Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Натай тзксталагічнай задачай з’яўляеіша дэталёвы разгляд і асэнсаваннс функцыі кожнага з элементаў аўтарскага запісу, Пры гэтым зварот да іх пільнай увагі вучня будзе мець мэтай найбольшую адпавсднасць нісьмовага знака жывому музычнавыразнаму сродку. У сферы тэксталагічнага аналізу аднолькава важныя як агульна прынятыя. так і спецыфічныя баяішыя формы запісу. У яе ўключаюцца:
1) акалада — спалучэнне 23радковага запісу партьгй правай і левай рукі;
2) музычныя ключы (скрыпічны, басовы. альтовы, тэпаровы);
3) знакі альтэраныі пры ключах і ў працэсе гукавысотнай арганізацыі мслодыі і ўсёй фактуры твора;
4) тактавы размер(з магчымасцю alia breve); усе змяненні размеру на працягу станаўлення твора;
5) абазначэнні тэмпу (пачатковага і наступных);
75
6) гукавысотны, рытмічны, фактурны склад твора;
7) абазначэнні артыкуляцыі (усе прысмы, спосабы гукаўтварэння — штрыхі, тушэ, атака);
8) абазначэнні дыпамікі (мікра і макранакіраваныя фразіроўка, філіроўка, разгортванне кульмінацыйных эпізодаў);
9) знакі паўтораў;
10) тэрміналогія (замсжная, руская, бсларуская);
11) абрэвіятура;
12) умоўныя аўтарскія абазначэнні баянных санорігых тэрмінаў, тэмбравай рэгістроўкі, назваў клавіятур і інш.;
13) расшыфроўка арнаментыкі;
14) умоўны літарны запіс і расшыфроўка гатовых акордаў у партыі леваіі рукі;
15) варыянты графічных і літарных абазначэнняў змеп руху меха, накіраванасці мехавядзення;
16) умоўныя знакі актаўных пераносаў гучання той ці іншай партыі.
Важнай творчай задачай выканаўцы з’яўляецца ўлік і аналіз адрозненняў пісьмовых першакрыніц і іх версій: апрацовак, рэдакцый, транскрыпцый, варыянтаў. У іх параўнанні даецца магчымасць высвятліць колькасную і якасную ступені ўскладнення асноўнага матэрыялу, вызначэння найбольш капітоўнага твора адносна мастапкіх пераваг і густу выканаўцы. Выканаўчы вопыт тэксталагічнага даслсдавання мяркуе:
1) вывучэнне першакрыніцы (аўтограф, першас і наступныя аўтарскія выданні): сістэматызаванае набыццс ведаў аб арыгінале, яго творчай гісторыі ад узнікнення да апошняй аўтарскай рэдакцыі (рукапісу, карэктуры, першавыдання і псравыдання);
2) вывучэнне пазааўтарскіх версій: кола пытанняў, звязапае з супастаўленнем рэдакцыйных варыянтаў і іх параўнанне з аўтарскім тэкстам:
а) рэдактарскія ўдакладненні арыгінальнага тэксту;
б) рэдактарскія змяненні арыгінальнага тэксту;
в) кантамінацыя першакрыніцы1;
* Кантамінацыя (ад лац. contaminatio — змешвапне, сутыкненне) — аб’ядпанпе тэкстаў розных рэдакцый аднаго твора, вынікам якога можа стаць новая мастацкая з’ява твора. Прыкладам кантамінацыі назавем Чакону .з dmolнай скрыпічпай санаты І.С.Баха ў рэдакцыях Ф.Бузоні, П.Гвоздзева і Ф.Ліпса. Вынікам тут з’явілася баянная аркестральнасць гучання Чаконы.
г) параўнанне змястоўнага патэлцыялу вакальнай народнапесеянай першакрыніцы з інструментальным змсстам версіі;
д) кампазіцыйныя рэканструкцыі арыгіналу (фактурныя, структурнафармальныя, мсладычныя, гарманічныя, рытмічныя, тэмбравыя, артыкуляцыйныя, дынамічныя);
е) параўнальны аналіз аўтарскай партытуры з аўтарскім клавірам, з пералажэннем для аднаго інструмента (баяпа);
ж) параўнанне артыкуляцыйных версій арыгінала і рэдакпый, або толькі рэдакцыіі1;
з) параўнальны аналіз аўтарскай партытуры з аўтарскім клавірам, з пералажэннем для аднаго інструмента (баяна);
і) выканальпіцкі выбар аптымальнага тэксту, матываваны асабістымі мастацкімі мэтамі;
к) вывучэнне і параўнаннс выканальніцкіх інтэргірэтацый вядомых музыкантаў па грамзапісах, аўдыё і відэакасетах і абгрунтаванне асабістай зместавай канлэпцыі.
