Баяннае мастаптва ў Беларусі
Памер: 185с.
Мінск 1997
Найболып эфектыўныя сродкі дыферэнцыяпыі — тэмбравыя і артыкуляцыйныя. Баян мае чатыры тэмбрава розныя клавіятуры. Адна на нравым паўкорпусе — шматтэмбравая і тры на левым — басовая, выбарная і гатоваакордавая. Іх тэмбравая рознасць абумоўлівас ясныя адценні гучання кожнай з адначасова рунгачых мелаДычных ліній. Кампактны і геаметрычна зручны расклад клавішаў на правай клавіятуры дазваляе без напружання іграць шматгучныя акорды ў шырокім размяшчэнні, а таксама інтэрвалы звыш паўтары актавы. Камбінавапая лсвая клавіятура ўладкавана такім чынам, што з лёгкасцю дапускаюцца шматлікія варыянты аб’яднання баса з гатовымз акордамі і меладычным рухам асобных гукаў і акордаў выбарнай клавіятуры. Акустычнас ііадабенства язычковых труб аргана з гукаўтваральнай пабудовай баяна збліжас тэмбры гэтых інструмептаў і з’яўляецца важным фактарам, які набліжае баяннае мастацтва да арганнага. На баяне магчыма акцэнціроўка, актыўнае атрыманнс гуку пры дапамозе рухаў меха, што ўвыпадку неабходнасці імітуе фартэпіянны «ўдар». Пры дапамозс рухаў меха ажыццяўляюіша таксама дынамічныя градацыі.
Умелае валоданне мехам дазваляе дасягаць пастуновых наргстанняў ці спаданняў сілы гучнасці, а таксама кантрастнай нюансіроўкі. Акрамя таго, ад вядзення меха залежыць разнастайнасць эмацыянальных адценпяў і фразіроўка. Выразнасць кожнай меладычнай лініі, анрача дынамікі, фразіроўкі, агогікі дасягаецца <родкамі артыкуляцыі. Выканаўца баяніст мае бага/ую штрыхавую палітру, якая ў значнай ступені дазваляе зменшыць дэфект дынамічнага паралелізму ў гучанні галасоў. Сучасньг баян аснашчаны значнай колькасцю (да 4517) тэмбравых камбінацый. Адзначаныя інструментальныя адносіны баяна да поліфанічнага комплексу абаіачаюцца 1 чыста выканальніцкім мастацтвам. Было 6 памылкай лічыць, што сіла ўдару на клавішу абсалютна не ўплывае на сілу і характар вылучаемага на баянс гуку. Даказваецца гэта ыастугшым: чым большы струмень паветра ўваходзіць у адтуліну рэзанатарнай камеры дадзенага голасу, тым больш інтэнсіўна ён (голас) вібрыруе.
Такім чынам, рэгулятарам сілы гуку служыць клапан, злучаны рычагом з клавішай, якая падымаецца вышэй ці ніжэй над адтулінай рэзанатара. Каб гук у поліфанічнай ткапіне атрымаўся цішэйшым
1 Бел перадачы цякучасці, маналітнасці поліфанічнай плыні пяма належнага яе ўздзеяпня на слухача.
106
(на роўным руху мсха), трэба недажымаць клавішу і, наадварот, каб гук быў больш громкім, нажаіше навінна быць значна глыбейшым.
8. Фактура
Гармонія, поліфанія, некаторыя формы акампанементу — ўсё гэта спосабы апрацоўкі мелодыі. Яны складаюць ф а к т у р у музычнага шматгалосся. Паняшіе «фактура» шаматзначнае. Выкарыстоўваецца яно не толькі ў музыцы, алс і ў жывапісе, скульптуры і амаль у вызначэнні матэрыялу ў дэкаратыўнапрыкладным мастацтве (арнаменты, выяўленчыя матывы, аздабленне геаметрычнымі фігурамі і інш.). Музыка трактуе гэта паняцце як спосаб выкладання ці пабудовы музычнай тканіны, якая прадстаўляеіша двума абагульнснымі відамі:
1) м а н о д ы я й;
2) ш м а т г а л о с с е м.
Манодыя — аднагалосая меладычная лінія без суправаджэнпя. Гэты від фактуры мяркуе спяванне ці ігру на інструменне ва унісон ці ў актаву. Аднак знсшне адналінейная фактурная пабудова можа мсць скрьттае шматгалоссе, напрыклад, тэмы вялікай арганнай прэлюдыі ля мінор І.С.Баха, ці яго ж арганнай такаты рэ мінор:
№ 21.
