Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
1 Пра інструментальныя імправізацыі гарманістаў на тэмы частушак Б.У.Асаф еў пісаў; «У адных гэтых найгрышах столькі непасрэднага народнага гу.мару, хітрых здзекаў, вострай назіральнасці, што з гэтага зместу ў музычных адносінах складаетша вялізны кораб (асабліва рытмічных), каларыстычных і гарманічных «навін», якія сведчаць аб невычэрчным вьшаходніцтве народнай музычнатворчай практыкі...» (Асафьев Б.В. Композятор — нмя сму народ/ /Нзбр. тр. Т. 4. М., 1955. С 1721
70
равала свае ўласныя якасці матэрыяльных і тэхнічных асноў баяннага мастацтва, узмацніла яго функцыянальную інтэнсіўнасць у грамадскай практьшы1.
Дзякуючы цеснай сувязі гармонікабаяна з народнай песняй вызначылася інструментальнавыразная сутнасць пачуццёвага адлюстравання многіх бакоў народнага жыцця. Аднак народныя музыканты. не замыкаліся сваімі нацыянальнымі можамі. Гісторыя гармоніка сведчыць, што яны заўсёды імкнуліся да каштоўнасцяў сусветнай музычнай класікі. Надрукаваныя яшчэ ў мінулым стагоддзі, пералажэнні для гармоніка твораў клавесіннай, фартэпіяннай, вакальнай, аркестравай літаратуры паказваюць унясенне ў мастацкую свядомасць гарманістаўаматараў, а пазней баяністаў мноства новых стылявых асаблівасцяў. Праз творчасць кампазітараў XVIIXVIII ст., напрыклад, баяннае мастацтва ўвабрала элсменты іюліфанічнага мыслення (лінеарная 23галосая фактура, сродкі дыферэцыяцыі галасоў — артыкуляцыя. тэмбравыя фарбы, дынаміка); развітую меладычную арнаментальнадэкаратыўную выразнасць (мелізматыка); інструментальную выяўленчасць; экспрэсію вакальнай кантылены (артыкуляцыйная звязнасць, абдымнасць дыхання шырокіх фраз) і інш. 3 выкарыстаннем твораў вснскіх класікаў, рамантыкаў, рускіх кампазітараў XIX ст. стала магчымым набыццё незвычайных для народных інструментаў сродкаў музычнай выразасці: адпаведнае нормам заходнесўрапейскай музыкі мастацкае гукаўтварэнне — вытанчаная фразіроўка, артыкуляпыя, агогіка, дынаміка.
Разам з тым стабілізаваўся працэс засваення прафесійных камназіцыйных структур — формы, фактуры, гармоніі, асабістага тыцу меласу (рэчытатыўная дэкламацыя, шырыня і пявучасць кантылсны). Ужо першыя пералажэнні для гатовага баяна (пачатак XX ст.) фартэпіянных твораў Гайдна, Моцарта паказалі далучэнне выканаўцаўбаяністаў да інтанацыйнай шматграннасці частак санатных цыклаў, дзе супастаўляюцца процілеглыя вобразныя сферы, 3 творчасцю Бетховена таксама звязана асэнсаванне вышэйшай формы музычнага абагульнення санатнасімфанічнага алсгра. Плённую ролю таксама адыграла музыка заходнееўрапейскіх рамантыкаў з яе глыбока індывідуалізаванай мелодыкай, гармоніяй, дынамічнай і тэмбравай экспрэсіяй. У баянным гучанні знайшлі ўвасабленне яркія кантрасты туці і сола, мноства фактурных камбінацый, чаргаванне высотнарэгістравых фарбаў. Выключна важнай для выканаўчай
I У гэтым працэсе асабліва важная роля належыць жанру частушкі.
71
культуры баяністаў з’явілася музыка рускіх кампазітараў і выгграцаваныя ў ёй прыёмы пашыранага дыхання, кантылсннага мсласу. Трывалы імпульс развіццю тэмбравага, фактурнага. гарманічнага патэнцыялу баяна, мастацкаслыхавога вопыту выкапаўцаў лалі пералажэнні фартэпіяннай і аркестравай музыкі Глінкі, Чайкоўскага, Мусаргекага, Рахманімава.