II. Тэарэтычны аспект
Кампазіцышіаканстантныя сродкі музычнага выяўлення
Думка і вобразнасць як асноўныя пастулаты музыкі адзначаюць яе жыццяздольнасць. Канструктыўналагічная і вобразнаасаныятыўная асновы яе неразрыўныя і вызначаюцца ў рытме, мелодыі, фактуры, форме — ва ўсіх сродках музычнага выяўлення2.
Раскрываючы для сябе лагічную інфраструктуру, выканаўца трапляс ўнутр інтанацыі і таінства яе параджэння, знаходзійь рухаючыя сілы гэтага працэсу, здабывае магчымасць не спантанна, a асэнсавана ажыццяўляць ход матэрыялізацыі вобраза. Кожны сродак музыкі і н т а н а ц ы й н ы і нясс зарад эмацыянальнай энергіі, таму выканальніцкая думка авалодвае вопытам дыферэнцыяцыі значнасці і выразнай актывізацыі гэтых сродкаў унутры інтанацыі. Працэс выяўлсння — ілтанавання, які парараджаецца ў пачуццёвай сферы свядомасці, праходзіць скрозь розум і тэхніку выканаўцы,
1 Нанрыклад, «Добра тэмперыраваны клавір» І.С.Баха ў аўтарскай (ur text) і пазааўтарскай рэдакцыях тэксту (Б.Муджэліпі, Ф.Бузоні, К.Чэрні, Б.Бартак, Г.Бішоф і інш.)
2 У рытме лагічла аформленымі стварэннямі з’яўляюцца часавыя фігуры, складзеныя з нэўных працягласцяў таноў; у мслодыі можа быць гама, інтэрвал; у гармоніі TSDT каданс; у форме рознае па маштабу ііабудаванне — ад матыву да заковчанага •санатнасімфанічнага цыкла і г.д.
77
становіцца жывым, мастацкавобразным увасаблсннсм. Успомнім рэфрэн з Канцэртнага ронда (фінал Псршай сапаты) М.Чайкіна. Ссмантычная сутнасць яго — маторнасць, мяцежная імклівасйь руху. Музычныя сродкі, якія тут дамінуюць і з’яўляюцца неабходнымі дзеля кампазіпыйнай і выканальнінкаіі рэалізацыі. паглядна ііадаюшіа фрагментам нотнага запісу і <хемай(таб л. 18);
№ 1,
Presto J = 96
Пры такой раскладцы дамінуючых інтананыйных сродкаў стаповінца бачнай іх сэнсавая мэтанакіраванасць ва ўсім музычнавыразным комнлексе. Пералічым кампазіцыйныя структуры і элементы гукавоп матэрыі як формы гукавыяўлсшія, якія з’яўляюзда ітрадметам выканальніпкага асэнсанання:
1) жанравыя прымсгы твора:
2) форма;
3) мстр;
4) рытм;
5) мелодыя;
6) лад;
7) таналыіасдь;
8) фактура;
9) гармонія;
10) формы акампанемента;
78
Табліца 18
МЕТР:ф Пастаянная ўстойлівая роўнамернасць адліку моцных тактавых долей. РЫТМ Аднолькавае рытмічнае драбленне метрычных адзінак (роўная паслядоўнасць 16х нот і стымулюючыя валявыя імпульсы басоў у акампанеменце). " ’ ' 1 ФАКТУРА Гамафоннагарманічная: мелодыя з басакордавым і акампанементам Адзіны ўстойлівы склад.
МЕЛОДЫЯ Секвенцыйнае "наматванне" гукавысотных пабудоў па спіралі ўніз ўверх. Кіруемыя валявым імкненнем пад'емы і спады тэстуры. — ГАРМОНІЯ Цверда падуласная дынамшы функцыянальных адносін. 1 АРТЫКУЛЯЦЫЯ Пальцавая, часткова мехапальцавая. Выразная дыферэнцыраванасць і акцэнтнасць вымаўлення гонаў. і
1
ГРОМКАСНАЯ ДЫНАМІКА Напружанае ўзмацненнеі аслабленне громкасці, залежнае ад тэсітурнай зменлівасці мелодыі. тэмп MM: J =96 Вялікая скорасць руху тонаў. ГЭМБР Звычайны баянны 2галосны тэмбравы рэгістр Гучанне ў актаве, адпаведнай запісу (Loco).
79
11) артыкуляцыя;
12) фразіроўка;
13) тэмц;
14) агогіка;
15) дынаміка;
16) санорыка;
17) тэсітурныя рэгістры, тэмбравыя рэгістры, тэмбры клавіятур баяна.