Фуга
(фрагмснт з арганнай Такаты і фугі рэ мінор)
І.С.Бах
Шматгалоссс — складаная тканіна, якая раздзяляецца на нскалькі тыпаў: поліфанію, якая аб’ядноўвас ў сабе нсзалежныя ці супадпарадкаваныя галасы і іамафонію з дамінуючай мелодыяй і акордавым акампанементам, пазбаўленым меладычнага зместу. Усё фактурнае багацце музыкі (аздабляючыя, гукапісяыя выяўленчыя 107
формы тканіны) складалася стагоддзямі і прадстаўляснпа двума асноўнымі відамі:
1) фігурадыяй;
2) дубліроўкай.
Фііурацыі бываюнь:
Орытмічныя (пастаянны паўтор акордаў у пэўным рытмічным парадку);
2) г а р м а н і ч н ы я (выкладанне акордавых гукаў акампанементу нс адначасова, а паслядоўна ў якімнебудзь фігурападобным выглядзе;
3) м е л а д ы ч н ы я (паглыбленне меладычнага зместу апяваючым асноўную мелодыю голасам;
4) з м я ш а н ы я (спалучэнне гарманічнай, меладычнай і рытмічдай фігурацый);
5) в ы т р ы м а н ы я (basso ostinato).
№ 22.
Bom мчйтся тройка почтовая
(руе. мар. песня)
І.Паніцкі
Умерснно
№ 23.
Прэлюдыя
І.С.Бах
ДТК. Т. 1. № 1
108
№ 24.
Прэлюдыя
(фрагмспт)
С.Франк
Andantino
№ 25.
Варыяцыя
(фрагмент)
С.Франк
Andantino
Дубліроўкі падвойваюць гукі мелодыі дадатковымі гукамі ці сугуччамі (інтэрваламі або акордамі). Гучашіе мелодыі можа ажыццяўляцца як паралельнымі штэрваламі, так і пераменнымі. Кожны голас фактуры мае пэўлую функцыю. Так, у падгалосачнай поліфаніі, напрыклад, ясна супастаўляецца па значнасці асноўны і
109
падпарадкаваны галасы. У імітацыйнай поліфанічнай тканіне галасы больш самастойныя, але і тут адчуваеіша вядучая функцыя лініі тэмы і падпарадкаваная функцыя імітацыйных ліній проціскладанняў. Значна большая раўнапраўпасць галасоў у кантрастнай ці разнатэмнай поліфаніі, напрыклад, у інвенцыях І.С.Баха. У гамафонны.м шматгалоссі тры асноўныя функцыі галасоў:
1) м с л о д ы я — галоўяы голас;
2) б а с;
3) г а р м а н і ч н а е с у п р а в а д ж э н н е.
Мелодыя вызначае тэматызм, адлюстроўваючы асноўны вобразнаінтананыйны змест. Бас — фундамент гармоніі і фактуры ў цэлым.
Шлях да разумення пабудовы фактуры не простае нагрувашчванне hot, а лагічны заканамерны парадак. Вучань набывае вопыт выяўлення і асэнсавання субардынацыі яе слаёў, Іх спалучэннс вызначае віды фактуры, у якіх выканаўца выдзяляе асноўную думку і сродкі яе ўмацавання (першы, другі і трэці планы).
Аналіз мяркуе разгляд фактуры з пункту гледжання формаўтварэння, выразнасці (мастацкі вобраз — масавасць, дыялагічнасць, маналагічнасць і г.д.). Разам з тым аналітычны працэс дазваляе выявінь адрозненні індывідуальных, эпахіяльных, нацыянальных стыляў. У фактуры выяўляюцца шматлікія сродкі, вызначаючыя большую ні меншую выразнасць кожнай лініі (для гэтага ўявім сабе поліфанічную ці гамафонную фактуру, дзс меладычная, гарманічная выразнасць фактурнага слою далёка нераўназначныя).
Агульны аналітычны агляд фактуры мяркуе высновы адносна яе цэласнасці, колькаснага складу галасоў. У думках спрашчаючы тканіну, абстрактна выдзяляючы асобныя лініі вучань аналізуе функцыю кожнай з іх. Выканаўца бачыць структурныя якасці вядучага голасу <нрацягласць, дыяпазон, рытм, мелодыка), вызначае яго ў кантэксце ўсёй тканіны, а таксама разглядае дадзеную ўзаемасувязь з пункту гледжання інструментоўкі, рэгістроўкі, гармоніі, кантраііункта і г.д. Колькасць і характар ліній фактуры звязваецца з выразнымі магчымасцямі клавіятур інструмента, размяркоўваецца згода іх тэмбравых. тэсітурных якасняў, дынамічнага балансу, кантрасту. Момант выбару тэмбравых спалучэнняў клавіятур баяна асабліва важны ў дубліроўках, чаргаванпі туцці і сола, умацаванні і аслабленні лаіічных акцэнтаў. Аглядам фактурнай выразнасці неабходна падвесці рысу пад першым радам камлазіцыйных форм музычнага выяўлення: жапр, форма, метрарытм, мелодыя, лад, гар
110
монія. поліфанія, фактура прадстаюйь перад выканаўцай як мастанка неабходная аўтарская данасць. таму патрабуюць пільнай увагі — абсалютпаіа няўхільна адэкватнага захавання.