, Істотнай перадумовай стылявой своеасаблівасці арыгінальнай музыкі для баяна аказаліся пералажэнні савснкіх песенных жанраў з ярка адлюстраванай у іх жыццёвай тэматыкай1. Натуральна, што рознабаковыя з’явы рэчаіснасці даваенных, васнных і пасляваенных гадоў, што спарадзілі новыя вобразы, не маглі не выклікаць v баянным мастацтве сваіх уласных форм абагульнення. I яны, зразумела, узніклі. Адзначым у гэтай сувязі творчасць вядомых савсцкіх кампазітараў М.Чайкіна, А.Холмінава, К.Мяскова, С.Каняева, Ф.Рубцова. У свасй музыцы яны выяўляюйь нскалькі найбольш характэрных вобразных сфер: патэтыку, святочнасць, пачуццё раздолля, душэўную ўзнёсласць, масавы ўздым духоўных сіл, а разам з імі вобразаў і інтанацый гльтбока пранікаючых у свет патаемных пачуццяў, рэфлексій і філасофскай лірыкі,
У арыгінальным баянным рэнертуары знайіцоў сваё пэўнае адлюстраванне і складаны свст супярэчлівай чвэрні XX стагоддзя. У шматлікіх кампазіцыях для баяна 7090х гадоў выяўляюіша і спалучаюцца самыя розныя светапоглядныя сістэмы — сацыяльная ўпэўненасць і талерантнасць М.Чайкіна і поўны душэўных хістанняў і смутку, негатыўны псіхалагізм У.Залатарова; светлыя фарбы жышія Я.Дзярбснкі і касмічны цалёт думкі С.Губайдулінай. У кожным з гэтых і многіх іншых выпадках. змястовай арыентацыі вызначаюцца свае творчыя метады, уласцівасці музычнай мовы і на іх асновс фарміруецца унікальны сплаў музычных сродкаў і прыёмаў творчаспі. Скрозь гэты матэрыял і праходзіць мастацкая ідэя., інтанацыйна ажыццяўляецца думка і пачуццё аўтара, Складаная, шматгаліновая па эпахіяльных, нацыянальных жанравых адзнаках стылістыка баяннага рэпертуару абавязвае выканаўцаў да
1 У вобразпаінтанацыйным багацці гэтых жанраў утвораны ідэальны вобраз шчаслівага жыцця. Галоўным героем, носьбітам мары, зразумела, была моладзь. 3 ёю звязваліся настроі антымізму, жыццярадаснасці, упэўнепасці ў поспеху. Таму певыпадкова масавыя песенныя жанры патуральна зліліся з масавамаладзёжнай баяннай творчасцю. Баян тут аказаўся надзейным спадарожнікамінтапатарам ідэальнага жыішёвага малюнку. На наш погляд, найбольш тыповым і візуальна падмацаваным прыкладам маладога хлапцабаяніста з’яўляецца вобраз Максіма з кінафільма Г.Козінцава «Юнацтва Максіма» (1935 г.).
72
ўсебаковага даследавання, дзе прадугледжвасцца сістэматызацыя ведаў, паслядоўная лагічная арганізацыя творчага выніку. У гэтым працэсс атрымлівае належнае асэнсаванне значнасць любога з мастанкавыразных сродкаў. Кожны большменш развіты твор — гэта комплекс тых ці ініпых форм выяўлення, абумоўленых зместам, закладэеным у гэтыя формы. Тут і ўзнікае з’ява пэўнага стылю. I тыя вучні, каго баянная школа ставіць на шлях выканалыіштва, павінны досьшь акрэслена ўяўляць сабс маштабы рэпертуарнага фонду і яго стылявыя напрамкі1.
Кожнае з баянных рэпсртуарных рэчышчаў можа ква.'ііфікавацца ла гістарычных (эпахіяльных), наныянальных і індывідуальнатворчых жанравых адзнаках. Пералажэнні раздзяляюцца па наступных стылявых напрамках: 1) старадаўняя музыка (італьянскія, французскія' клавесіністы, нямецкія арганісты і інш.)' 2) ГсндэльБах; 3) венская класіка; 4) захаднееўрапсйская рамантычная музыка; 5) руская музыка XIX ст.; 6) імпрэсіянізм; 7) савсцкая і сучасная замежная музыка.
Апрацоўкі народных песень і прафесіянальныя кампазіцыі на фальклорным грунтаванні адлюстроўваюць свой прыватны стылістычны парадак, адпаведны пэўным песенным жанрам:
1) хараводныя песні (працяглыя j скокавыя);
2) працяглыя лірычныя, шырокараспеўныя пссні;
3) частушкі;
4) інструментальныя найгрышы.