Памятаючы, што ў любой з нералічаных форм музычнага гукавыяўлешія ёсць свая канструктыўналагічная інфраструктура, выканаўца вызначае і аналізуе найболыц сутнасныя яе бакі,
1. Жанравыя прыметы твора
Пры разглядзе жапра перш за ўсс вызначаюцца самыя агульныя яго прыметы: а) жанр як пэўны тып зместу: б) жанр як нраяўленне формы' в) жанр як сацыяльная з’ява.
П е р ш а я жанравая прымета з’яўляецца пэўвым вобразны» складам твора — драматычным ці лірычным, эпічным ці камдчным, лёгкім ці сур’ёзным; яна можа таксама несці ў сабе дэкламацыйную ці маторную. распсўную або маршавую якасйь інтанавапня.
Д р у Г а я — кампазіныйнай пабудовай формы і комплексам выкарыстаных выразных сродкаў. Напрыклад, жанры, развітыя эпохай венскай класікі: саната, канцэрт, сімфанічная уверцюра, ронда; жанры, адлюстроўваючыя некаторыя бакі чалавечай дзейнаспі: роздум ці аратарская мова, барапьба ui мэтаімкненне, валявы рух ш заміранне і г.д.
Т р э ц я я нрымета жанра звязана з яго жыццёвым назначэннем, з фактарамі яго грамадскага быцця. Так. жанравая належнасць можа вызначыцца бытавой песеннатанцавальнай накіраванасцю твора (раманс, ссранада, песня, арыя, канцона, нолька. лезгіпка, кракавяк, вальс. танга і інш.), народнабытавой арыентацыяй, што адлюстроўвас пэўныя жыццёвабытавыя функцыі <хараводныя, ігравыя, абрадавыя, працоўныя, працяглыя шырокаспеўныя несні, частушкі).
Сацыяльна абумоўленымі з'яўляюіша і буйныя канцэртныя творы, прызначаныя для выканання на эстрадзе пры масавым зборы публікі, Яны адрозніваюцца разгорнутасцю формы, віртуозласшо, экспрэсіўнай, узнёслай аратарскай інтанацыяй. Такія творы гістарычпа ўсходзяць да арганнай музыкі Д.Буксэхудэ, Г.Гепдэля, І.С.Баха 1 атрымалі сваё развіццё ў жанры канцэрта для салкта з аркестрам.
80
3 сацыяльнаумоўнай прыметай звязаны таксама масавыя жапры (рэвалюныйпая песня, марш і ішнш.) Месцам іх выканання могуць быць абставіны вялікай залы, адкрытага..;лаветра, хатняга святла. 3 прыведзеных характарыстык натуральна вызначаетШ фармулёўка жанра. Ж а н р — гэта ўзнікшы у пэўных сацыялыіагістарычных умовах aid музычнага твора, маючы агульныя па фор.че і зместў характэрныя рысы. 3 асобных жанраў. складасна жанравы фонд той ці іншай разнавіднасці музычнага мастацтва. Гісторыя мастацтва гармонікабаяна з’яўляецца рэальным сввдчаннем таго, як сацыяльныя абставіны і музычныя матэрыяльнаЧнструментальныя ўмовы ўплываюцьна фарміраваіше зместу творчасці і ўвасабляюнца ў жанравай разнастайнасці. Жанравы фонд сучаснага баяннага мастаптва вельмі шырокі і выбудоўваецна ў сама&тойпую, складаную класіфіканыю*. 4
2. Форма ;
Выканальніцкі аналіз формы твора ^ыццяўляецца ў двух вымярэннях: агульным і асобным. Перша&^ВыМйрэннс прадуіледжвае агулвную характарыстку пэўнага тьшу камназіцыі і разгледжанпе яго як цэласнай з’явы. Другое — раскрывае спецыфіку кампазіцыйнай структуры ва ўсіх яе асобпых элсментах. У баянным рэпсртуары гістарычна зацвердзіліся наступныя формы
I. Простая:
1) адначасткавая; (
2) двухчасткавая;
3) трохчасткавая; г [
4) двухчасткавая рэпрызная.
II. Складаная:
1) трохчасжавая;
2) двухчасткавая.
І
III. Ронда, д
IV. Саната.
V. Варыяцыі. ; $
VI. Цыкл: j
1) санатны;
2) сюітны.
1 Падрабязна класіфікацыю баянных жанраў гл. вышэй у арт. «Структурнафункцыяііальныя асіювы баяннага маст&ятііа».
КНІГІ ОНЛАЙН