Звернемся да другога рада, які ўяўляе сабой свабоду мастацкага выбару і падлягае іптэрпрэтацыі. Яго выкарыстаннс больш волыіае для выканальніцкай асобы, якая ажыішяўляе жывы інтанапыйны працэс. З.мястоўная характарыстыка. што ідзе ад індывідуальныіі волі выканаўцы, падаешіа ў штрыхах, дынаміцы, фразіроўцы, тэмпе, агогіцы, тэмбравай рэгістроўцы і санорьшы. Разглсдзім сутнасныя бакі гэтых сродкаў.
Мадуліруючыя, падпарадкаваныя выканальніцкай волі сродкі музычнага выяўлення
1. Штрыхі
Штрыхавая палітра баяна выключна разнастайная і прадстаўляецца найтанчэйшай паслядоўнасню злітных і расчлянёных суадносін тонаў — ад акустычнага лсгатаі да найвастрэйшага стакацісіма:
Формы гуку
Тры моманты артыкуляцыйнага фарміравання
Тушэ
Пачатак
(initium) штуршок
музычнага гуку:
Працяг
Табліца 21
Зняцце
Працяг m
(mot us) РУХ
Канчатак t
(terminus) заканчэнне
1 Акустычнае легата азначае «наплыванне» аднаго гуку на другі.
111
Тры з’явы злітных і расчлянёных суадпосіп тонаў:
I. З’ява злітнасці
1. Legato —legatissimo (акустычнае «мокрае» легата)
№ 26.
2. Legatissimo
№ 27.
3. Legato
№ 28.
112
II. З’ява расчлянёнасці
1. Non legato —tenuto (цяжкія, вытрыманыя гукі)
2. Non legato
№ 30.
3. Portato (падкрэслена, сярэдняя ступень паміж legato і staccato)1
№ 31.
1 Часцей за ўсё portato выкарыстоўваецца \' tempo rubato і надае гучанню ўрачыстую прыўзнятасць.
113
III. З'ява кароткасці
1. Staccato
№ 32.
2. Staccato — martele
№ 33.
3. Staccato—staccatissimo (максімальна дасягальная ступснь кароткасці) 1.
№ 34.
1 Гэта ступень цалкам залежыць ад артыкуляньтйных магчымасцяў інструмента.
114
Дадзеная шкала ўмоўная, таму што мера злітнасні і расчлянёнасці ў рэальным баянным гучанні можа быць яшчэ больш падрабязнай і вытанчанай. Абазначапыя з’явы (злітнасць, расчлянёнасць, кароткасць) як формы музычнаінтананыйнай нластыкі семантычна і эстэтычна сімвалізуюць мяккаснь, жорсткаспь і заціханне. Кожная з іх у выканальніцкай інтэрпрэтацыі адэкватна садзейнічае вобразнаму адлюстраванню. Дух твора як яго змястоўная сутнасць можа мець ці псіхалагічна мяккае пачуццё (перададзенае ў сувязнай кантылене), ці рашуча валявое намаганне, аратарскую дэкламаііыю, пругкасць кроку, Ні вастрыню, асацыіраваную з бліскучым россыпам святла, ігрой вады, лёгкім зграбным рухам, гратэскам. Падкрэсліўшы гэтымі думкамі змястоўную функцыю штрыхоў, зверпемся да вызначэння іх у самастойнай дэфініцыі: штрых гэта праяўленне формы гуку, ажыццёўленае аднаведнымі прыёмамі артыкуляцыі і абумоўленае пэўным змястоўным сэнсам.
2 . Дынаміка
Межы дынамічнага дыяпазону ўмоўна вызначаюцца на баяне ад ррррр да адноенага ffffft. Паміж гэтымі палюсамі размяшчаецца шматгранны спектр громкасных адценняў. Логіка ж іх пераменлівасці і ёсць тая галоўная ўмова, якой характарызуецца мастацкасць выканання. Баянныя інструментальныя магчымаспі забяспечваюць аднолькава эфектыўна і паступовасць дынамікі (*■ ~' .^———) і яе
КНІГІ ОНЛАЙН