У арыгінальнай музыцы для баяна досьшь развітой, стылісгычна самастойнай можа быпь прызнана творчасць кожнага з шы’рока вядомых савсцкіх кампазітараў, якія пішуць для баяна — М Чайкіна, К.Мяскова, Ю.Шышакова, А.Холмінава, А.Рэпнікава, У.Залатарова, У.Зубіцкага. Я.Дзярбснкі. Баянньі рэпертуар, створаны імі датычыць усіх сур’сзных і лёгкіх жанраў, складаных форм і мініяцюр, гістарычна сфарміраваных у інструментальнай музыцы.
Гэта:
1) санаты і санаціны сола;
2) канцэрты для баяна (з аркестрам сімфанічным і народных інструментаў);
3) сюіты;
1 Больш падрабязна пра гэта ідзе размова вышэй у раздзеле «Стылявыя напрамкі рэпертуару».
73
4) канцэртныя п’есы;
5) п’есы;
6) жанры дзіцячай музыкі (заснаваныя на фантастычных казачных матывах, на малюнках прыроды, свету жывсл, дзіцячага быту);
7) іуссы малых форм;
8) эцюды тэхнікаінструктыўнага напрамку.
Ва ўссй жанравай разнастайнасці кожны. асобна вызначаны твор можа разглядацца, аналізавацца ў рознай лагічнай паслядоўнасні, Але аптымальнай усё ж падасцца дэдуктыўная логіка асэнсавання выбранай выканаўцам музыкі, г.зн. разгледжанне твора з моманту агульных мастацкіх яго ацэнак да прыватных, найбольш характэрпых. Знаёмства з творам і першая яго ацэнка выклікае шэраг агульных, але вельмі грунтоўных дзсля творчага выніку думак:
1) кампазітар і яго эпоха;
2) нацыянальная прыналежнаспь кампазітара;
3) гйсторыкаэстэтычная характарыстыка яго творчасці;
4) назва твора (магчыма праграмная);
5) твор арыгінальны ці перакладзены для баяна (калі перакладзены, то з якога інструмснта і чым характэрны арыгінальны інструментальны стыль);
6) агульнае ўяўленне аб характары музыкі, азначэнне мастацкага вобраза;
7) музычная мова твора (належнасць яго да таго ці іншага гістарычнага часу, нацыянальнай пгколе, або народнай традыцыі);
8) смадабаецца ці не спадабаецца твор <з матывіроўкай той ці іншай яго адзнакі).
3. Аналітычная сістэма ў творчасці выканаўцыбаяніста
Працэс аналітычнага паглыблення ў кампазіцыйную, гукавыразную і вобразнаінтанацыйную структуры найбольш паслядоўна і лагічна падасцца ў наступных аспектах: тэксталагічным, тэарэтычным, тэхналагічным, эстэтычным. Кожны з іх мас сваю мэтанакіраванасць і ўнутраны парадак.
74
L Тэксталагічны аспект
Коратка аб паняцці «тэксталогія» і яго мэтазгоднасці. Графічная (нотная) фіксацыя форм музычнага выяўлення і вобразнага зместу ў кожным творы нясе з сабой шмат агульнай і асабістай (тыповай для канкрэтнага віду музычнаінструментальнага мастацтва) інфармацыі. Выканаўца разумес, піто ў кожным пісьмовым знаку зашыфравана пэўная якасць гучання (гукавыеотная, тэмнарытмічная, дынамічная, артыкуляпыйная j г.д.), Малазначных абазначэнняў у нотным тэксце быць не можа. I чым больш выканаўца патрабавальны да сваёй творчасці, тым больш і адэкватныя яго адносіны да аўтарскага нотнага запісу. Асабліва адказным з’яўляецца пачатковы {школьны) этап фарміравання навыкаў працы нал музычным тэкстам, Тэксталагічны аналіз нс менш важны і на іншых — вышэйшых этапах росту музыканта. Разбіраючы сучасны баянны твор, нават спслы выканаўца нярэдка знаходзіць для сябе нешта незнаёмае, тым больш ва ўмовах няспыннай эвалюныі інструментальнавыразных сродкаў баяда і форм іх пісьмовай фіксацыі. Аб гэтым красамоўна сведчыць новы баяішы рэпертуар.
Паняццс тэксталогіі запазычана з літаратуразнаўства і паходзіць ад спалучэння лацінскіх тэрмінаў textus — сувязь (літаральна — тканіна) і logos — слова, навука. Тэкст, як вядома, перадае ў пісьмовай форме аўтарекае сачынепне, або выказваннс. А тэксталогія ўстанаўлівае дакладнасць запісу, вывучае пісьмовыя формы літаратуры, музыкі, фальклору ў мэтах крытычнай іх драверкі, тэкставай арганізацыі дзеля далейшага даследавання і публікацыі.
КНІГІ ОНЛАЙН
