рытму, мелодыі, гармоніі, фактуры, дынамікі, артыкуляпыі і інш.).
Абдуманая паэтычная ідэя, марфалагічны план яе даследавання і правільны выбар сродкаў інтанавання паскараюць працэе пошуку патрэбнай, менавіта актыўнай (а не нейтральнай), найбольш праўдзівай інтанацыі, параджаюць жыцпястойкае, арыгінальнае мастацкае выяўленнс. Складаная думка выклікае ускладненне сістэмы сродкаў яе ўвасаблення. Дакладныя ўзаемаадносіны думкі і музычнай мовы падаюць дакладную з’яву стылю. Толькі ў праблеме яго інтэрпрэтацыі, знаходжання сваёй паэтыкі творчасці кампазітару і выканаўцы патрабуюшіа найболып чулыя аналітычныя «вагі».
Выканаўчая паэтыка як спсныфічная сукупнасць асаблівасцяў, характарызуючых своеасаблівасць творчай асобы выканаўцы, перш за ўсё падае на: 1) дастатковы вопыт асэнсавання вядучых тэндэнцый рэчаіснасці; 2) адпавсдны духоўным запросам, мэтам і матывам адбор з патоку жыцця самых характэрных і блізкіх да сфсры ўвасаблення дадзенага мастацтва з'яў; 3) псраканаўчае стварэнне зразумелых і цікавых слухачу вобразаў; 4) уменне дасягаць высокага эманыянальнага накалу; 5) вопыт эмацыянальнага пераўвасаблення' 6) арганічнае і вытанчанае выкарыстанне фальклорных традыцый.; 7) валоданне ўсімі сродкамі выразнасці музыкі і свайго інструмента.
Выяўлены ў інтанацыйным працэсе паэтычны свст выканаўцьь як i кампазітара, павінен адрознівацца агульнай эмацыянальнай афарбоўкай, інтэлектам, сваімі спосабамі ідэалізацыі (узвышаючыя мастацкі вобраз мстады абагульнення); арыгінальнай мансрай аб яднання сродкаў інтанацыйнай выразнасці (вылучэнне найболып характэрных і знішчэнне менш значных), здольнасцю да інтэлектуальнай трансфармацыі, росту эстэтычных крытэрыяў.
Нспасрэдная праца выканаўцы прадугледжвае выбар інтанацыі, у якой, як у зсрні, пададзены ўвесь твор, а таксама канкрэтызаныю галоўнай паэтычнай ідэі (музычнага вобраза) 4 нранікненне ў 62
=:;SX=:»i=5S
інтанацыі, ^™^™^ яго праяўленнях. Зна
заўсёды істотныя, таму што могуць падкрэсліваць ту .
думку ' эмоцыю. У кантрасце выразных сродкаў выяуляецца р матупгія музычнапаэтычнай канцэпцыі. На першы погляд мала значная з'ява на справе становіцца вядучым выразным фактара. У оаскрыцці месту. Выканаўца пасвойму даследуе інтанацыю, • Ь ™P V полі зроку v яго семантыка і матэрыяльныя формы, і .зн. усё, што называешіа часцінкамі (элемснтамі), і ўсе. што так ш шш гтваоаеідэі вобразы, індывідуальнатворчы стыль. й
У інтанацыйным строі беларускай баяннам музыкі чакае сванг мудрасць і дабрата, светлыя адчуванні жышія і гумар, трагедыя і паэзія быцйя, філасофская л.рыка і гттэск і многае іншае. Увесь жыццёвы ўклад беларусау, іх тэмп пачент псіхалагічныя асаблівасці, умовы быту, словам, іх гісторья № У «I кампазітарь. могуйь знайеш
гатоЎную ідэйную апору, ствараючы сваю музыку.
нё тоХі баянкае’ але і «й музычнае мастацтва у Веларус, чала яшча дакранулася да трагедыйваП насычанасш гатага народа. Хмм Хага ’ра^ л&У, надзаычайкай «ухоуна», шчодра“Гбелаёусаў ёэта аялікая тама. Яна можа бьшь адной еа стылявых асаблівасцяў і баяннага мастацтва. А.,ЯННага
1 фу»«
цыанальвай разнастайласці беларускага »acTauT“ ” а
напрамкі.
63
I
®
VI.
Параўнальны аналіз арганнага, фартэпіяннага і баяннага інструментальных стыляў у ацэнцы магчымасцяў выканання поліфаніі
Зацікаўленасць баяністаў санатнасімфанічнымі і развітымі поліфанічнымі жанрамі1 заўсёды стымулявала звяртанне да фартэпіяннай і арганнай музыкі. Аднак колькаспы рост пералажэнняў да пэўнага часу стрымліваўся адсутнасцю на левай клавіятуы баяна храматычнага гукараду. Такім чынам, супярэчнасць творчых жаданняў выканаўцаў і невысокай матэрыяльнай культуры інструмента дала імпульс кардынальным пераўтварэнням у арганіцы, тэхніцы, у стылявым дыяпазоне баяннага мастацтва. 60я гады адчыняюць перыяд гатовавыбарнага баяна. 3 храматызацыяй левай клавіятуры і прыстасаваннем на правым баку корпуса механікі тэмбравых рэгістра)' надыходзяць карэнныя якасныя змяненні ў патэнпыяле выразнасці фактуры, тэмбру, дынамікі. Невымерна пашыраецца змястоўны кругагляд выканаўцаўбаяністаў.
У ліку першых публікацый для гатовавыбарнага баяна маскоўскіх і ленінградскіх выдавецтваў выходзяць у свет Канцэртная сюіта для баяна додысз мінор М.Чайкіна (1964), Канцэрт для баяна з аркестрам Ю.Шышакова (1964), Канцэртпаэма для баяна з аркестрам А.Рэпнікава (1966), зборнік пералажэнняў для баяна твораў рускіх і замежных класікаў, складзены А.Палятаевым і ініп.
Адной з вядучых тэндэнцый у другой палове 70х — пачатку 80х гадоў з’яўляецца іюліфанізацыя баяннага рэпертуару. У гэты
1 У сярэдзіне 60х гадоу у СССР былі выдадзены тры першыя зборнікі поліфанічных п’ес у пералажэнні для гатоваіа баяна: По.інфоннческне пьесы для баяна. Вып. 1. М., 1964. 67 с.; Вып. 2. М., 1965. 76 с.; Вьш. 3. М., 1965. 73 с
час асаблівую увагу баяністаў прыцягнула да сябе арганная і клавірная музыка І.С.Баха. Параўноўваючы інструментальнаарганалагічныя ўмовы гатовавыбарнага, шматтэмбравага баяна з умовамі аргана і фартэпіяна, адзначым у іх агульныя і адметныя рысы, што дазволіць уявіць магчымасці выканання на баяне поліфанічных твораў Баха не толькі на ўзроўні дакладнай ілюстрацыі арыгінальнага запісу, але і на ўзроўні інтэрпрэтацыі, абумоўленай спецыфікай арганікі і тэхнікі баяннага мастацтва.
КНІГІ ОНЛАЙН
